تسيفرلىق اۋتيزم مەن «كلاسسيكالىق» ءاۋتيزمنىڭ ايىرماشىلىعى
ماسەلەن, قازىر نوموفوبيا دەگەن بار, بۇل – سمارتفونسىز قالۋدان قورقۋ. بۇل تەرمين 2008 جىلى پايدا بولىپ, 2018 جىلى كەمبريدج سوزدىگىنە ەنگەن. نوموفوب ادام گادجەتىنىڭ قۋاتى بىتە باستاعاندا نەمەسە ءبىر جەردە ۇمىت قالدىرعان كەزدە مازاسىز كۇي كەشەدى. تەلەفونسىز قالۋ قاتەرى جاقىنداعان سايىن جۇرەگى قاتتى سوعىپ, تاعاتسىز كۇي كەشىپ, اشۋعا بوي الدىرادى. عالىمدار بۇل احۋال تۋرالى ء«ححى عاسىرداعى ەڭ اۋىر تاۋەلدىلىكتىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن» دەگەن بولجام جاساعان. ءتىپتى ونى پسيحيكالىق اۋىتقۋ رەتىندە دياگنوستيكالىق ەمدەۋگە تىركەۋدى ۇسىنعان.
ەكىنشىسى, فاببينگ – ارىپتەستەردىڭ, قوناقتاردىڭ, ءتىپتى ەڭ جاقىن جاندارىڭنىڭ ورتاسىندا وتىرعاندا دا سمارتفوننان باس الماۋ, ياعني فاببەر كوپپەن وتىرعان كەزىندە دە جانىنداعى ادامعا ەمەس, قولىنداعى گادجەتىنە عانا نازار اۋدارادى. وسىلايشا, قوعامدىق ورتادان وقشاۋلانادى.
ءۇشىنشىسى, فومو – ماڭىزدى نارسەدەن قۇر قالامىن دەپ دەگبىرسىزدەنۋ. بۇل تەرمين دە 2013 جىلى رەسمي تۇردە وكسفورد سوزدىگىنە ەنگەن. مۇنداي پسيحولوگيالىق دەرتكە دۋشار بولعاندار الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ جىلى ءسوزى مەن جاعىمدى پىكىرىنە مۇقتاج. ياعني وقىرماندارى قولپاشتاپ جازباي قالسا, جاريالانىمدارى قارالىم جيناماسا, ول ادامنىڭ كوڭىلىنىڭ قوشى بولماي, كۇيزەلىسكە ۇشىرايدى.
كۇلكىلى بولىپ كورىنۋى دە مۇمكىن, مۇنداي كەسەلگە بوي الدىرعاندار وزىنە ءوزى كوڭىلى تولماي, وزىنەن كوپ «لايك» جينايتىندارعا قىزىعۋمەن, سولارمەن ءوزىن سالىستىرۋمەن كۇنى ءوتىپ جاتقانىن تۇسىنبەيدى. الەۋمەتتىك جەلىدە ەشكىم جازباسىنا نازار اۋدارماسا, ءتىپتى ءوزىن قوراش, قوعامعا كەرەكسىز سەزىنىپ, ءجانتاسىلىم ەتۋگە دەيىن بارادى.
وعان قوسا كەيىنگى جىلدارى وسى زامانداعى ادامداردىڭ ومىرىنە «ساندىق دەتوكسيكاتسيا» دەگەن تەرمين كىردى. بۇل – تسيفرلىق تەحنولوگيالاردان سانالى تۇردە بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا باس تارتۋ. اعزانى زياندى, ۋلى قالدىقتاردان قۇتىلۋ ءۇشىن «دەتوكسيكاتسيا» جاسالىناتىن بولسا, مي, اقىل-ەستى قاجەتسىز اقپاراتتاردان ارىلتۋ ءۇشىن دە وسى ادىسكە جۇگىنۋگە بولادى ەكەن. دەتوكس ءتاسىلى تاۋلىكپەن ساناسپاي, تسيفرلىق قۇرىلعىدان باس المايتىن, ودان ءبىر ساتكە كوز جازىپ قالسا, قىمباتىنان ايىرىلعانداي مازاسىز كۇي كەشەتىن جاندارعا ارنالعان. ال ەندى مۇنى اۋرۋدىڭ ءبىرى دەمەي كورىڭىزشى. سوندىقتان دا بۇگىنگى تاڭدا وسىدان قۇتىلۋ ءۇشىن ونلاين قوسىمشالار مەن دەتوكس كۋرستار پايدا بولىپ جاتىر.
