زامان جازۋشىعا جەتكىزبەيدى
– ءار جازۋشى ءوز زامانىنىڭ كۋاگەرى, سوندىقتان دا شىعارماشىلىق ۇدەرىستە جاڭا زامان تۋرالى جازۋدىڭ ماڭىزى زور. ءسىز وسى ءداۋىر تۋرالى جازعىلارىڭىز كەلە مە؟
يبراھيم فارعالي: جازۋشى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءداۋىردىڭ كۋاگەرى بولۋى مۇمكىن, بىراق ونى كوركەم دەڭگەيدە ادەبي شىعارمالاردا بەينەلەۋ مىندەتتى تۇردە كوز الدىمىزداعى بولمىستى جازۋ دەگەن ءسوز ەمەس. جازۋشى, اسىرەسە تەك كوركەم شىعارمالار جازاتىن قالامگەرلەر وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن تاريح ساحناسىنا قايتا ورالۋى ىقتيمال. ولار قيال الەمى ارقىلى بولاشاقتى ەلەستەتۋگە دە ۇمتىلىس جاسايدى.
زاماناۋي شىندىق تۋرالى قالام تارتۋ قازىرگى وقيعالاردى جازۋ نەمەسە قۇجاتتاۋ ۇردىسىنە اينالماۋى ءۇشىن كوركەمدىك دەڭگەيگە ساي بولۋى كەرەك. ارينە, مەن مۇنى قازىرگى كەزەڭ تۋرالى ايتىپ وتىرمىن, بىراق بۇل سوزىمە دە قيال مەن شىندىق ارالاسقانىن جاسىرمايمىن. ويتكەنى قازىر ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۋاقىت – ادامزات باسىنان وتكەرگەن ەڭ تۇرپايى كەزەڭنىڭ ءبىرى. بۇگىندە دەموكراتيا, بوستاندىق, ادام قۇقىعى جانە گوموسەكسۋاليزم قۇقىعى تۋرالى اڭگىمە كوپ ايتىلادى, بىراق ءبىز جويقىن سوعىستار مەن ونى توقتاتۋعا تىرىسۋدىڭ ورنىنا, سوعىس وتىن تۇتاندىرۋعا ءارتۇرلى سەبەپتەردى كورىپ تە, ەستىپ تە ءجۇرمىز. اتالعان ۇندەۋلەر بەيبىتشىلىككە شاقىراتىن راۋشان گۇل شوقتارىنا جاسىرىلعان دەگىم كەلەدى. ءبىزدىڭ كەزەڭ ادامزاتقا بەلگىلى ساياسي قاستاندىقتاردىڭ التىن ءداۋىرى, ەگەر ونەر ونىمەن اينالىسسا, يرونيا مەن قايشىلىق تەڭ تۇرعىدا بولۋى كەرەك. كۇندەردىڭ بىرىندە وسى ايتقاندارىم تۋرالى جازامىن دەپ ۇمىتتەنەمىن.
اندرە بابين: نە تۋرالى جازسام دا, ءوز ءداۋىرىم تۋرالى قالام تەربەيمىن دەپ ايتۋ مەن ءۇشىن قاتەلىك بولار, بۇل بورحەستىڭ «كيحوتتىڭ اۆتورى پەر مەنارد» كىتابىندا جاقسى ايتىلعان. وتكەن ءداۋىردىڭ ويلارى مەن يديومالارىنا تولىعىمەن سايكەس كەلەتىن شىعارما جازساق تا, ءوز كونتەكستىمىزدەن قاشىپ قۇتىلا المايمىز. وسىنى ەسكەرىپ, سونى جانرلار مەن جاڭا اۆتورلاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ, ولاردىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرىنە ساي وقىرمانداردى العا جەتەلەيتىن شىعارمالاردى كوپتەپ جارىققا شىعارىپ, قولداۋ كورسەتۋ ماڭىزدى دەپ ويلايمىن. ءدال وسى جۇمىس, مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى زامان ءۇشىن اۋاداي قاجەتتى بولماق.
