اقاڭنىڭ ءدارىسى, سماعۇلدىڭ تورەلىگى, مىرجاقىپتىڭ داۋىسى

التىن بالىق ۇيىرىندەي كوسەم­دەردىڭ تەلەگەي تاجىريبەسىنە كۋا بولعاندار, كوزىن كورگەندەر, كە­مەڭ­گەرلىك كەڭەس-عيبراتتارىن كو­كى­­رەگىنە توقىعاندار ناقاقتان يت­جەككەنگە ايدالدى, اتىلدى, كەل­مەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ كەتە باردى. از-كەم ءتىرى قالعانداردىڭ ەستىپ-كورگەندەرى ىشتەرىندە تۇنشىقتى... دەسەك تە, اۋدارماشى, جۋرناليست حاسەن ۋاحيت ۇلى وزدەنباەۆتىڭ (29.09.1904 – 02.07.1992) «وتكەن ءومىر بەلەستەرى» دەيتىن مەمۋارلىق شىعارماسى پرەزيدەنت ارحيۆىندە (ف.223 – يل. وپيس 1. زا 1920-2006 گگ., 57 د.) ساقتالعان. اتال­مىش قولجازبادا احمەت بايتۇر­سىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, وزگە دە الاش ارىستارى جايىندا مول دەرەك بار. سونىمەن قاتار حاسەن وزدەنباەۆتىڭ 1924 جىلى ورىن­بوردا ۇلت كوسەمى احاڭمەن بىرگە تۇسكەن فوتوسى بار.

حاسەن وزدەنباەۆ 1911-1920 جىلداردا ترويتسك تاتار مەدرە­سە­سىندە, ورىسشا, تاتارشا گيمنازيا­دا, ورىنبور مۇعالىمدەر كۋرسىندا, ماسكەۋدەگى وبلىستىق گازەت رەداكتورلارىن دايارلايتىن كۋرس­تا (1934), قوستاناي پەداگوگتىك ينستيتۋتىندا وقىعان. 1920-1928 جىلدارى زاڭ ورىندارىندا, 1929-1931 جىلدارى قوستاناي وكرۋگتىك «اۋىل» گازەتىندە فەلەتون, وچەركتەرى جاريالانعان. 1931 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا اۋىسىپ, 1929-1973 جىلدارى گازەت قىزمەتىندە بول­عان. م.شولوحوۆتىڭ «تىنىق دون» ەپوپەياسى مەن «كوتەرىلگەن تىڭ» رومانىن, و.بالزاكتىڭ «شەگىرەن بىلعارى», ي.گون­چا­روۆتىڭ «وبلوموۆ» روماندارىن تارجىمەلەگەن.

قازاقستاننىڭ استاناسى ­ورىن­­بوردا قازاقتىڭ ۇلگى-تاجى­ريبە مەكتەبىندە (نەپليۋەۆسكايا كوشەسى 34, بۇرىنعى نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسى) مۇعالىمدەر كۋر­سى ۇيىمداستىرىلعان-دى. مۇندا كۋرس تىڭداۋشىلارىنا قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كو­مي­تەتىنىڭ توراعاسى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, ۇلت ۇستازى احمەت باي­تۇرسىن ۇلى, حالىق اعارتۋ كوميسسارى نۇعمان زاليەۆ, جان-جانۋارلاردىڭ بىلگىرى, پروفەس­سور ساكوۆسكي, اسپانديار كەن­جين, ەسەنعالي قاسابولاتوۆ, لوش­كارەۆ, لوزوۆوي سەكىلدى ماي­تالماندار لەكتسيا وقىعان. ولار جاس­وسپىرىمدەرگە بارىنشا دۇنيە قۇبىلىستارىن ۇقتىرۋعا, ور­نىق­تىرۋعا, تۇسىندىرۋگە ۇمتىلادى. تۇجىرىمدارى كەلىستى, ويلارى ءورىستى, «سويلەپ تۇرىپ, كوزدەرىن اينالا جۇگىرتىپ, اۋديتوريانى ۋىسىندا ۇستايدى».