بۇل دەرتتىڭ دەندەگەنى سول, تۋريزم تەرمينىنە دە «مەرەكەلەردەگى ساندىق دەتوكسيكاتسيا» دەگەن جاڭا ساياحات ءتۇرى قوسىلعان. مۇنداي تۋرلاردىڭ تۋريستەرى ساپار شەككەن كەزىندە WI-FI ورناتىلماعان قوناقۇيلەرگە ورنالاستىرىلادى. ءتىپتى مۇنداي جيھانكەزدەردىڭ سمارتفوندارىن جيناپ الۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلعان. وسىلايشا, ساياحاتشىلار ۆيرتۋالدى الەمنەن الىستاپ, تابيعات اياسىندا تىنىس الادى. اينالاسىندا ءتىرى, باسقا جانە ناعىز ءومىر ءوتىپ جاتقانىن كورەدى.
دەگەنمەن قازىرگى كۇندەرى تسيفرلىق اۋتيزم دەرتىنە دۋشار بولىپ قالماۋ ءۇشىن سمارتفونداعى App Store, Play Market قوسىمشاسىنان ارنايى تايمەردى كوشىرىپ الۋ قاراستىرىلعان. بۇل تەتىك ءسىزدىڭ ينتەرنەتتە قانشا ۋاقىت وتىرعانىڭىزدى قاپەرگە سالىپ, باقىلاۋ جاساپ وتىرادى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق اۋتيزم – مي قىزمەتى بۇزىلۋىنىڭ جاڭا, ءالى زەرتتەلمەگەن ءتۇرى. ءاۋتيزمنىڭ ءوزى دانىشپانداردىڭ كەسەلى دەگەن پايىم بار جانە ونىڭ 98 ءتۇرى بولسا دا, وسىنىڭ اقيقات ەكەنىن ناقتىلاۋ قيىن.
«ۆيرتۋالدى اۋتيزم جاقىندا پايدا بولدى, وعان 10 جىل دا بولعان جوق. ول مۋلتيمەديالىق پلازمالار, پلانشەتتەر مەن تەلەفوندار پايدا بولعان كەزدە دامي باستادى. بالالار قالىپتى دامىماعان كەزدە, ءبىز نەۆرولوگتەر نەۆرولوگيالىق كەرى كەتۋ دەپ اتايمىز. ەگەر «كلاسسيكالىق» ءاۋتيزمنىڭ ءتۋابىتتى العىشارتتارى بولسا, اۋىتقۋشىلىقتىڭ بۇل ءتۇرى تەك 1,5 جاستا كورىنەدى», دەيدى بالالاردىڭ نەۆرولوگيالىق پاتولوگياسىنا ماماندانعان كونستانتين پۋشكارەۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق ءاۋتيزمنىڭ دامۋى سويلەۋ قالىپتاسقاننان كەيىن باستالادى جانە اسقازان-ىشەك جولدارىمەن تىكەلەي بايلانىستى كورىنەدى.
ء«بىز بارلىق اقپاراتتى اۋىز ارقىلى قابىلدايمىز. دامدىك اناليزاتورلار جانە بالانىڭ زاتتاردى زەرتتەۋى – مۇنىڭ ءبارى سىناق ادىسىمەن داميدى. دامۋدىڭ وسى تارماعىنداعى ماڭىزدى ءسات – بالانىڭ 6 ايلىق جاسى, جارما, كارتوپ ەزبەسى سياقتى باسقا دا قوسىمشا تاماق بەرە باستايتىن كەزى. ءدال وسى كەزەڭدە نەۆرولوگيالىق كەسەلدەردەن اينالىپ وتۋگە بولادى. سەبەبى مي ءبارىن تۇسىنەدى: تاماقتى شايناۋ كەرەك ەكەنىن بىلەدى. وسىلايشا, ارتيكۋلياتسيالىق داعدىلار داميدى», دەيدى نەۆروپاتولوگ.
