كەيىنگى ءجۇز جىلدا كاسپي يتبالىقتارى 90 پايىزعا ازايعان. التىناي ارىستانقىزى كاسپي يتبالىقتارىنىڭ مىنەز-قۇلقىن, قوزعالىسىن جانە ورنالاسۋىن باقىلاي الاتىن, cونىمەن قاتار كاسپي تەڭىزىنىڭ تەمپەراتۋراسى, قىسىمى جانە تۇزدىلىعى جايلى قۇندى اقپارات بەرە الاتىن سەنسورلاردى زەرتتەپ, ازىرلەۋدە. ونىڭ وسى زەرتتەۋ جۇيەسى بولاشاقتا جانۋارلاردىڭ كۇيزەلىستەرى مەن گورمون دەڭگەيلەرىن دە باقىلاي الادى
– سەنسورلار گرافەننەن جاسالعان. گرافەن – نانوتەحنولوگيالار الەمىندەگى ەڭ سۇرانىسقا يە نانوماتەريال. بۇل – قالىڭدىعى ءبىر اتوم كومىرتەگىنىڭ قاباتىن قۇرايتىن الەمدەگى ەڭ جىڭىشكە ماتەريال. ءتىپتى قاعازدان 100 ميلليون ەسە جىڭىشكە. الايدا كوپ مولشەردە قولجەتىمدى ەمەس. سەبەبى ونى جاساۋ كۇردەلى ءارى ءوندىرىسى قىمباتقا تۇسەدى, سونداي-اق ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەدى. جۇمىس بارىسىندا ءبىز لازەر-يندۋكتسيالانعان گرافەندى پايدالانامىز. بۇل جىلدام, سەنىمدى جانە ارزان گرافەن وندىرىسىنە ارنالعان ءتيىمدى, ءبىر ساتىلى ۇدەرىس بولىپ سانالادى. سەنسورلار تەڭىز جانۋارلارىنىڭ جۇرەك جيىرىلۋ جيىلىگىن, قيمىل بەلسەندىلىگىن, تەمپەراتۋراسىن, جىلدامدىعىن جانە قورشاعان ورتاسىنىڭ پارامەترلەرىن ولشەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى التىناي.
سونداي-اق جاس عالىم تەڭىز بيوالۋانتۇرلىلىگى سالاسىنداعى جەتەكشى الەمدىك عالىمداردى كاسپي يتبالىعى پوپۋلياتسياسىنىڭ ازايۋىن زەرتتەۋ ءۇشىن ورتالىقتىڭ عىلىمي كەڭەسىنە جۇمىلدىرىپ وتىرادى. ول «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ۇلىبريتانيانىڭ زەرتتەۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورنى – ليۆەرپۋل ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العان. شىنىن ايتقاندا, التىناي زەرتتەپ جۇرگەن سالا ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن عىلىمنىڭ جاڭا سالاسى دەۋگە بولادى. كەيىپكەرىمىز سينگاپۋر, ۇلىبريتانيا, ساۋد ارابياسى ەلدەرىندە ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, ەلەكترونيكا جانە كومپيۋتەرلىك ينجەنەريا بويىنشا PhD اتاندى. 13 جىل ىشىندە الەمنىڭ جيىرمادان استام ەلىندە بولىپ, جەر-جاھاننىڭ جەتەكشى عالىمدارىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. ونىڭ قازىرگى زەرتتەۋ باعىتى كيۋگە بولاتىن ەلەكترونيكا مەن يكەمدى نانوسەنسورلاردى دامىتۋعا باعىتتالعان. ول ادامدار مەن جانۋارلاردىڭ دەنساۋلىق كورسەتكىشتەرىن, قىزىل جانە كاسپي تەڭىزدەرىنىڭ پارامەترلەرىن, سونداي-اق فورمۋلا-1 دوداسىنا قاتىساتىن جاڭا «Mclaren» جارىس كولىگىنىڭ پارامەترلەرىن باقىلاۋ ءۇشىن قولدانىلادى.