ليۋ ليانچەن: ءار ءداۋىر تۋرالى جازعىم كەلەدى. جازۋشىلار ۋاقىتپەن ءومىر سۇرەدى, ال ءبىز قابىلدايتىن جانە تۇسىنەتىن ءداۋىر باسقاشا. بەس جىل بۇرىن «وتپەلى سوزدەر» اتتى رومانىمدى جارىققا شىعاردىم. وقيعانىڭ استارىندا وسىدان 1000 جىل بۇرىن تارىم شولىندەگى حوتان پاتشالىعى مەن شۋلە پاتشالىعى اراسىنداعى سەنىم شايقاسى جاتىر. بۇگىنگى شىڭجاڭداعى كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى مادەني ورتاداعى ءومىرىم ارقىلى مەن ەجەلگى ءداۋىر سىرلارىن تۇسىنەمىن. جازۋشى, ارينە, ءوز زامانىنىڭ كۋاگەرى, بىراق مىندەتتى تۇردە ءوز ۋاقىتىن تولىق ءتۇسىنۋشى ەمەس. ءبىز بۇل ءداۋىردىڭ كۋاسى بولىپ جاتىرمىز دەپ ويلايمىز, بىراق كوپ جاعدايدا ءبىز ونى انىق كورە المايمىز نەمەسە تولىقتاي قابىلداي المايمىز. ءبىز قوعامعا جاقىنسىز دەيمىز, ال ونىڭ ىشىندە نە بولىپ جاتقانىن بىلمەي قالاتىن شاقتارىمىز دا بار. ءبىزدىڭ ەلدە زامان اعىمىنا ىلەسەمىن دەپ ءوزىن اداستىرىپ العان جازۋشىلار وتە كوپ. ويتكەنى زاماننىڭ دامۋى قاشاندا جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىنان الدەقايدا الدا جۇرەدى. كەرىسىنشە, قازىرگى زاماندى تۇسىنە الماساق, ول بىزگە كونە داۋىردەن دە جات بولۋى مۇمكىن. ماڭگىلىك مۇراتقا ۇمتىلعان جازۋشىلار كونە زامان رۋحىنىڭ الدىندا ماڭگى جاسايدى.
ايگۇل كەمەلباەۆا: جازۋشى ءوز كوزىمەن كورىپ, كوڭىلىنە ءتۇيىپ, كوكىرەگىنە قۇستاي قوناقتاعان ءتىرى يدەياسىن ايقىن جازعانعا نە جەتسىن. كوركەم ادەبيەتتە جانرى فەنتەزي بولماسا تەمىرقازىق شىندىقتان اۋىتقىماۋ وتە ماڭىزدى. سەبەبى قيال شىندىقتان كوركەم ەمەس. تابيعي تاڭعاجايىپ كورىنىستەردى ادامزات قيالى ەشقاشان ءمىنسىز ەتىپ قولدان جاساي الماس ەدى.
2002-2003 جىلدارى سوروس-قازاقستان قورى ۇيىمداستىرعان «قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق رومان» دەپ اتالعان ءىرى كونكۋرس گرانتىن جەڭىپ العان «مۇنارا» اتتى رومانىم جاڭا ءداۋىردىڭ كەسكىنىن اشادى. بىرقاتار اڭگىمە-پوۆەستەرىم وسى ءداۋىردىڭ تاقىرىپتارىن سۋرەتتەيدى. وتكەنمەن قاتار قازىرگى ۋاقىتتى قوسا يەمدەنىپ جازۋعا اسا نيەتتىمىن.
ەتو تەدياشۆي: مەن حح عاسىردىڭ اياعىندا ەلىمدە بولعان جاعدايدى وتە ايانىشتى دەپ سانايتىن ۇرپاقتىڭ وكىلىمىن, سول ءۇشىن دە بۇل وقيعالار مەنىڭ شىعارماشىلىعىمدا كورىنىس تاپتى. ءبىز بۇگىنگى كۇنى دە توقىراۋدى ءبىرجولا جويۋعا تىرىسامىز. سوڭعى رومانىمدا ەلىمىزدىڭ بولاشاققا دەگەن تالپىنىسى سۋرەتتەلدى.