قىسقاسى, ماماندار تاماق ءىشىپ وتىرعان بالاعا گادجەت بەرگەن كەزدە ميدىڭ تەكتونيكاسى بۇزىلاتىنىن ايتادى.
«ساتىپ العان» اۋرۋدىڭ ەمى بار
اۋىتقۋدىڭ باسى – كومپيۋتەر, گادجەتتەردە 4 ساعاتتان ارتىق تاپجىلماي وتىرۋدان باستالادى. ماسەلەن, رۋمىنيالىق پسيحولوگ ماريۋس زامفير ابدەن زەرتتەي كەلە وسىنداي قورىتىندىعا كەلگەن. عالىمنىڭ فرانتسۋز ارىپتەستەرى ءبىر اي بويى گادجەتتەردەن باس تارتقان كەيبىر بالالار اۋتيزم بەلگىلەرىنەن ايىققانىن انىقتاعان.
قازىرگى تاڭدا وتاندىق پسيحياترلار «بالانىڭ جانىن اۋىرتپاي, تەلەفوننان قالاي اجىراتۋعا بولادى؟» دەگەن ادىستەمەلىك قۇرال ازىرلەپ وتىر. بۇعان الماتى قالالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعى مەن قازاقستان-رەسەي مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بىلىكتى پسيحياترلارى, پسيحولوگتەرى جاڭا ادىستەمەلىك قۇرال ازىرلەۋگە كىرىسىپ وتىر. ويتكەنى تسيفرلىق تەحنولوگيا دامىعان سايىن كومپيۋتەرلىك ويىندارعا ءۇيىر بالالار كوبەيىپ قانا قويماي, ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قورشاعان ورتامەن قارىم-قاتىناسى ازايىپ, قيمىل-قوزعالىسى شەكتەلىپ, ويلاۋ قابىلەتىنىڭ دامۋى تەجەلە باستاعانى بايقالىپ وتىر.
الماتى قالالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ساپار راحمەنشەەۆتىڭ ايتۋىنشا, پسيحولوگتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنەتىن اتا-انالار جيىلەگەن. تەلەفونسىز تاماق ىشپەيتىن, ۇيىقتامايتىن, وينامايتىن تاۋەلدى بالالاردىڭ ەڭ كىشكەنتايى – ەكى ايلىق نارەستە. تسيفرلىق داۋىردە بەلەڭ العان وسىنداي وقيعالار ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالىن ازىرلەۋگە تۇرتكى بولدى دەيدى ورتالىق باسشىسى.
– بىرىنشىدەن, تسيفرلىق قۇرىلعىلارعا ءجىپسىز بايلانعان بالالاردىڭ كورۋ قابىلەتى ناشارلايدى. وفتالمولوگ مامانداردىڭ كابينەتىندە قازىر ۇزىن-سونار كەزەكتى كورەسىز. ەكىنشىدەن, بالا تەلەفونعا تەلمىرگەندە بىرقالىپتى وتىرادى. بۇل ومىرتقالارىنىڭ قيسىق وسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. ۇشىنشىدەن, ولاردىڭ پسيحيكالىق مىنەز-قۇلقى وزگەرەدى. مىنەزى تەز قۇبىلادى. تەلەفوندى الىپ قويسا, اشۋلانىپ, داۋ شىعارادى. سىركەسى سۋ كوتەرمەيدى. قانى باسىنا شاۋىپ, جۇلقىنىپ, ايبات كورسەتۋگە دە دايىن تۇرادى. ءبىزدىڭ ورتالىقتا ەمدەلگەن بالالاردى زەرتتەۋ بارىسىندا مىنەز-ق ۇلىقتاعى اۋىتقۋدى, وقشاۋلانۋ سياقتى وزگەرىستەردى بايقادىق, – دەيدى ورتالىقتىڭ ديرەكتورى س.راحمەنشەەۆ.