– مۇنىڭ ءبارى بالا كەزدەگى ارمانىم ەدى. مەن 1991 جىلى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اقسۋ دەگەن شاعىن قالاسىندا دۇنيەگە كەلدىم. اكەم ارىستان قايداروۆ ەل ىشىندە بەدەلدى كىسى ەدى. ەكى جاسىمدا ومىردەن ءوتتى. انام ايگۇل رەزوللاقىزى ءبىزدى ادال ەڭبەگىمەن الپەشتەپ ءوسىردى. ۇلتتىق تاريحىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى, انا ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەۋدى ۇيرەتكەن العاشقى ۇستازىم – اجەم. ول كىسىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ تابيعاتىمىزدىڭ تاڭعاجايىپ سۇلۋلىعىن, ەرەكشەلىگىن سەزىندىم. ادام مەن تابيعاتتىڭ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىسىن, قورشاعان ورتانى قورعاۋدا وبال مەن ساۋاپ ۇعىمدارىن ۇعىنىپ ءوستىم. انامنىڭ, aتا-اجەلەرىمنىڭ, تۋعان-تۋىستارىمنىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن ۇزدىكسىز سەنىمىنىڭ ارقاسىندا الدىما بيىك ماقساتتار قويۋدان ەشقاشان تايسالمادىم, – دەيدى جاس عالىم.
جاستايىنان گۋمانيتارلىق, تەحنيكالىق عىلىم سالالارىنا دا قىزىققان ەكەن. 2010 جىلى «ەلەكتروندىق كوممۋنيكاتسيالار» ماماندىعىن تاڭداپ, «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا نانيانگ تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە (سينگاپۋر) وقۋعا تۇسەدى.
– بالا كۇنىمدە ىرگەدەگى پاۆلودار قالاسىنا جالعىز نەمەسە دوستارىممەن بىرگە جىبەرۋگە قورقاتىن انام سينگاپۋرداعى وقۋ ورنى بولاشاعىما ۇلكەن مۇمكىندىك ەكەنىن تۇسىنگەندە, اق باتاسىن بەرىپ, اق جول تىلەدى. وسىلايشا, ارمانىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, تۇرمىس-تىرشىلىگى مۇلدە باسقا الىس ەلگە ساپار شەگۋگە تۋرا كەلدى. سول كەزدە جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت پايدا بولىپ, اناممەن كۇندە حابارلاسا الاتىن بولدىم. شىنىندا دا, سينگاپۋر ماعان باسقا الەمدەي بولىپ كورىندى. قالا پەيزاجدارى, ەرەكشە زاماناۋي عيماراتتار بىردەن تاڭعالدىردى. ول جاقتان ادامداردىڭ مەيىرىمدىلىگىن, ەڭبەكقورلىعىن جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن بايقادىم, – دەيدى التىناي قايداروۆا.
ءبىلىمىن ودان ءارى شىڭداۋدى ماقسات ەتكەن ول ۇلىبريتانياداعى ليۆەرپۋل ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «ەلەكتروندىق كوممۋنيكاتسيالار» ماماندىعىن تاڭداپ, وقۋىن ودان ءارى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. بىردەن كوپ مادەنيەتتى قوعاممەن بەتپە-بەت كەلگەن ءار ادام العاشىندا ابدىراپ قالارى ءسوزسىز. قوعامداعى ءبىلىمنىڭ جوعارى مارتەبەسى مەن ءبىلىم الۋعا دەگەن ەرەكشە ىنتاسى ونى ۇزدىكسىز العا جەتەلەيدى. ەلگە ورالعان سوڭ Nazarbayev University-ىندە ەكى جىلداي عىلىمي جانە وقۋ جونىندەگى كومەكشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. ارىپتەستەرىنىڭ كەڭەسىمەن ءوز ماماندىعى بويىنشا ماگيستر جانە PhD دارەجەسىن الۋ مۇمكىندىگىن ىزدەيدى. وسىلايشا, ساۋد ارابياسىنىڭ قىزىل تەڭىزدىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان كورول ابدۋللا اتىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا قابىلدانادى.
