مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ VIII سايلانعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە سۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارعان بولاتىن. پرەزيدەنت سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەتتى دەر كەزىندە ورىنداماسا, الداعى ۋاقىتتا سۋ ماسەلەسى ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىن.
«قازىر ۇكىمەت سۋ كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسىن ازىرلەپ جاتىر. سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى باسقارۋعا جانە ولاردى قورعاۋعا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. وسى جۇمىستا عىلىمي ۇستانىمدى, يننوۆاتسيانى, حالىقارالىق وزىق تاجىريبەنى باسشىلىققا العان ابزال. ءبىزدىڭ ەلدە سۋدىڭ 65 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جۇمسالادى. سونىڭ 60 پايىزعا جۋىعى قۇمعا ءسىڭىپ كەتەدى. مۇنداي ىسىراپشىلدىققا جول بەرۋگە بولمايدى. جاڭا تاريف ساياساتىنا كوشۋ قاجەت. ونى دەرەۋ قولعا الماساق, احۋال ودان ءارى كۇردەلەنە تۇسەتىنى انىق», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ.
ەستەرىڭىزدە بولسا, وسىدان ءبىر جىل بۇرىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قازاقستانداعى سۋ تاپشىلىعىنا قاتىستى بولجامىن جاريالاعان ەدى. سوعان سايكەس, 2030 جىلعا قاراي توعىزىنشى تەرريتوريادا تىرشىلىك ءنارىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلىپ, ۇلى دالا شولگە اينالۋى ىقتيمال. بۇۇ ەسەبىندە ەلىمىزدىڭ 2,8 پايىزىن عانا وزەن-كولدەر الىپ جاتقانىن, نەگىزىنەن كورشى مەملەكەتتەردەن كەلەتىن وزەندەرگە تاۋەلدى ەكەنىمىز ايتىلعان.
«قازىردىڭ وزىندە قازاقستان اۋماعىنىڭ ۇشتەن ەكىسى ءشول جانە شولەيتتى ايماققا اينالدى. قازاقستانداعى سۋدىڭ جارتىسىنا جۋىعى كورشى ەلدەردەن كەلەدى. تيىسىنشە ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسە پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ دەرەگىنشە, سوڭعى جىلدارى وڭىردە كليماتتىڭ وزگەرۋى قاتتى سەزىلەدى. اۋا رايى تەز قۇبىلادى, سۋىق پەن اپتاپ ىستىق تەز الماسادى, قۋاڭشىلىق بارعان سايىن جيىلەگەن, سۋ تاپشىلىعى ۋشىعىپ, رەسۋرسقا تالاس تۋىنداۋى ىقتيمال», دەپ بولجايدى بۇۇ ەسەبىندە.
بۇۇ جاساعان بولجامنىڭ جانى بار. ونداعان جىلدان بەرى ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ وڭىردە كۇردەلى پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالدى. اسىرەسە سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ جاعدايى الاڭداتادى. سىرداريا ءوز باستاۋىن قىرعىزستاننان, ءامۋداريا تاجىكستاننان الادى. سوندىقتان ورتالىق ازياداعى وزگە مەملەكەتتەر قىرعىز بەن تاجىك اعايىنداردىڭ «جومارتتىعىنا» تاۋەلدى. دالىرەك ايتقاندا, سۋ اعىنىن رەتتەۋ تەتىگى سولاردىڭ قولىندا.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا شەكارانى كەسىپ وتەتىن ۇلكەندى-كىشىلى 25 وزەن بار. 2001 جىلى قوس تاراپتىڭ ۇكىمەتى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسقان. بىراق ەرتىس پەن ىلەنىڭ تاعدىرى تولىققاندى شەشىلگەن جوق. ەكى وزەننىڭ تاعدىرى ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سەبەبى ەرتىس پەن ىلەنىڭ 70 پايىز سۋى قىتاي اۋماعىنان باستاۋ الادى. وعان قوسا, بەيجىڭ بيلىگى ءوز اۋماعىندا وزەن سۋىن قولدانۋ كولەمىن ارتتىرىپ كەلەدى. قىتاي بيلىگى ەلدىڭ باتىس ايماعىن, ياعني شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدى مىقتاپ قولعا الدى. ونداعى ءشول دالا يگەرىلىپ, ءوندىرىس ورىندارى ىسكە قوسىلىپ جاتىر. سونداي-اق حالىق سانى ەسەلەپ ارتا تۇسكەن. وسىنىڭ بارلىعى وراسان زور كولەمدە سۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق.
مۇنىڭ ءبارى سۋ تاپشىلىعىنا اسەر ەتەتىن سىرتقى فاكتور. بۇدان بولەك, ەگىن شارۋاشىلىعى, ءوندىرىس ورىندارى, تۇرعىندار كۇندەلىكتى تۇتىناتىن سۋ كولەمى دە تىرشىلىك ءنارىنىڭ تاپشىلىعىن تۋعىزادى. ماسەلەن, قازاقستانداعى سۋدىڭ 65 پايىزعا جۋىعى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جۇمسالادى. بىراق سونىڭ جارتىسىنان استامى پايداعا اسپايدى. تامشىلاتىپ سۋارۋ سەكىلدى تىرشىلىك ءنارىن ۇتىمدى پايدالاناتىن تاسىلدەر كوپ تارالماعان.
بۇدان بولەك, ەگىستىكتەرگە سۋ جەتكىزەتىن ارنالاردىڭ شەگەندەلمەگەن, سونىڭ سالدارىنان سۋدىڭ كوپ مولشەرى جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى. وعان قوسا, كورشى ەلدەر قىس بويى جاۋعان قار ەرىپ, وزەندەر دەڭگەيى ارتقاندا قازاقستانعا سۋدى لاقىلداتىپ جىبەرۋگە بەيىم. ال جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا تام-تۇمداپ قانا بوساتادى. سونىڭ سالدارىنان قاراپايىم باعبان زارداپ شەگەدى.
سۋ سالاسىنداعى تاعى ءبىر كەمشىلىك – وزەندەر بويىنداعى سۋ قويمالارىنىڭ, بوگەندەردىڭ جەتىسپەۋى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ەرتە كوكتەمدە كورشى مەملەكەتتەر مول سۋ جىبەرەدى. بىراق سۋ قويماسىنىڭ جەتىسپەۋ سالدارىنان اعىپ كەلگەن ىرزىقتىڭ ءبارى قۇمعا ءسىڭىپ كەتەدى. ال كەرەك كەزىندە سول سۋعا زار بولىپ قالامىز. قىسقاسى, اۋىز سۋ ماسەلەسى ەلىمىزدە كۇيىپ تۇرعانى انىق.
P.S. «استانا سۋ ارناسى» تاياۋدا عانا ەلوردادا سۋ تاپشىلىعى بايقالعانىن حابارلادى. ەندىگى جەردە, كۇندەلىكتى تۇتىنۋعا قاجەتتى سۋدى مولشەرلەپ بەرمەك. نەگە ەكەنىن قايدام, بۇۇ بولجاعان قاۋىپ الدەقاشان باستالىپ كەتكەندەي سەزىلەدى...