دەگەنمەن پسيحولوگتەر بالانىڭ نازىك پسيحيكاسىن تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارۋعا بولادى دەپ سەندىردى. قازىرگى تاڭدا تەك ءبىر الماتىنىڭ وزىندە 2 مىڭعا جۋىق كامەلەت جاسىنا تولماعان ۇل-قىز پسيحيكالىق ەسەپتە تىركەۋدە تۇر. ولاردىڭ 12-ءسى شيزوفرەنيا F20 بويىنشا تىركەلسە, اقىل-ەسى كەم 664 ناۋقاس, اۋتيزمگە شالدىققان 613 بالا دارىگەرلەردىڭ باقىلاۋىندا تۇر. بيىل جۇيكە اۋرۋلارىنا شيپا ىزدەپ كەلگەن بالالار سانى 200-گە جۋىق كوبەيگەن. ال ادىستەمەلىك قۇرال كەلەشەكتە مەكتەپ پسيحولوگتەرى مەن ۇستازداردىڭ كومەكشى قۇرالىنا اينالاتىنىن ايتادى ماماندار.
تسيفرلىق ءاۋتيزمىنىڭ كودتالۋى ءالى تىركەلمەگەندىكتەن, سايكەسىنشە رەسمي دياگنوزى دا جوق. بىراق ءسابيدىڭ ءتىلى تىم كەش شىعاتىن بولسا, اتىن اتاپ شاقىرعاندا ەستىمەگەندەي ماڭگىرىپ وتىرسا, بالالارمەن ءتىل تابىسىپ ويناي الماسا, ياكي سەبەپسىز قاتىگەزدەنۋى وسى كەسەلدىڭ باسى دەپ ءبىلۋ كەرەك. مۇنداي بالالاردىڭ قانداي دا ءبىر ويىنعا, ىسكە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى دا شەكتەۋلى بولىپ كەلمەك. ول بالالارعا مىندەتتى تۇردە نەۆروپاتولوگ, لوگوپەد, دەفەكتولوگ مامانداردىڭ كومەگى قاجەت.
جۋىردا وسى ماسەلەگە وراي, الماتىداعى وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ الاڭىندا «ارنايى جانە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى» ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزگەن ەدى. ماماندار دۇنيە جۇزىندە, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا اۋتيزمگە شالدىققان بالالاردىڭ سانى ارتىپ كەلە جاتقانىن ناقتى مىسالدارمەن دايەكتەپ وتىر. ستاتيستيكاعا سايكەس, ەرتە باستان اۋتيزمگە شالدىققان بالالاردىڭ سانى – 1 052, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار سانى (3-5 جاسقا دەيىن) – 4 331, 6 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى بالالار – 6 704.
ء«بىز اۋتيست-بالالاردىڭ جاسىنا قاراي سانى كوبەيگەنىن بايقايمىز. باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – ەرتە جاستان اۋتيزممەن اۋىراتىن بالالارعا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق كومەك كورسەتۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, بالانىڭ دامۋىنا ەرتە ارالاسۋدىڭ بولماۋى. قازىرگى زاماندا ەرتە ارالاسۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتىلىپ جۇرگەنىمەن, الەمدىك ستاتيستيكا ەرتە تۇزەتۋ كومەگى بار اۋتيزممەن اۋىراتىن بالالاردىڭ 60-70 پايىزى قوعامدا جاقسى بەيىمدەلىپ, الەۋمەتتەنەتىنىن كورسەتەدى», دەيدى ورتالىقتىڭ وڭالتۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, جوعارى ساناتتاعى پەداگوگ-پسيحولوگ زاۋرە جانگەلدينوۆا.
بۇل رەتتە ەلىمىزدە 208 پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتى مەن 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا جەكە نەمەسە توپتىق تۇردە كومەك كورسەتەتىن 13 رەسپۋبليكالىق ورتالىق بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. سونداي-اق 44 ارنايى جانە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا جانە 9 اۋتيزم ورتالىعىندا دەرتتى بالالارعا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق كومەك كورسەتىلەدى.