جاۆلان جويلوۆ: شىعارمالارىمنىڭ «اياعى» بۇگىننەن ۇزىلمەۋىن قالايمىن! ول ءۇشىن كۇرەسەمىن, جاسايمىن. قازىر جازىپ جاتقان ەكىنشى رومانىمدا وزبەكتەردىڭ بۇگىنگى ءومىرىن تولىق كورسەتۋگە تىرىسامىن. بۇل شىعارمام شەتەلدە جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن وزبەك جاستارى, ولاردىڭ كۇنكورىسكە دەگەن ۇمتىلىستارى, تۋعان ەلدە قالعان وتباسىلارى مەن ارماندارى تۋرالى بولماق. مەنىڭ رومانىم بۇگىنگى ءسوز بەن كورىنىستى, رۋحتى بەينەلەي الادى دەپ سەنەمىن. ال كەيىپكەرلەرىم قازاقستاننىڭ اقتوبە وبلىسىندا بولعان ءبىر اۆتوبۋستا 53 وتانداسىمىز ورتەنىپ كەتكەن جانتۇرشىگەرلىك وقيعاعا بايلانىستى.
قىسقا جازعىمىز-اق كەلەدى, بىراق...
– قوعام دامىعان سايىن ادەبيەتتە قىسقا جازۋ ءداستۇرى پايدا بولدى. مىسالى, 80-100 بەتتىك روماندار تەز وقىلادى. بۇل ۋاقىتتى ۇنەمدەپ, شىعارمانىڭ مازمۇنىن تەز ءتۇسىنۋدىڭ جولى دەپ ويلايمىن. بۇل تۋرالى نە ويلايسىزدار؟
يبراھيم فارعالي: دۇرىس ايتىپ وتىرسىز, قازىرگى زاماننىڭ ءۇنى كوپ نارسەنى ساناعا جۇكتەيدى, مۇمكىن رومان جازۋعا دا وسى ءۇنى اسەر ەتكەن شىعار. بىراق كوركەم ماتىندەر شىعارماشىلىققا وزگەشە اۋەن بەرە الادى دەگەن ويدامىن. ال شىعارمانىڭ ۇزاقتىعىن نەمەسە قىسقالىعىن وقيعالار بارىسى مەن كەيىپكەرلەر بەلگىلەيدى دەپ ەسەپتەيمىن. قازىرگى ءداۋىردىڭ كەلبەتى مەن شىندىعى بۇرىنعىداي ۇزاق رومانعا بەيىم بولماي قالعانى راس, بىراق ۇزاق رومان وقۋعا ۋاقىت تاپپاعان وقىرمان ەكى-ءۇش كۇندە ۇزىن-سونار تەلەسەريالدى كورۋگە ق ۇلىقتى. وكىنىشتىسى, قايتا-قايتا ايتىلىپ, جاۋىر بولىپ كەتەتىن سوزدەر كوپ. كەز كەلگەن ادەبي شىعارمادا ماڭىزدىسى – شىعارمانىڭ ۇزاقتىعى نەمەسە قىسقالىعى ەمەس, تەحنيكالىق ەلەمەنتتەردىڭ, درامالىق قۇرىلىستىڭ, كەيىپكەرلەردىڭ بولۋى.
اندرە بابين: قىسقا جازۋ قازىرگى ادەبيەت الەمىندە جوعارى باعالاناتىن ءتاسىل دەگەنگە كۇمانىم بار, بىراق مەن دە بۇل تاجىريبەنى باستان وتكىزگەن جوقپىن! كولەمدى شىعارمالاردى تالاپقا ساي جازىپ شىعۋدىڭ ءوزى اجەپتاۋىر ماشاقات ەكەنىن انىق بىلەمىن. مەنىڭ ويىمشا, ۇلكەنىرەك باسپالار 200-300 بەتتىك كىتاپتاردى دۇرىس ولشەم رەتىندە قابىلدايتىن سياقتى. قىسقا فانتاستيكالىق جيناقتاردىڭ كوممەرتسيالىق تۇرعىدا تابىستى بولۋى مۇمكىن ەكەندىگى تۋرالى دالەلدەر دە شىعىپ جاتىر. كانادادا ادەبي اگەنتتەر نە ساتقىسى كەلەتىنى جانە باسپاگەرلەر نەنى العىسى كەلەتىنى تۋرالى ماسەلەدە ءالى دە وڭ شەشىم جوق. ءار قالامگەر قالاۋىنشا جازادى, وقىرمان دا ءوز قالاۋىنشا وقيدى. بىراق ءسوزدىڭ شىنىنا كەلسەك, ءسىز ايتقانداي, قازىرگى زاماندا قىسقا شىعارمالاردىڭ ءتيىمدى بولاتىنىنا سەنۋگە بولادى. ادەتتە كوبىمىز قىسقا جازىلعان شىعارمالاردى وقىعاندى ۇناتامىز. ال مەنىڭ الداعى رومانىم 120 بەت بولۋى مۇمكىن!
