قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قايدا قاراعان؟
بۇل ماسەلەگە قاتىستى العاشقى ساۋالدى دەپۋتات ەرلان سايروۆ جولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل وقيعا ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق سانا جانە قوعامدىق ۇدەرىستەر سالاسىندا فۋندامەنتالدى پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆقا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىتىنىڭ توراعاسى ەرمەك ساعىمباەۆقا, پرەمەر-مينيستر ورىنباسارى التاي كولگىنوۆكە قاتار جولداعان دەپۋتات ساۋالىندا شۇعىل شەشىم قابىلداۋعا شاقىردى.
«اق جول» فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى قازىبەك يسا دا پەتروپاۆلداعى سەپارتيستىك پيعىلداعى مالىمدەمەگە قاتىستى كوزقاراسىن ءبىلدىردى. دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى شاباندىق تانىتىپ وتىر.
«بيىل 19 ناۋرىزدا پەتروپاۆلدا 19 سەپاراتيست «حالىقتىق كەڭەس» ۇيىمىن قۇرىپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن مويىندامايتىنىن جاريالادى. تەك قوعامداعى ۇلكەن شۋدان سوڭ وبلىستىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى «قىلمىستىق ءىس قوزعالدى» دەگەن بولار-بولماس حابار تاراتتى. وعان دەيىن جارتى اي وتكەنشە, ولار قايدا قاراپ كەلگەن؟ قىلمىستىق كودەكستە مەملەكەت بىرتۇتاستىعىن بۇزۋعا شاقىرعاندارعا قاتاڭ جازا بار. ال وسى قىلمىسقا بارعان 19 سەپاراتيست ۇيلەرىندە تۇك بولماعانداي جاتىر. ال سەپاراتيزم قاۋپىن الدىن الا سەزىپ, باتىل كۇرەسكەن مارعاسقا مارعۇلان بورانباي ءۇش جىلدان بەرى تۇرمەدە جاتىر», دەدى ق.يسا.
وسى ورايدا, دەپۋتات ۇلشىلدىقپەن ەمەس, ۇلتسىزدىقپەن كۇرەسەتىن كەز كەلگەنىنە نازار اۋداردى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىك يدەياسىنا قارسى, سەپاراتيزم ۆيرۋسىن تاراتاتىن شەتەلدىك تەلەارنالارعا, سايتتارعا تىيىم سالۋعا شاقىردى.
ء«بىز تالاي رەت پەتروپاۆل مەن پاۆلودارعا تاريحي اتاۋلارىن قايتارۋدى ۇسىنعانىمىزدا بيلىك قولدامادى. ەندى مىنە, جاسىرعان اۋىرۋ اسقىنعانىن كورىپ وتىرمىز. «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىرادى» دەگەن اتام قازاق. كەڭ-بايتاق جەرىمىزدەگى از قازاقتىڭ قاتارىن تولتىرار التىن قورىمىز – شەتتەگى قالىڭ قانداس كوشىنە شەكتەۋ قويعاندار, سولتۇستىكتى وڭتۇستىكتەن قونىس اۋدارۋشىلارمەن تولتىرۋ جوباسىن جولدا قالدىرعانداردىڭ جاۋاپ بەرەتىن كەزى كەلدى», دەدى ق.يسا.
سونداي-اق «اق جول» دەپۋتاتى ۇلتتىق يدەولوگيانى قازاق ءتىلىنىڭ اياسىنا توپتاستىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى مىندەتتەيتىن زاڭ قابىلداۋ كەرەك ەكەنىنە نازار اۋداردى.
بۇدان كەيىن بۇل ماسەلەنى دەپۋتات ەرمۇرات باپي دا كوتەردى. پەتروپاۆل قالاسىنداعى سەپاراتيزم سيپاتىنداعى وقيعا قاۋىپتى ماسەلە ەكەنىنە نازار اۋدارعان دەپۋتات بۇعان قوعام الاڭداپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي مەملەكەتتىك قاسكۇنەمدىككە قىزمەت بابىمەن عانا ەمەس, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك پەن پەرزەنتتىك پارىز تۇرعىسىندا قارسىلىق ءبىلدىرۋ كەرەك.