– بۇل وقۋ ورنى ماعان عىلىمي الەمنىڭ ەسىكتەرىن اشاتىن كىلتىن بەردى دەپ سانايمىن. بىرىنشىدەن, اتالعان ءبىلىم ورداسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى, جوعارى جاھاندىق زەرتتەۋ بەلسەندىلىگى مەن زاماناۋي تەحنولوگيالارعا قولجەتىمدىلىگى بىردەن قىزىقتىردى. ەكىنشىدەن, عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى كوپتەگەن الەمدىك وي كوشباسشىلارىمەن, پروفەسسورلارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەدىك. سونىمەن قاتار جايلى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى, لايىقتى ەڭبەكاقى, شاكىرتاقى مەن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ۇسىنىپ, تولىقتاي عىلىمي جۇمىستارعا نازار اۋدارۋ ءۇشىن تاماشا مۇمكىندىك بەردى. مۇندا 2018 جىلى ماگيستر دارەجەسىن, 2022 جىلى ەلەكترونيكا جانە كومپيۋتەرلىك ينجەنەريا بويىنشا PhD دارەجەسىن الدىم. ودان كەيىنگى بەلەس پوستدوكتورانتۋرا ەدى. جاقىندا بەلگيانىڭ KU Leuven ۋنيۆەرسيتەتىندە پوست-دوكتور بولىپ جۇمىس ىستەۋدى جوسارلاپ وتىرمىن. ول جاقتان وسىنداي ۇسىنىس ءتۇستى, – دەپ اعىنان جارىلدى التىناي.
عىلىم جولى ۇزاق ءارى اۋىر جول ەكەنى بەلگىلى. عىلىمي-وقۋ ۇدەرىسىن كادەگە جاراتۋ دا ماڭىزدى. ناقتى ۇدەرىستەردىڭ قاتارىنا جوعارى ساپالى عىلىمي ماقالالار شىعارۋعا ۇمتىلۋ, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسۋ, ءتۇرلى عالىمدارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ, پاتەنت الۋعا ءوتىنىش بەرۋ جانە جاڭا يدەيالاردان شابىت الۋ ءبارى-ءبارى جاڭا زامانداعى جاس عالىمداردىڭ جوسپارىندا قامتىلعان دەسەك تە بولادى.
التىنايدىڭ قازىرگى زەرتتەۋ سالاسى – قىزىقتى ءارى سيرەك كەزدەسەتىن ماماندىق ءتۇرى. ادامزات توزىپ بارا جاتقان تەڭىز ەكوجۇيەلەرىنە تاۋەلدى. بۇل قۇلدىراۋدى توقتاتۋ ءۇشىن تەڭىز ورتاسىنىڭ كۇيى مەن ورتاسىن انىقتاۋدىڭ جاڭا ادىستەرى قاجەت. التىنايدىڭ تەحنولوگياسى كاسپي تەڭىزىندەگى تىرشىلىكتى باقىلاۋ ءۇشىن سەنىمدى جانە ءتيىمدى جۇيەنى قامتاماسىز ەتە الادى.
ەكولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى ءجۇز جىلدا كاسپي يتبالىقتارى 90 پايىزعا ازايعان. التىناي ارىستانقىزى كاسپي يتبالىقتارىنىڭ مىنەز-قۇلقىن, قوزعالىسىن جانە ورنالاسۋىن باقىلاي الاتىن, cونىمەن قاتار كاسپي تەڭىزىنىڭ تەمپەراتۋراسى, قىسىمى جانە تۇزدىلىعى جايلى قۇندى اقپارات بەرە الاتىن سەنسورلاردى زەرتتەپ, ازىرلەۋدە. ونىڭ وسى زەرتتەۋ جۇيەسى بولاشاقتا جانۋارلاردىڭ كۇيزەلىستەرى مەن گورمون دەڭگەيلەرىن دە باقىلاي الادى. بۇل سەنسورلار قاراپايىم جانە ارزان ۇدەرىستى قولدانا وتىرىپ, ءبىر اتومدى قالىڭ گرافەننەن جاسالعان.
قازىر التىناي اقتاۋ قالاسىنداعى كاسپي يتبالىقتارىن زەرتتەۋ جانە وڭالتۋ مەكەمەسىندە باس عىلىمي جەتەكشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. اتالعان مەكەمە اسەل تاسماعامبەتوۆانىڭ باستاماسىمەن الماتىداعى ورتالىق ازيا ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جانە ء«سابي» قورىنىڭ قولداۋىمەن سالىنعان. جاقىندا ولار كاسپي يتبالىقتارىن ساقتاۋعا ارنالعان ەكى حالىقارالىق عىلىمي گرانتتى جەڭىپ الدى. جاس تا بولسا, عىلىمدا باس بولىپ, ءوزى ايتقانداي ادام مەن تابيعاتتىڭ ءوزارا بايلانىسىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن التىناي ءبىز ءۇشىن, قازىرگى قازاق عىلىمى ءۇشىن ماقتانىش.