ايگۇل كەمەلباەۆا: «مۇنارا» دەگەن رومانىمنىڭ كولەمى 160 بەت. سانسكريت پروزاسىنىڭ قاس ۇلگىسى «پانچاتانترا», «مىڭ ءبىر ءتۇن» سياقتى ولمەس كلاسسيكا رۋحاني سالماعى جاعىنان كونە داۋىرلىك ەپيكالىق ادەبيەتتەن كەم تۇسكەن جوق. ەكەۋى دە بولشەكتەلىپ, تارام-تارامعا ءبولىنىپ كوركەيىپ كەتەدى. ءار فراگمەنت ءبىر-ءبىر عالام! ورتا عاسىردا رابلە, سەرۆانتەس, كەيىنىرەك مەتيۋرين, بەرىرەكتە گوگول, ديككەنس ءبىرتۇتاس قۇيىلعان رومانداردا فراگمەنتتىك پروزانى, اڭگىمە ىشىندەگى اڭگىمە ءتاسىلىن وسىناۋ كونە ادەبيەتتەن ۇيرەندى. بۇل ءتاسىلدى ارداق تۇتامىن. پروزا جانرى دامىعان سايىن قىسقا جازۋدىڭ قۇدىرەتى ارتا ءتۇستى. XX عاسىردا حەمينگۋەيگە ەلىكتەۋشىلەر سانى جۇزدەپ سانالاتىنى سونىڭ بەلگىسى.
مەن قىسقا جازاتىن اۆتورمىن. اڭگىمە جانرىندا 10 بەتتەن اسپايتىن 30-عا تارتا شىعارمام بار. ەڭ قىسقا اڭگىمەمنىڭ جازىلۋىنا الماتىداعى گەتە ينستيتۋتىنىڭ جوباسى تۇرتكى بولدى. ينستيتۋت قىزمەتكەرى شولپان قىزايباەۆادان 1,5 بەتتەن اسپايتىن اڭگىمە جازۋ ۇسىنىسى تۇسكەن. قىسقا جازۋدىڭ قاسيەتىن, باستاپقى ءماتىندى رەداكتسيالاپ, ارتىق سوزدەردى سىلىپ تاستاۋدىڭ قاسيەتىن سوندا ابدەن ۇقتىم. ءماتىندى قىرناپ-جونىپ, ءۇش كۇندە ايتۋلى شەككە جەتكىزدىم. «تىگىنشى» اتتى ەڭ قىسقا اڭگىمەم 57 مەملەكەتتەن اۆتورلار ەنگەن. بەرليندە جارىق كورگەن حالىقارالىق «Die Schneiderin» اتالعان جيناققا ەندى (2017). قازاق تىلىنەن اۋدارعان تاڭسۇلۋ راحىمباەۆا.
ليۋ ليانچەن: قىتايدا روماندار جاقسى وقىلادى. ال باسقا جانرداعى شىعارمالاردىڭ وقىرمانعا اسەرى مەن ساتىلىمى روماندار سياقتى جوعارى دەڭگەيدە ەمەس. مەنىڭ روماندارىمنىڭ كوپشىلىگى 300 بەتتى قۇرايدى, بۇل سالىستىرمالى تۇردە ادەتتەگى روماندار ساناتىندا. كەيبىر وقىرماندار شاعىن اڭگىمەلەردى وقۋدى ادەتكە اينالدىرسا, باسقالارى ۇزاق شىعارمالاردى ۇناتادى جانە ءبىر كىتاپتان بۇكىل الەمدى وقيمىن دەپ ۇمىتتەنەدى. تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» كىتابىنىڭ قىتاي تىلىندەگى اۋدارماسى 1400 بەتتەن تۇرادى, ول ەڭ كوپ ساتىلاتىن كىتاپتاردىڭ ءبىرى. بىلايشا ايتقاندا, ۇلى اڭگىمەنىڭ وقىرمانى ەشقاشان ۇزىلمەي, ۇزدىكسىز كوبەيىپ كەلەدى. ءبىر بۋىن الدەبىر شىعارمانى ۇناتىپ وقىسا, كەلەسى بۋىن دا جاتىرقاي قاراي المايدى. جاقسى شىعارما ەشقاشان ۇزاقتىق ەتپەيدى.