حاسەن وزدەنباەۆ قۇداي جا­رىلقاپ, كۇندەي جارقىراپ ۇلت ماق­تانىشى, ءىلىم-ءبىلىمنىڭ قازى­ناسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ورتامىزدا دەپ بىلايشا جازادى:

«اققۇبانىڭ زورى, ءداۋ دەنە­لى, جالپاق جاۋىرىندى, شاشى قارا, ءبىر قىرىن ءبولىنىپ, ەكىگە جارا, ماڭداي تۇسىنداعىسى تىك قايىرىلعان, بىراق اق قىلاۋ ارا­لاس­قان اسەم, قويۋ مۇرتى مەن شوق­شا ساقالى سارعىش ەكەنىنە تاڭىر­قادىم. «ەر مۇرىندى كەلەر, ات ەرىن­دى كەلەر» دەگەندەي, ەتجەڭ­دى, قىر مۇر­نىنىڭ كەڭسىرىگىنە دو­عاشا­لى كوز اينەك قىستىرىلعان, وڭ جا­عىنداعىسىنىڭ شەتكى ءبىر مۇيى­سىنەن ادەمىلەپ ورىلگەن جى­ڭىش­كە قارا باۋى سالبىراپ, ءبىر ۇشى ساعات قالتاسىنا بەكىتىلگەن. قوس قارا كوزى جالتىلداپ تا, جار­­­قىلداپ تا تۇرعان جوق, بايسال­دى, ءتىپتى مۇڭدى دەرلىك, تۇڭ­عيىق, تەرەڭ. ايتەۋىر, اينەك اس­تى­نان ماعان وسىنداي سياقتى ءتۇي­سىنىلدى. ءسوزى دە باياۋ, بايسالدى. شاڭ­قىلداق تا, شىڭكىلدەك تە ەمەس, بار­قىل­داق تا, گۇرىلدەك تە ەمەس, ماي­دا قوڭىر داۋىسى جۇپ-جۇمساق ەستى­لەدى. ءسوزدى «ي-يا!», دەپ باستايدى ەكەن دە, ءسوز اراسىندا شەگىنىس رەتىندە سويلەمدى ءۇزىپ, قايتادان: «ي-يا!», دەپ جالعايدى ەكەن.

– ي-يا, جولداستار! – دەپ ءسوز باستادى اقاڭ. – مۇعالىم اتاۋ­لىنىڭ داعدىسى بويىنشا, بالالار, – دەپ ءۇن قاتۋعا ارالارىڭدا ءوزىم قاتارلىلار دا, ساقا جىگىتتەر دە, ءتىپتى تىم جاپ-جاستارىڭ دا بار كورىنەدى. الدىمەن ءبىلىسىپ الا­يىق. مەن قاتارلىلارىڭ ەرتە­دەن كەلە جاتقان, ورىس تىلىندەگى مەك­تەپتەردە ساباق بەرەتىن مۇعا­لىمدەر بولساڭدار كەرەك. ورتا جاس­تاعىلارىڭ مەدرەسە ءبىتىرىپ, ەل­دە مۇعالىم بولعان شىعارسىڭدار. جاستار جاعىڭ كەيىنگى كەزدە اشىل­عان مەكتەپتەردە وقىتىپ جۇر­گەن شىعارسىڭدار. بۇل جاعى تۇسىنىكتى. ال وقۋ-قۇرالدارىڭنىڭ جايى قانداي؟ ورىسشا كىتاپتار جەتكىلىكتى عوي. قازاق مەكتەپتەرىنە ارناپ شىعارىلعان وقۋلىقتار اۋىل مەكتەپتەرىنە بارىپ جەتە الدى ما ەكەن؟ مەكتەپ ۇيلەرىنىڭ جايى قانداي؟ ەل حالقىنىڭ وقۋ-اعارتۋ ىستەرىنە ىنتاسى, جەرگىلىكتى وكىمەت ورىندارىنىڭ كومەگى, قولعابىسى قانداي دەگەن سياقتى سۇراقتار قويىپ, ابدەن تانىسىپ الدى. بىزدەر قالاي وقىتىپ جۇرگەنىمىزدى, كىتاپتاردان وقۋ قۇرالى مەن ءتىل قۇرالى عانا, ەسەپ كىتابى, ورىسشا «بۋكۆار» عانا بار ەكەنىن ايتتىق. ء«تىل قۇرالىنان» وقىتقاندارىڭ ەستە­رىڭدە مە؟ – دەپ ءبىرازىمىزدى ەپتەپ تەكسەرىپ تە قالدى.

