ستاتيستيكاعا سۇي̆ەنسەك, كەڭەستىك ازەرباي̆جاندى اليەۆ باسقارعان جىلداردا 1 155 كىتاپحانا, 1 316 كلۋب, 849 مەكتەپ, 44 مۋزەي̆ پاي̆دالانۋعا بەرىلدى. 1971 جىلى ول اسكەري بەي̆ىمدەلگەن مەكتەپ-ينتەرناتتى قۇرۋعا باستاماشىلىق تانىتقان
بالالىق جىرى
1923 جىلعى كوكتەمنىڭ جازعا بەرگىسىز جىلى كۇندەرىنىڭ بىرىندە دۇنيە ەسىگىن اشقان نارەستە ءاليرزا مىرزا مەن ىززەت حانىم اليەۆتەردىڭ وتباسىنا باقىت اكەلدى. ول ناحچىۆاندا مەكتەپتە جۇرگەندە-اق العىرلىعىمەن كوزگە ءتۇستى. مىندەتتى وقۋ پاندەرىن دە يگەرىپ, شىعارماشىلىقپەن دە اينالىسۋعا ۋاقىت تاباتىن. گەي̆دار سۋرەتتى جاقسى سالدى. ەجەلگى وركەنيەتتەن قالعان ساۋلەت ۇي̆ىندىلەرى, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر, اتروپاتتىڭ باي̆ مۇراسى ونى شابىتتاندىراتىن. شىعىستىڭ كلاسسيكالىق ولەڭدەرى, ازەرباي̆جان ەپوسى, ورىس پوەزياسى كوركەمسوزگە قۇمارتقان بولاشاق ۇلت كوشباسشىسىن بەي̆جاي̆ قالدىرمادى. ول تەاتردى دا جان-تانىمەن جاقسى كوردى. كورەرمەن رەتىندە عانا تاماشالاماي, حالىق ەپوستارىنىڭ, ازەرباي̆جان, ورىس, ەۋروپا كلاسسيكالىق تۋىندىلاردىڭ كەي̆ىپكەرلەرىن سومدادى. بۇعان قوسا اسەرشىل ورەن حح عاسىردىڭ ەرمەگىنە اي̆نالعان كينو مەن سپورتقا دا جاقىن بولدى.
گەي̆دار اليەۆ ناحچىۆان پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا وقىپ جۇرگەندە العىرلىق ءھام كوشباسشىلىق قاسيەتىمەن كوزگە ءتۇستى. اسكەري-سپورتتىق داي̆ىندىعى مىعىم بوزبالاعا سىنىپتاستارى «گەنەرال» دەگەن لاقاپ ات تا بەرگەن ەدى. اعا بۋىن اسكەري جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى دە وعان: «سەنىڭ بولاشاعىڭ زور. تۇبىندە گەنەرال بولاسىڭ», دەپ بىرنەشە مارتە اي̆تقان ەكەن.
سونىمەن 1939 جىلى گەي̆دار سول ۋاقىتتا ۋچيليششە مارتەبەسىن الىپ ۇلگەرگەن ناحچىۆان پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىن ۇزدىك ءبىتىردى. قۇرمەت گراموتاسى مەن مەكتەپ مۇعالىمى اتتەستاتىنا يە بولعان ول ەندىگى ۋاقىتتا جارتىلاي̆ ورتا جانە ورتا مەكتەپتەردىڭ 1-4 سىنىپتارىنا جانە باستاۋىش مەكتەپتەردە ساباق بەرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. دارىندى تۇلەكتەن تاماشا پەداگوگ شىعاتىنى دا ءسوزسىز ەدى. ايتسە دە ون التى جاستاعى جىگىتكە مۇعالىمدىك جۇمىستىڭ اياسى تار كورىندى. رومانتيزم مەن ىسكەرلىك, يدەاليزم مەن پراگماتيكا ۇلكەن ومىرگە العاشقى قادامىن جاساعان گەي̆داردىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارىن قالىپتاستىردى.