جاۆلان جويلوۆ: ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىڭىز راس شىعار, بىراق شىعارمانىڭ كولەمىن شىعارمانىڭ ءوزى شەشەدى دەپ ويلايمىن. مەن ۋاقىتتى قاتتى قۇرمەتتەيمىن, بىراق ادەبيەتتى ودان دا جاقسى كورەمىن. ارقاشان ءوز شىعارماشىلىعىما ەرىك بەردىم جانە سول ۇستانىمدا قالامىن. بارلىعىن 80 بەتتە ايتا السام مەن ءۇشىن دە ۇلكەن جەتىستىك. ونىڭ بەت سانىنىڭ كوبەيۋى تالانتسىزدىقتان باسقا ەشتەڭە ەمەس!
ەتو تەدياشۆي: ءار ءداۋىردىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار دەگەنمەن كەلىسەمىن. ۋاقىت زىمىراپ, ءومىر ىرعاعى ءوز قارقىنىن تالاپ ەتەدى. قۇداي ساقتاسىن, ادامنىڭ كىتاپ وقۋعا ۋاقىتى بولماي قالاتىن شاقتارى دا قازىر قالىپتى جاعدايعا اينالدى. مەن دە قىسقا جازۋ الدەقايدا ءتيىمدى دەگەن ۇستانىمدى قازىر قوعام ءۇشىن پايدالى دەپ ەسەپتەيمىن. شىعارماشىلىعىم دا وسىمەن ەرەكشەلەنەدى.
كوركەم شىعارما قاتىگەزدىككە قارسى تۇرادى
– بالالار ادەبيەتى – بۇگىنگى داۋىردەگى ماڭىزدى ادەبي جانرلاردىڭ ءبىرى. بۇل سالانىڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتەسىزدەر؟ وزدەرىڭىز بالالارعا ارنالعان شىعارما جازدىڭىز با, ەندى جازعىڭىز كەلە مە؟
اندرە بابين: J.R.R. تولكين, ۋرسۋلا لە گۋين, سيۋزاننا كوللينز, ءتىپتى روالد دالدىڭ بالالارعا ارناپ جازعان شىعارمالارىن قۇندىلىق دەپ ەسەپتەيمىن. مەنىڭ ويىمشا, ءۇمىت پەن جاناشىرلىقتى ۇلگى ەتۋ قاتىگەزدىك پەن مۇقتاجدىقتىڭ شىنايى كەلبەتىن كورسەتە الادى. ءوز شىعارماشىلىعىمنىڭ وسى كەزەڭىندە بالالارعا ارنالعان ەشتەڭە جازعان جوقپىن, بىراق بۇل بولاشاقتا ەسكەرەتىن جايت ەكەنى داۋسىز. بالالار ادەبيەتىن كوركەم ادەبيەتكە دەگەن ۇمتىلىستىڭ ءبىر بولىگى دەپ ويلايمىن. ال قازىر بالالارعا ارنالعان قىزىقتى شىعارمالار ءسوز جوق باسپاگەرلەردى قىزىقتىرادى.
جاۆلان جويلوۆ: بالالار ادەبيەتىنىڭ بولاشاعى زور دەپ ويلايمىن. كەلەشەكتە بالالار قولىنا تەلەفون ەمەس, كىتاپ ۇستاپ جۇرەتىندەي سەزىنەمىن. مەن بۇل جانردا ءالى ەشتەڭە جازعانىم جوق. وزبەك ادەبيەتىندەگى بالالارعا ارناپ جازىلعان شىعارمالارعا كوڭىلىمىز تولماسا دا, وعان دەگەن تالپىنىستى كورىپ ءجۇرمىز. بالالار ادەبيەتى ەرەسەكتەر ادەبيەتىنە نەگىز بولماق. وسى جانردا بىردەڭە جازعىم كەلەدى. جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن شىعار, بىراق بۇل ەرتەڭگى كۇننىڭ ەنشىسى.
ەتو تەدياشۆي: بالالار ادەبيەتى دۇرىس تاڭدالۋى كەرەك. بۇگىنگى بالالار الدىڭعى ۇرپاققا قاراعاندا الدەقايدا دامىعان, ولاردىڭ ساناسىنا ساي شىعارمالار جازىلۋى ءتيىس, وندا ادامگەرشىلىككە, ىزگىلىككە, سۇيىسپەنشىلىككە كوبىرەك ءمان بەرگەن ءجون. ال مەن بولاشاقتا جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان شىعارمالار جازسام دەگەن وي ۇستىندە ءجۇرمىن.