– ءان ساباعى وتە مە سەندەردە, ءان ايتا بىلەسىڭدەر مە؟ دومبىرا شەرتە, كۇي تارتا بىلەسىڭدەر مە؟ – دەپ سۇراعانىندا ءسال جىميىپ تا قويدى.

– ارالارىڭدا سۇگىرەت سالۋدى ۇيرەتەتىن مۇعالىمدەر بار ما؟ ي-يا, بىزدە بۇل ونەرگە اۋەس بولعان, جەتىلگەن شەبەر سۇگىرەتشى جوقتىڭ قاسى عوي. انە, اناۋ قابىرعادا ءىلۋلى سۇگىرەت الەكسەي ۆاسيلەۆيچ كولتسوۆتىڭ سۇگىرەتى. بۇل – فوتو ەمەس. مۇنى قولمەن سالعان سۇگىرەتشى تورعاي ەلىنىڭ قازاعى ومار الماسوۆ. سۇگىرەت­تىڭ اياق جاعىندا و.الماسوۆتىڭ قولتاڭباسى دا تۇر. وسىنداي سۇگىرەتشى مۇعالىمدەر دە بىزدە كوپ بولۋعا ءتيىس.

مەن قول كوتەردىم.

– ترويتسكى گيمنازياسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە سۇگىرەت سالۋ­عا اۋەستەنىپ, جاقسى سۇگىرەتشى بولىپ شىققان احمەتقازى چۋتاەۆ قوستاناي ۋەزىندەگى مەڭدىقارا بولىسىنداعى مەكتەپتە مۇعالىم. شاكىرتتەرىنە ول سۇگىرەت سالۋدى دا ۇيرەتىپ جۇرگەن كورىنەدى, – دەدىم تىنىش وتىرماي.

اقاڭ سودان كەيىن دارىسكە كىرىستى. اۋەلى قازاق ءتىلى گرامماتي­كاسىنا جاقىندا عانا وزگەرىستەر ەنگىزگەنىن ايتا كەلىپ, ولار قانداي وزگەرىستەر ەكەنىن, اقاڭنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, باينا-باينا ءتۇسىندىرىپ بەردى. قارا تاقتاعا جازىپ كورسەتتى. داپتەرلەرگە جازىپ الۋىمىزدى ءوتىندى. ء«تىل قۇرالى» 1924 جىلى دەرەۋ باس­تىرىلىپ, الداعى وقۋ جىلىنا جەتكىزىپ بەرىلەدى, – دەدى».

تەڭدەسى جوق تۇلعانىڭ «عاجا­يىپ تەرەڭ لەكتسيالارىنىڭ» ءمان-ماعىناسى ولشەۋسىز. ماسەلەنىڭ توركىنىنەن باستايدى, تەرەڭنەن تولعايدى. «جاقسىنىڭ سوزىنەن – تاس بالقيدى» دەگەن ءسوز اقيقات ەكەن عوي...

پەداگوگيكالىق شەبەرلىك پەن شەشەندىكتىڭ قىر-سىرىن ءمىنسىز مەڭگەرگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءوزىنىڭ 1924 جىلدىڭ شىلدەسىندە تولتىرعان جەكە انكەتاسىندا «حالىق مۇعالىمىمىن», «عىلىمي ادىستەمەشىمىن» دەپ كورسەتىپتى.