2020 جىلى ماماندارىمىز ءاۋتيزمى بار بالالاردىڭ كوپشىلىكپەن ارالاسىپ, الەۋمەتتەنۋىنە باعىتتالعان ارنايى دامىتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەگەن ەدى. بۇگىندە بۇل وڭالتۋ ورتالىقتارىندا, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتتەرىندە, ارنايى جانە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا كادەگە اسىپ ءجۇر.
وڭالتۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءبولىمىنىڭ پەداگوگ-پسيحولوگى اسەل باقتىعالي اۋتيست-بالالاردىڭ 90 پايىزىندا سەنسورلىق ينتەگراتسياسىندا اۋىتقۋ بار ەكەنىن ايتادى.
«سەنسورلى ينتەگراتسيالىق تەراپيا – ناۋقاس بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقى مەن دامۋىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسى. ءاۋتيزمى بار بالالاردىڭ ميى سەنسورلىق اقپاراتتى تىركەمەيدى, ولار قاشقاقتاپ, وقشاۋ جۇرەتىن ارەكەتتەرگە بەيىم كەلەدى. كوبىنەسە مۇنداي بالالاردىڭ ميى قاۋىپتى سەزبەيدى جانە ودان ساقتانۋدى بىلمەيدى», دەيدى ول.
اۋتيزممەن اۋىراتىن بالالار ءوز ارەكەتىن رەتتەپ, قورشاعان الەمگە بەيىمدەلۋ ءۇشىن سەنسورلىق سەزىنۋ وتە ماڭىزدى. وسى ماقساتتاردا ناۋقاس بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقىن جوندەپ, ومىرگە بەيىمدەلۋگە كومەكتەسەتىن سەنسورلىق ويىنداردىڭ ءادىسىن پايدالانادى.
ءوز كەزەگىندە وڭالتۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءبولىمىنىڭ پەداگوگ-لوگوپەدى جانار ەستەمەسوۆا اۋتيزمگە شالدىققان بالالارمەن جۇمىس ىستەگەن كەزدە بالامالى ءارى قوسىمشا قارىم-قاتىناس قۇرالدارىن قولدانۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. مۇنداي بالالاردىڭ بىرقاتارى ءوز قاجەتتىلىكتەرى مەن تىلەگىن جەتكىزە المايدى, جاقىن ادامدارىمەن سويلەسكەن كەزىندە قينالادى.
«بالامالى جانە قوسىمشا قارىم-قاتىناس ادىستەرى دەپ وتىرعانىمىز بۇل – ءسوز بەن ونى تولىقتىراتىن قىزمەتتەردى قاجەت ەتپەي-اق, بالانىڭ وتباسىمەن ارالاسۋىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەتىن قارىم-قاتىناس ادىستەرى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز كۇندەلىكتى ومىردە وسىنداي قارىم-قاتىناس ادىستەرىن قولدانامىز. مىسالى, بۇل – جول بەلگىلەرى, كيىم جاپسىرمالارى, قوعامدىق دارەتحانالاردى كورسەتەتىن بەلگىلەر جانە ت.ب. بالامالى كوممۋنيكاتسيا دەگەنىمىز – ادامنىڭ سويلەمەي-اق, جازباي-اق كەز كەلگەن اقپاراتتى بەرۋ نەمەسە قابىلداۋدىڭ بارلىق ءتاسىلى. ال قوسىمشا كوممۋنيكاتسيا – اقپاراتتى زاتتاردىڭ, ىم-يشارا, گرافيكالىق بەلگىلەردىڭ كومەگىمەن جەتكىزۋ ءتاسىلى», دەيدى ج.ەستەمەسوۆا.
نە دەسەك تە, الدىمەن اتا-انا بالا ۆيرتۋالدى الەمنىڭ شەڭگەلىنەن سۋىرىپ الۋ ءۇشىن قولىنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋعا تۋرا كەلەدى. بالامەن كوپ سويلەسىپ, سۇيىكتى ىسىمەن بىرگە اينالىسىپ, بىرگە سەرۋەن قۇرىپ, ارمانداعان ءۇي حايۋانىن دا الىپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى دە – بالانىڭ قولىنداعى گادجەتتەن قۇتىلۋدىڭ ەڭ قاراپايىم قارەكەتى.
الماتى