ليۋ ليانچەن: جاس كەزىمدە ەرتەگىلەر جازدىم. كەيىننەن ەرەسەكتەرگە ارنالعان شىعارمالار جازعاندا دا بالالار ادەبيەتىنە بۇيرەگىم بۇرىلىپ جۇرگەنى راس. مەنىڭ ويىمشا, جاقسى جازۋشىنىڭ ىشىندە 5 جاسار بالانىڭ ماڭگىلىك بەينەسى ءومىر سۇرەدى. «بۋمبا» اتتى جاڭا شىعارمامدا مەن راما پاتشالىعىنىڭ كورولى حاري تۋرالى جازدىم. ونىڭ بەينەسىندە بەيكۇنا بالانىڭ جانە تالعامپاز ەرەسەك ادامنىڭ كوزى سۋرەتتەلگەن. ەلىنىڭ قامىن ويلاپ, مينيسترلەرگە الدىمەن ۇلكەندەردىڭ, سوسىن بالانىڭ كوزىمەن قارايدى. جازۋشىلاردا دا وسىنداي ەكى كوز بار دەپ ويلايمىن. جازۋشى ءوزىنىڭ ەڭ جاقسى شىعارماسىن جازعاندا, دۇنيەگە سول بالالىق كوزىمەن قارايدى. كوپتەگەن ەسسەلەرىمدى باسپالار بالالار كىتابى رەتىندە باسىپ شىعاردى جانە جاقسى ساتىلدى. مەنىڭ جازعان ءار شىعارمامدا بالانىڭ پەيىلى سياقتى اڭعالدىق باسىم بولۋى مۇمكىن.
ايگۇل كەمەلباەۆا: تىرناقالدى تۋىندىم بالالار ادەبيەتىنەن باستالدى. بيىل تۋرا 40 جىل تولادى. 1983 جىلى قارا كۇزدە «جەتىنشى قۇرىلىققا ساياحات» اتتى پوۆەسىم «جالىن» باسپاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق جابىق كونكۋرسىندا بالالار ادەبيەتىنە ارنالعان ءىى جۇلدەنى يەلەندى. اۆتورلار بۇركەنشىك اتپەن قاتىساتىن بايقاۋ وتە ءادىل وتەتىن. سول كەز ءۇشىن قوماقتى سىياقىسى بار: ءى ورىن 1500 سوم بولاتىن, ماعان 1000 سوم ءتيدى. بايقاۋدىڭ شارتى بويىنشا جۇلدەگەر تۋىندىلار ءۇش جىل ىشىندە باسپادان جارىق كورۋى ءتيىس. ءسويتىپ العاشقى كىتابىم «جالىن» باسپاسىنان 10 000 دانامەن جارىق كوردى. 18 جاسار اۆتور ءۇشىن مۇنان ارتىق نە بولۋى مۇمكىن؟! وسى پوۆەسىمدى قازىر قايتا وڭدەپ جازىپ ءجۇرمىن, بۇيىرسا, قىزىم نازەركە يلليۋستراتسيالار سالادى. ول كاسىبي سۋرەتشى. بالالارعا ارنالعان شىعارمالار جازۋدى ءالى دە جالعايمىن. ءوز قىزدارىمنىڭ پسيحولوگياسىن بالا كەزىنەن باقىلاپ كەلگەنىم ءبىراز دۇنيەگە استار بولا الادى.
مەن جارتى الەمدى جاۋلاعان بالا قاھارمان سومداعان روۋلينگ حانىممەن تۇيدەي جاستى ەكەنمىن. ودان الدەقايدا ەرتە باستاسام دا تانىلۋ تۇرعىسىنان تەڭەسە الماۋىم اعىلشىن ءتىلىنىڭ الەمدىك ءتىل بولۋىنا بايلانىستى دەپ بىلەمىن. تابىستى بولۋدىڭ كىلتى ۇستەم مادەنيەتكە ءارى كاسىبي اۋدارماعا بايلانىستى ەكەنى وتىرىك ەمەس. بالالار ادەبيەتىنە جەتكىلىكتى ءمان بەرمەگەن جۇتاڭ ەلدەردە جاسوسپىرىمدەر اراسىندا قىلمىس كوبەيۋى زاڭدى قۇبىلىس. جان-جانۋارلارعا, ءتىرى تابيعاتقا جانى اشىماي وسكەن, ءبىلىمسىز, مەيىرىمسىز ۇرپاقتان قايىر كۇتۋ قيىن.
يبراھيم فارعالي: مەن كوبىنەسە ەرەسەكتەرگە ارنالعان فانتاستيكا مەن قيال-عاجايىپ شىعارمالار جازامىن, بىراق بالالارعا جانە جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان بىرنەشە كىتاپ شىعاردىم. وسى سالاداعى باسقا دا تاجىريبەلەرىمنىڭ بار ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. ويتكەنى قۇندىلىقتار بۇرىنعىدان دا جىلدام وزگەرەتىن ءبىزدىڭ قازىرگى الەمدە كوپتەگەن قيىندىقتارعا تاپ بولدىق. مەنىڭ ويىمشا, بالالارعا ارنالعان شىعارمالار قاي قوعام ءۇشىن وتە ماڭىزدى. كوركەم شىعارما بالالاردىڭ ساناسىن جاۋلاعان ۇيالى تەلەفوندار مەن سمارت قۇرىلعىلاردىڭ قاتىگەزدىگىنە قارسى تۇرا الادى. مەن الدا دا جاس وقىرماندار ءۇشىن كوپتەگەن قىزىقتى شىعارمالار جازۋعا تىرىسامىن, ويتكەنى بۇل ءار ۇلتتىڭ وكىلدەرى ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
ادەبيەت اقىرزامانعا دەيىن ادامزاتپەن بىرگە
– كوركەم شىعارما ارقىلى قوعامدى وزگەرتۋگە بولا ما؟
يبراھيم فارعالي: «ونەر نەمەسە ادەبيەت قوعامدى وزگەرتە الا ما؟» دەگەن سۇراق ۇنەمى سانامىزدا جاڭعىرادى دا تۇرادى. مىسىرداعى ونەر الەمى 1940, 1950 جانە 1960 جىلدارى كينودا, تەلەديداردا جانە راديودا جاساعانى ءسوزسىز. ول ادەبيەت پەن ونەر سۇيەر قاۋىمنىڭ, كينو جانە ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ ۇرپاقتارىن تاربيەلەدى. ادەبيەت پەن ونەردەگى كەيىپكەرلەردىڭ جالپى ءپىشىنى قوعامداعى تۇلعالارعا اسەر ەتتى. ال قازىر مىسىردا ونەردىڭ كۇيرەۋى مەن قۇندىلىقتارعا قايشى كەلەتىن ءىس-ارەكەتتەردى قولدايتىن بيلىكتىڭ ارقاسىندا ماسەلە قوعامدىق رەڭك الىپ بارادى. وسىنىڭ استارىندا كوپتەگەن قاۋىپتى قۇبىلىستار جارىققا شىقتى. ونەر شىندىقتى سىني كوزقاراسسىز جەتكىزگەندە, قاۋىپتى كۇيگە اۋىسادى, ءتىپتى ول جاعىمسىز وزگەرىستەرگە اكەلۋى مۇمكىن.
ايگۇل كەمەلباەۆا: «سەن قاپ-قاتتى تاس بولساڭ, كوكىرەگى وياۋ كىسىنى تاپ, سوندا گاۋھارعا اينالاسىڭ». سەگىز عاسىر بۇرىن ءماۋلانا رۋمي ايتقان دانالىق ءسوز وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرۋگە تاتيدى. كىتاپ بولماسا ادامزات تاس ۇڭگىردەن شىقپاي تۇنشىعىپ قالار ەدى. اباي ايتپاقشى, ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋان سياقتى ماعىناسىز كۇنەلتەر ەدى. قانداي قوعام بولسىن ءبارىبىر رۋحاني دارالىقتى قاستەر تۇتادى. جۇلدىزى جارقىراعان دارالىق ادام رۋحاني جەتىلىپ ءوزىن ءوزى شىنايى وزگەرتۋگە قۇلشىنعاندا تۋادى. ءارىپ تانىماعان نادان ادامنىڭ ساناسى قاراڭعى كورمەن تەڭ. جابايى حالىقتاردا كەزدەسەتىن دانالىق نىشاندارى تابيعي ستيحيالىق كۇشتەردى مويىنداۋدان, اي مەن كۇندى, وتتى, سۋدى, جەلدى قۇداي ساناۋدان تۋعان. ال ءبىلىم نۇرىنىڭ قۇدىرەتىنە ەشتەڭە جەتپەيدى. ادامنىڭ قۇدايدى ىزدەۋى, سول ارقىلى باقىتقا ۇمتىلۋى ءبىلىم نارىنەن, كوركەم شىعارمانىڭ ەستەتيكالىق قۋاتىنا ەلتۋدەن, سۇلۋلىقتى قۇلاي سۇيۋدەن تۋىندايدى دەپ دۇنيە تانيمىن.