حاسەن وزدەنباەۆ 1921 جىلى جات قولىندا كەتكەن اتا داۋلەتىن داۋلاپ, قازاقستان ورتالىق ات­قارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميس­سارلارى كەڭەسىنىڭ قوستاناي گۋبەر­نياسىنداعى توتەنشە وكىلى سما­عۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ قابىلداۋىن­دا بولىپتى. سماعۇلدىڭ ءتۇر-تۇلعاسىن ول بىلايشا باياندايدى: «مەن ءوزىم كىشكەنتاي ادام بولعانعا ما, سماعۇلدىڭ بويى ستولدان ەداۋىر اسىپ, ماعان وتە ۇزىن ادام سياقتى كورىندى. باسى ءداۋ, قارا شاشى قالىڭ, كەيىن قايىرىلعان. ءوڭى قوڭىرقاي, الدە قارا سۇر, قارا قاسى قويۋ, قابا­عى تومپاقتاۋ, ەكى كوزى دە ۇلكەن (قىسىق كوز ماعان سولاي كورىنۋى دە مۇمكىن), مۇرنى قوڭقاقتاۋ, تاناۋى دەلديىڭكىرەۋلى ءتارىزدى. جوعارعى ەرنى قالىڭداۋ».

قايراتكەر شارۋامنىڭ ءمان-جايىنا قانىققان سوڭ, ارىزىم­دى الدى دا: «ناچالنيكۋ فەدو­روۆ­­سكوي ۋەزدنوي ميليتسي. كالىم, ۋپلوچەننىي دو يزدانيا كاز­تسيكا, ۆوزۆراتۋ نە پودلەجيت. ۆەر­نۋت نەمەدلەننو ي بەسپرەكوسلوۆ­نو. چرەزۆىچاينىي ۋپولنوموچەن­نىي تسيك ي سوۆناركوما كازاحسكوي اسسر س.سادۆاكاسوۆ» دەپ, ارى­زىم­نىڭ ءبىر شەكەسىنە قيا جازدى.

– مالىڭدى قايتىپ الاسىڭ, – دەگەننەن باسقا ەشتەڭە ايتقان جوق. ادەمى قوڭىر داۋىسى جۇپ-جۇمساق ەستىلدى».

حاسەن وزدەنباەۆ سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ بىلگىرلىگىنە (مەملەكەتتەر تاريحىنان مول بىلىمىنە), شەشەندىگىنە مىناداي سيپاتتاما بەرەدى: «سماعۇلدىڭ ۇزاق, اسا شەشەن تىلمەن, حالىقتى ۇيىتا, اۋزىنا قاراتقان بايانداماسىنان وسىنداي وزىمە تانىس جايلاردى ۇعىپ قالا الدىم, باسقا سوزدەرى وڭ قۇلاعىمنان كىرىپ, سول قۇلاعىمنان شىعىپ كەتىپ جاتتى. ايتەۋىر, بايقاعانىم: اۋەلى جايلاپ, قوڭىر داۋىسپەن باستاپ, قىزا كەلە كومەيى بۇلكىلدەپ, داۋىسى ساڭقىلداي شىعىپ, جەلدەي ەسىپ كەتسە, ودان ءارى القىمى ءىسىنىپ, اعىنى قاتتى سۋداي ارىنداپ كەتەدى ەكەن. ياپىر-اي, ورىسشا وسىنشا شەبەر, اسەم ەتىپ, مۇدىرمەي سوي­لەيتىن قازاقتى ومىرىمدە تۇڭعىش كورىپ وتىرعانىم! گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى شە­شەن دە شاقار نەمە ەكەن. قىزا­راقتاپ, دىزالاقتاپ, داۋىسىن كوتەرىڭكىرەي, ايتىسقا باستى. دا­لەلدەر كەلتىرىپ, گۋبەرنيالىق مەكەمەدەگىلەردىڭ, ءوزىنىڭ ىستەگەن ىستەرىن اقتاپ, تويتارىس بەرگەنسىپ جاتتى عوي دەيمىن. ء«سىز جەكە ءوز بەتىڭىزبەن بيلەپ-توستەپ, ەشكىمگە ىرىق بەرمەي قويدىڭىز عوي» دەپ, سماعۇلعا تاپ بەرە, سوقتىعا سويلەدى».