«كونستيتۋتسيا مەن ءتيىستى مەملەكەتتىك زاڭدار كەز كەلگەن سەپاراتيزمگە قارسى تۇرا الادى. بىراق حالىقتىق مۇددەنىڭ قاسيەتىن قورعايتىن «ۇلتتىق نامىس» دەپ اتالاتىن تاعى ءبىر قۇدىرەتتى كۇش بار. دەگەنمەن ەلدىڭ نامىسىن قورعاعان ۇلتجاندى ازاماتتار مارعۇلان بورانباەۆ پەن دانات نامازباەۆ «ۇلتارالىق ارازدىقتى قوزدىردى» دەگەن جەلەۋمەن ارقايسىسى 5 جىلعا سوتتالىپ كەتتى. انىعىندا, بۇل ازاماتتار «ۇلتارالىق ارازدىقتان» بۇرىن, قازاق حالقىنىڭ نامىسىن جىرتىپ, ۇلتتىق مۇددەنى قورعاپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى سەپاراتيستىك كوزقاراستارعا قارسى شىققانى ءۇشىن سوتتى بولدى. بۇل جىگىتتەرگە ورەسكەل قيانات جاسالدى», دەدى ە.باپي.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, كورشىلەس ەلدەردە ايتىلىپ جاتقان پىكىرلەرمەن سالىستىرعاندا م.بورانباەۆ پەن د.نامازباەۆتىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى ارەكەتى بالانىڭ ويىنى سەكىلدى, سالىستىرۋعا كەلمەيدى. وسىنى العا تارتقان ە.باپي قازاقستاندا ەلدىك مۇددە مەن حالىقتىڭ نامىسىن قورعاعان ازاماتتى سوتتاعانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
«ولار نەگە «ورىس پاتريوتتارى» بولىپ سانالادى, ال ءوز حالقىنىڭ نامىسىن جىرتقان مارعۇلان مەن دانات نەگە قازاق حالقىنىڭ پاتريوتتارى بولا المايدى؟ كورشى ەلدىڭ «ۇرانشىلارى» قىلمىستىق سوتقا تارتىلماق تۇگىلى, ءوز بيلىگى مەن ءتيىستى ورگاندارى تاراپىنان اكىمشىلىك تۇرعىدا ەسكەرتۋ دە العان جوق. ال ەل نامىسىنا اراشا تۇسكەن ەكى جىگىت نەگە سوتتى بولادى؟ ەندەشە, بۇعان دەيىن قازاقستاندا بولىپ كەلگەن سەپاراتيزم سيندرومىن جانە پەتروپاۆل قالاسىنداعى جۋىقتا بولعان جىكشىلدەنۋدىڭ جيىركەنىشتى جاعداياتىن ەسكەرە وتىرىپ, مارعۇلان بورانباەۆ پەن دانات نامازباەۆقا قاتىستى ۇكىمدى قايتادان قارايتىن ۋاقىت تا, ساياسي سەبەپ تە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇقتاجدىعى دا تۋدى دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى ە.باپي.
دەپۋتات جوعارعى سوتتان مارعۇلان بورانباەۆ پەن دانات نامازباەۆقا قاتىستى سوت ۇكىمىن قايتا قاراپ, ولاردى تۇرمەدەن بوساتۋدى سۇرادى. بۇل ساۋالعا دەپۋتات ابزال قۇسپان دا قوسىلدى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, بىلتىر بلوگەرلەر مارعۇلان بورانباي مەن دانات نامازباي الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالارى ءۇشىن 5 جىلعا سوتتالعان ەدى.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قۇنى جوق پا؟
ال سامات مۇساباەۆ مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى دارحان جازىقباەۆقا جولداعان ساۋالىندا وسى سالاداعى قازاق ءتىلىنىڭ حالىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا انا ءتىلىمىز تاسادا قالىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
«مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ 2017 جىلعى 21 اقپانداعى №40 بۇيرىعىنا سايكەس مەملەكەتتىك اكىمشىلىك لاۋازىمىنا ورنالاسۋعا ارنالعان كونكۋرستى وتكىزۋ قاعيداسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن بىلۋگە ارنالعان تەستىلەۋدەن ءوتۋ ءۇشىن ءمان بەلگىلەنبەيدى» دەپ جازىلعان. دەمەك بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتكە ءوتۋ بارىسىنداعى تاپسىرىلاتىن تەستىلەۋدە قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن بىلدىرەدى.
مىسالى, «ب» كورپۋسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە ءوتۋ سىناعىندا 9 نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىسى بويىنشا قامتىلعان 130 سۇراقتىڭ بەلگىلى ءبىر مەجەسى كورسەتىلگەن. ال قازاق تىلىنەن ءوتۋ مەجەسى ايقىندالماعان. بۇل انا تىلگە قۇرمەتتىڭ مۇلدەم جوقتىعىن كورسەتەدى. تۇسىنبەيتىنىمىز, مەملەكەتتىك قىزمەتكە وتكەن ازاماتتارعا بەرىلەتىن سەرتيفيكاتتا «ۇمىتكەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى مەن زاڭنامالارىن بىلۋگە ارنالعان تەستىلەۋدەن ءساتتى ءوتتى» دەپ جازىلادى. بۇل انىق كوز بوياۋشىلىق ەمەس پە؟», دەدى س.مۇساباەۆ.
وسىعان بايلانىستى دەپۋتات مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋ كەزىندە وتكىزىلەتىن تەستىلەۋدە قازاق ءتىلى ەسەپكە الىنىپ, ۇمىتكەر ءجۇز پايىز مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى كەرەك دەگەن نورمالار ەنگىزۋدى ۇسىندى.
باس اۋىرتقان باسپانا
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا جولداعان ساۋالىندا داۋلەت مۇقاەۆ باسپانا ماسەلەسىن كوتەردى. حالىق اراسىندا «داۋلەتتەن» اتىمەن تانىلعان سۋ جاڭا دەپۋتات بۇعان دەيىن دە پاتەر الۋ تۋرالى اقىل-كەڭەس ايتىپ جۇرەتىن. سوندىقتان شىعار, د.مۇقاەۆ وسى سالاداعى وتە وزەكتى ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى.
ماسەلەن, دەپۋتات «باقىتتى وتباسى» جانە «شاڭىراق» باعدارلامالارى تالاپتارىنا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى باعدارلاما بويىنشا بەرىلەتىن ماكسيمالدى سوما 15 ميلليون تەڭگە.
«2019-2020 جىلدارى بۇل اقشاعا 2 بولمەلى باسپانا الۋعا مۇمكىندىك بار ەدى, قازىرگى ۋاقىتتا پاتەر باعاسى وسكەندىكتەن1 بولمەلى ءۇي الۋعا ءماجبۇر. «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسىنا ىلىگەتىن كوپبالالى وتباسىندا كەمى التى ادام بار. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا جاڭا ۇيلەر كونكۋرس نەگىزىندە بەرىلگەندىكتەن, كەيبىر وتباسىلار 32-40 شارشى مەترلىك ءبىر بولمەلى پاتەردە تۇرۋعا ءماجبۇر», دەدى د.مۇقاەۆ.
سونداي-اق «جاس وتباسى» باعدارلاماسىنىڭ باستاپقى جارناسىن 10 پايىز كولەمىندە بەلگىلەۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. بۇدان بولەك, «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ دا ءتيىمسىز جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا توقتالدى. ويتكەنى بانكتەردىڭ بەرەتىن قاراجاتىنا ليميت قويىلعان.
«جىل سايىن استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا جاستارعا كەمى 1000-3000 جالدامالى پاتەر بەرىلۋ كەرەك ەدى. الايدا قۇرىلىس ۋاقتىلى اياقتالماعاندىقتان, بىلتىر جاستار جالدامالى پاتەرىن تولىق المادى. ياعني باعدارلاما ىستەپ تۇرعان جوق. جاستار ساناتى 29 جاستان 35 جاسقا دەيىن وسكەندىكتەن, الداعى ۋاقىتتا بەرىلەتىن پاتەرلەر سانى دا كوبەيۋى كەرەك. ءارى بۇل باعدارلاما تەك 3 قالامەن عانا شەكتەلمەي, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا ىسكە قوسىلعانى ءجون», دەدى م.مۇقاەۆ.
بۇدان بولەك, تاعى بىرنەشە دەپۋتات ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمە باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى. دەپۋتات باقىتبەك بازاربەك 10 سوتتىقتان جەر بەرۋگە قاتىستى تۇيتكىلدەرگە نازار اۋداردى. رينات زايتوۆ مادەنيەت سالاسىندا جالاقىنىڭ تومەندىگىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
دەپۋتات جۋرناليستەن قاشپاۋعا ءتيىس
وسىنداي قىزۋ ساۋالدار جولدانعان جالپى وتىرىستا ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ بىرقاتار ماسەلەگە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى رەفورمالارىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدەگى نەگىزگى ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ءبارى جاڭعىردى. وتكەن ءماجىلىس سايلاۋى – سونىڭ سوڭعى ساتىسى.
«وعان دالەل ماجىلىستە العاش رەت 6 ساياسي پارتيا مەن ءبىرمانداتتى وكرۋگتەن سايلانعان دەپۋتاتتار وتىر. ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىز بەن كوزقاراسىمىز ءارتۇرلى بولعانىمەن, ەلدىك مۇددەگە كەلگەندە ءبارىمىزدىڭ ويىمىز دا, مىندەتىمىز دە ورتاق. سوندىقتان الدىمىزداعى ماقسات-مىندەتتەردى تىزە قوسىپ, بىرگە ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. كۇن سايىن جۇمىسىمىزدىڭ قارقىنى دا, سالماعى دا ارتا بەرمەك», دەدى ە.قوشانوۆ.
ءماجىلىس توراعاسى زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە دە توقتالدى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, پارلامەنتتىڭ نەگىزگى جۇمىسى – ساپالى جانە ناقتى جۇمىس ىستەيتىن زاڭدار قابىلداۋ. سونداي-اق ماجىلىسكە زاڭ قابىلداۋ وكىلەتتىگى تولىعىمەن بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى
«ەندى جۇك تە, جاۋاپكەرشىلىك تە بىزگە تۇسەدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان دەپۋتاتتار ۇيلەسىمدى, ءتيىمدى جانە جۇيەلى جۇمىس ىستەۋى قاجەت. قازىر ماجىلىستە 50-گە جۋىق زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جۋىق ارادا تاعى دا بىرقاتار زاڭ جوباسى بىزگە كەلىپ تۇسەدى. ولاردى تەز ءارى ساپالى قابىلداۋىمىز كەرەك.
بۇدان بولەك, دەپۋتاتتاردا جاڭا زاڭدارعا باستاماشى بولۋ وكىلەتتىگى بار. سول مۇمكىندىكتى دە پايدالانۋ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, ءبارىمىز وڭىرلەردى ارالاپ كەلدىك. بارلىق تۇيتكىلدى جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان دەپۋتاتتار بەلسەندىلىگىن بارىنشا ارتتىرىپ, وسى ماسەلەلەردى زاڭنامالىق تۇرعىدا رەتتەۋگە اتسالىسادى دەپ ويلايمىن», دەدى ە.قوشانوۆ.
سونداي-اق پالاتا سپيكەرى اشىقتىق ۇستانىمى ءماجىلىس جۇمىسىنداعى نەگىزگى باسىمدىق بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزدى. وسى ورايدا, سپيكەر جالپى وتىرىستىڭ رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردان تىكەلەي ەفيردە كورسەتىلگەنە نازار اۋداردى.
«ماجىلىستە اشىق ءارى جاريا تۇردە قىزمەت ەتۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان. جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرىپ, وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر ءبىلدىرىپ وتىرۋ – دەپۋتاتتاردىڭ مىندەتى. بۇدان بولەك, زاڭداردى تالقىلاۋعا قوعام وكىلدەرى مەن تاۋەلسىز ساراپشىلاردى شاقىرۋ وتە ماڭىزدى. اسىرەسە, ءماسليحاتتار مەن قوعامدىق كەڭەستەر ارقىلى ماجىلىستە ءوڭىردىڭ دە ءۇنى ەستىلۋى قاجەت.
سونىمەن بىرگە, قوعامدىق پالاتا دا كوپ ۇزاماي جۇمىسىن باستايدى. ول قىزۋ پىكىرتالاس الاڭىنا اينالارى ءسوزسىز. ەل بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىن بارلىق ازامات, قوعامدىق ۇيىمدارعا ءبىزدىڭ ەسىگىمىز ايقارا اشىق. ناعىز حالىقتىق پارلامەنت دەگەنىمىز – وسى. وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدە, پارلامەنتتە جاڭا ساياسي ءداستۇر, جاڭا ساياسي مادەنيەت قالىپتاسقانىن كورسەتەدى», دەدى ە.قوشانوۆ.
وسىلاي قىزۋ جۇمىسقا كىرىسكەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى كەشەگى جالپى وتىرىستا ەكى زاڭ جوباسىن راتيفيكاتسيالادى. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن توتەنشە جاعدايلار جانە دۇلەي ءزىلزالالاردىڭ قاۋىپ-قاتەرىن ازايتۋ جونىندەگى ورتالىق اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا ونىڭ بولۋ شارتتارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن تۇرىكمەنستان ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان-تۇرىكمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ رەجىمى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» قۇجاتتى قابىلدادى. بۇدان بولەك, بىرقاتار زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى.