قالىپتاسۋ كەزەڭى
ارماننىڭ جالىنان ۇستاعان كەيىپكەرىمىز ەل استاناسى – باكۋدى بەتكە الادى. م.ازيزبەكوۆ اتىنداعى ازەرباي̆جان يندۋستريالدى ينستيتۋتىنا تۇسۋگە جول اشىلىپ, ساۋلەت ونەرىنە ەتەنە ارالاسۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. ەكى سەمەستردى ءساتتى بىتىرگەن سوڭ گەي̆دار اليەۆ باكۋدى تاستاپ, 1940 جىلى ناحچىۆانعا قاي̆تىپ كەلدى. ءدال وسى جەردە ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعانىن, 1941 جىلى يرانعا كەڭەس اسكەرىنىڭ كىرگىزىلگەنىن ەستىدى. بۇدان كەي̆ىن ازەرباي̆جاننىڭ بولاشاق كوشباسشىسىنىڭ ءومىرىن وزگەرتكەن كەزەڭ كەلدى. تابيعي دارىنى, جادىنىڭ مىقتىلىعى, عىلىمعا يكەمدىلىگى جاس گەيدار اليەۆتىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنە سەنىممەن قادام باسۋىنا نەگىز بولدى. بىرنەشە جىل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, كەڭەس وداعى كگب-سىنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن مەڭگەرگەن مامان كوپتەگەن لاۋازىمدى قىزمەتتى اتقاردى. 1967 جىلى ازەرباي̆جان كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جانىنداعى مقك توراعاسى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. سول جىلدىڭ قازان اي̆ىندا گەنەرال-ماي̆ور شەنى بەرىلدى. كەيىپكەرىمىز 1966 جىلى ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەلىگىنە ءوتتى.
1969 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ازەرباي̆جان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىندا گەيدار اليەۆ رەسپۋبليكا ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى.
كوشباسشى جولى
كەيىپكەرىمىز بيلىك قۇرعان تۇستا حازار تەڭىزىنىڭ باتىس بەتىندەگى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقساردى. ازەرباي̆جان دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. مىسالى, 1970-1980 جىلدارى ءجۇزىم ءوندىرۋ ون ەسەگە ارتىپ, جىلىنا ەكى ءجۇز مىڭ توننادان ەكى ميلليون تونناعا كوتەرىلدى. وسىنىڭ ەسەبىنەن ازەرباي̆جاننىڭ داۋلەتى ارتتى.
ارينە, ەڭ باستىسى ينفراقۇرىلىم مەن ءوندىرىس تەحنولوگياسىن جاڭارتۋ, ونىڭ ىشىندە نەگىزگىسى – مۇناي̆ سالاسى نازارعا الىندى. جاڭادان مۇناي̆ مەن گاز وندىرەتىن جابدىقتار ىسكە قوسىلىپ, مۇناي̆ اي̆ىرۋ زاۋىتتارى جاڭعىرتىلدى. گاز وڭدەۋ زاۋىتى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەي̆ باستادى. بۇل – رەسپۋبليكاداعى وسى باعىتتاعى جالعىز كاسىپورىن بولاتىن. 1986 جىلداعى قاي̆تا قۇرۋ جۇمىستارىنان كەي̆ىن كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتى 6,5 ملرد تەكشە مەتر گاز ءوندىرۋدى قامتىدى.
مادەنيەت سالاسىنا دا ەرەكشە ءمان بەردى. ستاتيستيكاعا سۇي̆ەنسەك, كەڭەستىك ازەرباي̆جاندى اليەۆ باسقارعان جىلداردا 1 155 كىتاپحانا, 1 316 كلۋب, 849 مەكتەپ, 44 مۋزەي̆ پاي̆دالانۋعا بەرىلدى. 1971 جىلى ول اسكەري بەي̆ىمدەلگەن مەكتەپ-ينتەرناتتى قۇرۋعا باستاماشىلىق تانىتقان. بۇل مەكتەپ رەسپۋبليكادا وسىنداي̆ باعىتتاعى ءبىرىنشى وقۋ ورنى ەدى. قازىرگى كەزدە وسى اسكەري ليتسەي̆ ازەرباي̆جاندا ازاماتتىق سوعىس كەزىندە بەلگىلى اسكەرباسى, ديۆيزيا كومانديرى بولعان دجامشيد ناحچىۆانسكي̆دىڭ اتىندا.
اراعا كوپ ۋاقىت سالماي̆, ماسكەۋدە گەي̆دار ءاليرزا ۇلى اليەۆ كسرو مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعاي̆ىندالدى. كوكپ وك پلەنۋمىندا كانديداتتان كوكپ وك ساياسي بيۋرو مۇشەلىگىنە اۋىستىرىلدى. ول بۇدان بىلاي̆ قۇرلىقتىڭ التىدان ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان جانە الەمدىك ساياسي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇي̆ەلەردىڭ جارىسىندا الدىڭعى قاتارلى رولگە ۇمتىلعان مەملەكەتتىڭ جوعارى بيلىگىنە قاتىسۋشىلار قاتارىنان تابىلدى. گ.اليەۆ 1982-1987 جىلدارى ەڭ جاۋاپتى قىزمەتتەردە تابىستى ءارى جاسامپاز جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى. دەگەنمەن 1987 جىلى سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ باس حاتشىسى ميحايل گورباچەۆتىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنا قارسىلىق رەتىندە وتستاۆكاعا كەتتى.
مەملەكەتشىلدىك ميسسياسى
بالكىم, ازەربايجان حالقىنىڭ اردا ۇلى ۇلكەن ساياساتتاعى قىزمەتىن وسىمەن توقتاتۋى مۇمكىن ەدى. الايدا تالاي جىل «قارا قازان, سارى بالا» قامى ءۇشىن تەر توككەن ازامات ەلىنىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا قاراپ وتىرا المادى. 1980-جىلداردىڭ اياعىندا تاۋلى قاراباقتا شيەلەنىس ءورشىپ, 1990 جىلعى قاڭتاردا باكۋدە نارازىلىق بولدى. كەڭەس ۇكىمەتى شاھارعا اسكەر كىرگىزىپ, كوشەگە شىققانداردى اياۋسىز باسىپ-جانشىدى. بەي̆بىت تۇرعىنداردىڭ وققا ۇشقانى, قاڭتاردىڭ 19-ىنان 20-نا قاراعان تۇندەگى وقيعالاردا كوپتەگەن ادامنىڭ قازا بولعانى تۋرالى گەي̆دار ءاليرزا ۇلى 20 قاڭتار كۇنى تاڭەرتەڭ ەستىدى. سول ۋاقىتتا ول «بارۆيحا» شيپاجاي̆ىندا دەمالىپ جاتقان ەدى. مۇنى ەستىگەن گ.اليەۆ بىردەن ماسكەۋگە جينالدى. «سول قيىن-قىستاۋ كۇندەرى ءبىز ءبىر-اق نارسەنى ارماندادىق, حالقىمىزبەن بىرگە بولۋدى, ولارعا قولداۋ كورسەتۋدى وي̆لادىق», دەپ ەسكە الادى سول ءساتتى ازەربايجاننىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ.
وسىلايشا, گەيدار اليەۆ ۇلكەن ساياساتقا قايتا ارالاستى. 1991 جىلدىڭ 4 قىركۇي̆ەگىندە ناحچىۆان مەدجليسىنىڭ سەسسياسىندا ونى اۆتونوميا پارلامەنتىنىڭ توراعالىعىنا سايلادى. اليەۆتىڭ بۇل لاۋازىمنان باس تارتۋىنا قاراماستان, مەدجليس ونى ولكەنىڭ زاڭ شىعارۋشى بيلىگىنىڭ باسشىسى ەتىپ بەكىتتى. ناحچىۆاننىڭ دەموكراتيالىق باستامالارى بۇكىل ازەرباي̆جان ءۇشىن ۇلگى بولدى: 1991 جىلدىڭ 5 اقپانىندا جوعارعى كەڭەستىڭ شەشىمىمەن رەسپۋبليكا اتاۋى قاي̆تارىلىپ, ازەرباي̆جان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءۇش ءتۇستى تۋى مەملەكەتتىك باي̆راققا اي̆نالدى.
1991 جىلدىڭ 18 قازانىندا ازەرباي̆جاننىڭ جوعارعى كەڭەسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق اكتىنى قابىلدادى. سول جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا رەفەرەندۋم ءوتىپ, وعان رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 95 پاي̆ىزى قاتىستى. وسىلاي̆شا, ازەرباي̆جاننىڭ ەگەمەندىگىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى شەشىمى قۋاتتالدى.
دەگەنمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان مەملەكەت ءۇشىن وڭايعا سوقپادى. ەلدە كوپتەگەن ساياسي قاقتىعىستار بولدى. بيلىك ءۇشىن تالاس ءجۇرىپ جاتتى. بەيبىت حالىقتىڭ قانى توگىلدى. وعان قوسا, قاراباقتاعى احۋال دا جاعدايدى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. مارداكەرتى قۇلاپ, اگدامىنان ايىرىلعان ازەربايجان حالقى ەلدى باستايتىن كوشباسشى ىزدەدى. سول كەزەڭدە كوپشىلىكتىڭ اۋزىندا گەيدار اليەۆتىڭ ەسىمى اتالا باستاعان-دى.
ول 2003 جىلعى 31 قازانعا دەيىن مەملەكەتتى باسقاردى. وسى كەزەڭ ارالىعىندا ازەربايجان قيىن-قىستاۋ كەزەڭنەن ءوتىپ, قارىشتاپ دامىدى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى كوتەرىلدى. ماسەلەن, 1994 جىلى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 1,8 ترلن ماناتقا ارەڭ جەتسە, 1999 جىلى 16,4 تريلليون ماناتتى قۇرادى. ينفلياتسيا كولەمى كۇرت تومەندەدى, بيۋدجەت ءتۇسىمى كوبەيىپ, شىعىنى ازايدى. 1995-2011 جىلدارى ازەرباي̆جان ەكونوميكاسىنا سالىنعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى الپىس ءۇش ميلليارد دوللاردان اسادى. بۇعان قوسا, ەل ينۆەستيتسيا ەكسپورتەرىنە دە اي̆نالىپ, تۇركيا, رەسەي̆, بالقان ەلدەرى, ۋكراينا جانە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنا كوپتەگەن ميلليارد ينۆەستيتسيا قۇي̆دى.