وي-پاراساتى, اقىل قۋاتى ارتىقشا جاراتىلعان تۇيعىنداي تۇلەگەن سماعۇل سادۋاقاسوۆ تو­تەنشە تاپقىرلىق تانىتىپ, ايبارلانىپ:

– تىڭدا, رياحوۆ! مەن تالاي بۇقانىڭ ءمۇيىزىن سىندىرعانمىن, ال سەن ولارمەن سالىستىرعاندا بۇزاۋداي عاناسىڭ دەدى.

ماعجانشا ايتقاندا, «باي­تاق ەلدىڭ اسقار تاۋداي پاناسى, اعاسى» سايىپ قىران سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ءتۇر-تۇلعاسى, ءوڭ-الپەتى, ماعىنالى وي-تولعاۋى, وي مازمۇنىنا ءسوز كەستەسىنىڭ ورايلاس تۋىنداۋى, داۋىسى, تاپقىرلىعى بارىنشا كەمەل, تولىق ايتىلعان دەۋگە بولادى.

حاسەن وزدەنباەۆ ورىنبوردا 1924 جىلدىڭ 12-17 ماۋسىمىندا ۇيىمداستىرىلعان ءبىلىمپاز­دار سەزىنە قاتىسقان ءاليحان بوكەيحان, حالەل دوسمۇحامەد­ ۇلى, ابىلقايىر دوسوۆ, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, ءنازىر تورەقۇلوۆ, مولداعالي جولدىباەۆ, ساكەن سەيفۋللين, ەرعالي الدوڭعاروۆ, راحىم سۇگىروۆ سىندى ۇلت زيالىلارىن كورگەنىن كەلتىرىپ, مىر­جاقىپ دۋلات ۇلىنا توقتالادى: «1920 جىلدىڭ كوكتەمىندە ترويتسكى قالاسىنداعى تاتار كىتاپحا­ناسىنان مىرجاقىپ دۋلا­توۆ­تىڭ «ويان, قازاق!» ولەڭ كىتا­بىنىڭ ىشكى مۇقاباسىنداعى سۇگى­رەتىن كورىپ, باسىنداعى تاتار تا­قياسىن, قارا شاش, اق جاعا, كوبەلەك گالستۋگىن, قارا كوستيۋمىن سۇيسىنە, قىزىعا قاراعان بولسام, ەندى ءتىرى ءوزىن, جاندى ادامدى كو­رىپ سۇقتاندىم. ورتا بويلى, يىقتى, شىمىر دەنەلى, قوڭىرقاي ءجۇزدى, جالاڭباس, قارا شاشىن شەكەسىنە تامان ەكى ايىرىپ, ماڭداي تۇسىنداعىسىنا قارسى قايىرعان. ءتىپ-تىك مۇرنىنىڭ قوس تاناۋى ءسال دەلەڭدەۋ, قاپ-قارا ەكى كوزى وتكىر, جايناپ تۇر, مۇرت جوق. ۇستىندە قارا كوستيۋم (ترويكا). ءسوزى جۇمساق, قوڭىر داۋىسى اقىرىن ەستىلەدى».

پاي-پاي, سابازدار-اي! ار­تىنا الاتاۋداي ارداقتى كوركەم ءىس, التىن ءىز, اسىل ءسوز, دانالىق پەن عيبرات قالدىرعان احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ, مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلىنىڭ, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى­نىڭ جارقىن جايساڭ تۇلعاسى, قايراتكەرلىك, قاھارماندىق بولمىسى, قيمىل-ارەكەتى, سويلەۋ مادەنيەتى, كۇمبىر قاققان داۋىسى, رۋحاني بولمىسى تىرىلگەندەي اسەرگە بولەنەسىز.

سەرىك نەگيموۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور