ەۋروپا اسپانىندا قازاق ونەرىن دارىپتەپ جۇرگەن دانا مۇسانىڭ «كيەلى بي» دەپ اتالعان فيلم-پەرفورمانسىن تاماشالاعاننان كەيىنگى ءبىر ۇزىك وي وسىنداي كۇيگە بولەگەنى بار. سۇقتانعان كوزدەردەن, سۇرەيلى سوزدەردەن جانىڭدى ازات ۇستاۋ قانشالىقتى اۋىر ەدى. قادالا قاراعان مىڭ سان جاناردان ءوزىڭدى الىپ قاشىپ, جازالى جانداي يمەنشىكتەي بەرۋدىڭ ءجونى بار ما؟ مي قابىعىن كەمىرگەن تىنىم بەرمەس ويلارىڭنىڭ جالعاۋىن قايدا تىعىپ تىنشيسىڭ؟ ماڭگىلىك ساۋالعا ءمان ىزدەگەن رۋحىڭدى بي قۇدىرەتىمەن سىلكىپ العان بيكەش ءوز الەمىنە ىنتىقتىرا تۇسەدى. ءبىز بۇعان دەيىن ونىڭ شىعارماشىلىعىنان مۇلدە بەيحابار ەدىك. وسىدان 13 جىل بۇرىن فرانتسياعا ءبىلىم ىزدەپ بارىپ, سوندا تۇراقتاپ قالعان قازاق قىزى پاريج تورىندە ءوزى ويلاپ تاپقان جاڭا بي ءستيلى – ەتنو بالەتتى ناسيحاتتاپ ءجۇر ەكەن. بۇگىندە بالەرينا, حورەوگراف, رەجيسسەر, پەداگوگ سىندى بىرنەشە ماماندىققا ماشىقتانعان جەرلەسىمىز «نومادتار», «باقسى, «شاباندوز», «ابىز», «توتەم», «تايپا» «پەتروگليفتەر» سىندى تۇركىلىك تانىمنىڭ تۇبىرىنە بويلاتاتىن سپەكتاكلدەرىمەن تانىمال. ول بي ىرعاعىمەن كەيىپتەگەن وسىناۋ شاعىن دۇنيەلەردىڭ بارلىعى تەرەڭدە جاتقان ارعى دۇنيەمىزدى قازادى, بابا عۇرپىمەن, دالا رۋحىمەن قاۋىشتىرادى.
ء«تاڭىرىم, ارعى زاماندار ارناسىندا مەنىڭ كىم بولعانىمدى ايتا الاسىڭ با؟ بۇگىنگى تاڭدا كىم بولعانىمدى جانە ەرتەڭ قانداي كۇيدە بولاتىنىمدى سيپاتتاپ بەرە الاسىڭ با؟», دەپ باستالاتىن «كيەلى بي» ءفيلمى ايەل-انانىڭ جەتى ارحەتيپىن ارقاۋ ەتەدى. 2020 جىلى كانن فەستيۆالىندە كورسەتىلگەن كينو ونەرتانۋشىلار نازارىنا ىلىككەن. ماڭعاز ماڭعىستاۋدىڭ شۇرايلى ولكەسىندە, قازاق دالاسىنىڭ باسقا دا كوركەم جەرلەرىندە تۇسىرىلگەن فيلم تابيعات پەن ايەل سۇلۋلىعىن ۇندەستىرە جىرلايدى.
اۆتور ىشكى ارپالىسىن بي ارقىلى جەتكىزىپ, سول ارقىلى ارمانعا قول سوزادى. ءدۇريا دالانىڭ كوز تارتار كوركەم تابيعاتىن بي تىلىمەن اسپەتتەيدى. ساعىنىشىن, تازالىعىن, ومىرگە قۇشتارلىعىن بي قيمىلىمەن بەرۋگە كۇش سالادى. بيگە ىرعاق بەرگەن ايرىقشا مۋزىكا ءۇنى ايەل-انانىڭ مۇڭ-زارىن, نازىكتىگىن, سۇلۋلىعىن پاش ەتىپ, كاسىبي شەبەردىڭ ونەرىنە كوڭىل سۇيسىنەدى. بي, اۋەن, مونولوگ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىپ وتىرادى. ءفيلمنىڭ شارىقتاۋ شەگىندە اۆتوردىڭ ىشكى داۋىسى: «تۋعان جەرىم, قايران جەرىم, مەن سەنى تاعى دا تاستاپ, كەلەسى ساپارعا كەتىپ بارا جاتىرمىن. بىراق ءتاڭىرىم مەنىمەن ارقاشان بىرگە. تابيعات سىيلاعان دەنەمدەگى كۇش-قۋاتپەن كيەلى ءبيدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرامىن, سوناۋ اپا-اجەلەرىمىزدەن كەلە جاتقان قيمىلدى مەن ءوز قىزدارىما, ال ولار ءوز قىزدارىنا جەتكىزەدى» دەپ ءتىل قاتادى. شىعارمادا دانانىڭ بي قيمىلدارى, بيىك رۋحى دابىل قاققان ساق قىزدارىنىڭ بەينەسىن كوز الدىڭا اكەلەدى. تۇران دالانىڭ توسىندە ەرلىك تۋىن جەلبىرەتكەن جاۋىنگەر انالاردىڭ رۋحى قايتا ويانعانداي كۇي كەشەسىڭ. ەندى بىردە بارشا سۇلۋلىق, بارشا مەيىرىم الەمگە ەڭ اۋەلى انا دەيتىن ءازيز جاننىڭ الاقانىنان تارايتىنىن, انا تىرشىلىكتىڭ كۇرەتامىرى ەكەنىن سەزىندىرەدى...
ەلىمىزدە ەتنو بالەتپەن اينالىساتىن ماماندار جوقتىڭ قاسى. دانا قالىپتاستىرعان اۆتورلىق ستيلگە باستاپقىدا ەۋروپالىقتار ۇركە قاراعانىمەن, قازىر ونىڭ ونەرىن كورەرمەن اسىعا كۇتەتىن بولعان. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ول ءۇشىن بي ەركىندىكتىڭ ەسىگى, شىنايى ءومىر ءسۇرۋدىڭ العىشارتى.
– مەن ءۇشىن بي – بوستاندىق. ءار ادامنىڭ دەنەسىنىڭ, قيمىلىنىڭ, ءىس-ارەكەتىنىڭ بوستاندىعى. نە ىستەسەم دە, قالاي قيمىلداسام دا, قول-اياعىمدى قالاي قوزعاسام دا – ءوز ەركىم, بوستاندىعىم. بي تەك دەنەنىڭ عانا ەمەس, ويدىڭ دا, جۇرەكتىڭ دە بوستاندىعى. ەڭ الدىمەن, بي – ونەر. وتە ماڭىزدى ونەر. فيزيكالىق تۇرعىدان قاراساق, بيلەگەن ادامنىڭ بۋىندارى, بۇكىل مۇشەسى جاقسى قالىپتا تۇرادى. ادامنىڭ ءومىر سۇرەتىنى دەنە عوي. جۇرەك سوقپاسا, اياق جۇرمەسە ءومىر جوق. سوندىقتان بي دەنەمەن تىكەلەي بايلانىستى. مەن ءۇشىن بي – ءومىردىڭ ءبىرىنشى بەلگىسى. كەيبىر ەلدەردە بيگە تىيىم سالىنۋى وتە قايعىلى جاعداي دەر ەدىم. تابيعي, ادام ومىرىندە ماڭىزدى دۇنيەگە قالاي تىيىم سالۋعا بولادى؟ بي دە – ومىردەگى ماڭىزدى قۇندىلىق. ەتنو بالەت – ينتەنسيۆتى ءارى ەكسپرەسسيۆتى بي. سول جاعىنان دا قىزىقتىرادى دەپ سەنەمىن. جاي بي ەمەس, وزەگىندە تاريح جاتىر. اقىرىنداپ فرانتسيادا ەتنو بالەتكە دەگەن كوزقاراس قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز. فيلم مەن سپەكتاكلدەرىمە كورەرمەن جاقسى قارايدى, – دەيدى سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە دانا مۇسا.
وتاندىق ونەر كەڭىستىگىنە تىڭ جاڭالىعىمەن كەلگەن تۋىندىنى الماتىلىق ونەرتانۋشىلار ىقىلاسپەن قابىلدادى. كىشكەنتاي كەزىنەن تاريحي رومانداردى قۇمارتا وقىعان دانا تاريحي تامىرىمىزدان اجىراماۋ – باستى بايلىعىمىز دەپ ەسەپتەيدى. ۇلكەن ونەرگە قۇلاش سەرمەگەن قازاق قىزى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىن ءتامامداپ, 21 جاسىندا رەجيسسۋرا ماماندىعى بويىنشا فرانتسياعا وقۋعا تۇسكەن. پاريج وپەراسىنىڭ پروفەسسورى يۆ كاساتيدەن ءۇش جىل ءدارىس الىپ, ايگىلى پاريج-8, سوربوننا سياقتى وقۋ وشاقتارىنىڭ بي فاكۋلتەتىندە وقۋىن جالعاستىرعان. كاسىبي تالانتتاردان ءدارىس الۋ ءۇشىن فرانتسيادان بولەك, بەلگيا, ۇلىبريتانيا ەلدەرىنە دە جولى ءتۇسىپتى. 2013 جىلى, 25 جاسىندا پاريجدە رەسمي تۇردە ەتنو بالەت اسسوتسياتسياسىن اشىپ پاتەنت العان تالانتتى زامانداسىمىزدىڭ باعىندىرار بەلەسى ءالى الدا. تۋعان ەلگە ۇلكەن جاڭالىعىمەن كەلىپ, داڭقى بيىك دالا ءبيىنىڭ ءداستۇرىن جالعاعان دانا مۇسانىڭ شىعارماشىلىق جولىنا تولايىم تابىستار تىلەيمىز!