دوستىقتىڭ التىنكوپىرى
قازىرگى تاڭدا قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جوعارى دەڭگەيگە يە. حالىقتارىمىزدىڭ دوستىعى باۋىرلاستىق قانا ەمەس, تاريحي تامىرلاستىقتا دا جاتىر. قازاقستانداعى ازەربايجان دياسپوراسى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جان-جاقتى ۇلەسىن قوسىپ وتىر. سول سەكىلدى كاسپيدىڭ ارعى بەتىندە حالقىمىزدىڭ ءىزى قالعان. ماسەلەن, ازەربايجاندا قازاق دەگەن ۇلكەن ايماق بار.
گەيدار اليەۆتىڭ قازاقستان-ازەربايجان قارىم-قاتىناسىنىڭ نىعايۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز. مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ەكىجاقتى ساپارى كەزىندە كوپتەگەن ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى. سونىڭ ىشىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋعا قاتىستى كەلىسىم بار. بۇگىندە ساباقتاستىق جالعاسىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ قوس ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتىپ, ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2022 جىلدىڭ تامىزىندا ازەربايجانعا رەسمي ساپارى بارىسىندا «ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ جانە وداقتاستىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ تۋرالى دەكلاراتسياعا» قول قويىلدى. وسىلايشا, وداقتاستىق قارىم-قاتىناستارىمىز تاعى دا جوعارى دەڭگەيدە بەكىتىلدى. باسقا سالالاردا, سونىڭ ىشىندە مادەنيەت سالاسىنداعى بايلانىس تا جوعارى دەڭگەيدە.
سوڭعى جىلدارى ازەربايجان كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا قوماقتى قارجى قۇيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جۇك تاسىمالداۋعا كەرەك قاجەتتى ينفراقۇرىلىم بار. 2005 جىلى باكۋ-تبيليسي-دجەيحان مۇناي قۇبىرى ىسكە قوسىلدى. بۇل قازاقستان مۇنايىن شەتەلگە تاسىمالداۋداعى كەلەشەگى جارقىن باعىتتىڭ ءبىرى سانالادى. جىلىنا 15 ميلليون توننا جۇك تاسىمالدايتىن باكۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 25 ميلليون تونناعا دەيىن ارتادى. ال باكۋ-تبيليسي-كارس تەمىر جولىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى قازىرگى ءبىر ميلليوننان بەس ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايتىلادى.
ازەربايجان جانە قازاق حالقى تاريحي, مادەني تۇرعىدان ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مادەنيەت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ودان سايىن ورىستەي ءتۇستى. ماسەلەن, 1980-جىلدارى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» كىتابى كاسپيدىڭ ارعى بەتىنە كەڭ تارالعانى ءمالىم. ال 2006 جىلى جامبىل وبلىسىندا «ناسيمي» ازەربايجان مادەني ورتالىعى اشىلدى. سونىمەن قاتار 2007 جىلدان بەرى «ۆەتەن» (وتان) گازەتى ازەربايجان تىلىندە جارىق كورىپ كەلەدى.
عىلىمي مەكەمەلەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تا بەلسەندى دامۋ ۇستىندە. ەكى ەلدىڭ ستۋدەنتتەرى ازەربايجان مەن قازاقستان ءبىلىم وردالارىندا عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتىپ تۇرادى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ازەربايجاننىڭ ۇلتتىق كوشباسشىسى گەيدار اليەۆ اتىنداعى ورتالىق, ال باكۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اباي قۇنانباي ۇلى اتىنداعى قازاق ءتىلى, تاريحى جانە مادەنيەتى ورتالىعى بار.
باكۋدە اباي قۇنانباي ۇلى اتىنا, سۋمگايت قالاسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنا كوشە بەرىلگەن. قازاقستاندا ازەربايجانمەن بايلانىستى كوشەلەر جەتەرلىك. ماسەلەن, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا استانادا گەيدار اليەۆ كوشەسى اشىلدى. الماتىدا فيزۋلي كوشەسى بار.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2022 جىلعى تامىزدا باكۋگە ساپارى بارىسىندا ازەربايجاننىڭ فيزۋلي قالاسىندا قۇرمانعازى اتىنداعى بالالارعا ارنالعان شىعارماشىلىق دامۋ ورتالىعى جوباسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. جاقىندا «Qazaqstan» تەلەارناسىندا تۇركى دۇنيەسىنىڭ مەملەكەتشىل تۇلعاسى گەيدار اليەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان «عازيز عۇمىر» اتتى دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى وسى قايراتكەر مەن قاھارمان ازەربايجاننىڭ بۇگىنگى كەلبەتى تۋرالى بىرنەشە جيناق جاريالادى.