جاۆلان جويلوۆ: ونەر ءومىردى وزگەرتەتىنىنە سەنەمىن. سول سەبەپتى جازىپ جۇرگەن شىعارمىن. ونەرگە دەگەن قۇرمەتىم بولەك, ول – تازالىق, ول – تازارتۋشى. ونەردىڭ قۇدىرەتى ەجەلگى سوزدەر ارقىلى بۇكىل الەمنىڭ سۋرەتىن سالا الاتىندىعىندا. گۇلدەر مەن اعاشتار ءومىرىمىزدى تازارتىپ, ونىڭ تازالىعى مەن مولدىرلىگىنە قانشالىقتى قىزمەت ەتسە, ادەبيەت تە دۇنيەنىڭ رۋحىنىڭ تۇتاستىعىنا سولاي قىزمەت ەتەدى. ادەبيەت – اقىرزامانعا دەيىن ادامزاتپەن بىرگە جۇرەتىن ۇلى كۇش. ادامزات ساقتالسا, ءسوز ساقتالادى. مەن وسىعان سەنەمىن!
ليۋ ليانچەن: جازۋشىلىق – ءبىر نارسەنى ويلاستىراتىن ماماندىقتىڭ ءبىر ءتۇرى, ويىڭ اياقتالسا, ءىسىڭ دە بىتەدى. ادەبيەت – ءبىزدىڭ تاجىريبەدەن گورى الەمدەگى ءومىر تۋرالى ويلارىمىز. ادەبيەت قوعامعا ەشتەڭە ىستەي المايدى. بىراق ادەبيەت مەيىرىم, ۇيلەسىم, تازا جۇرەك قالىپتاستىرادى. ادەبي ورتادان تۇسكەن نۇر دا ءبىر ساتتە شىندىقتىڭ قاراڭعىلىعىن نۇرلاندىرادى دەپ ويلايمىن.
اندرە بابين: ءيا! سوندىقتان دا ونەر وتە قاۋىپتى. بۇل وزگەرىستەر گەتەنىڭ «جاس ۆەرتەردىڭ ازابى» كىتابىن جاريالاعان كەزدەگى سۋيتسيد تولقىنى سياقتى جاقسى نەمەسە ناشار قۇبىلىستى ءوز ىشىنە الۋى مۇمكىن. ءبىز كوبىنەسە ونەردىڭ قوعامعا تيگىزەتىن اسەرىن, ونىڭ ورنى باسقان قۇرىلعىلاردىڭ كۇشىن جەتە باعالامايمىز. قازىرگى تانىمال ونەر تەلەحيكايالار مەن سۋپەرقاھارماندار تۋرالى فيلمدەر ەكەنى راس. كورەرمەندى وي-سانا جاعىنان تىنىشتاندىرىپ جاتقاندار دا وسىنداي دۇنيەلەر. بۇل ادامداردى شەڭبەر اياسىندا ۇستاۋعا بەيىم. شىنايى ونەر ادىلەتسىزدىكتى اشىپ, قوعامدى ءوز ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا جاقىنداتا الادى.
ەتو تەدياشۆي: ءار ادامنىڭ بويىنداعى گەنەتيكالىق نارسەنى وزگەرتۋ قيىن, بىراق ونەرمەن بولىسەتىن, جاقسى مۋزىكا تىڭدايتىن, كىتاپ وقيتىن, كورمەلەرگە باراتىندار قوعام ءۇشىن قاۋىپتى ەمەس جانە ونداي ادامدار اينالاسىن جاعىمدى اسەر قالىپتاستىرادى.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
