كوللاجدى جاساعان الماس ماناپ, «EQ»
بازار جىراۋدىڭ شىعارمالارى سىر وڭىرىنەن شىققان اقىن-جىراۋلاردىڭ ىشىنەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ س.سەيفۋللين, م.جۇماباەۆ, ءا.ديۆاەۆ, ءا.مارعۇلان, م.اۋەزوۆتەردىڭ قولىنا تيگەن. شىعارمالارىنىڭ ادەبي ءارى عىلىمي اينالىمعا ءوز تۇستاستارىنا قاراعاندا ەرتەرەك ءتۇسۋى, ادەبيەت جيناقتارىنا ەنۋى جىراۋ مۇرالارىنىڭ ەل اۋزىندا كوپ ايتىلىپ, جاتتالىپ كەلۋىنەن عانا ەمەس, ونىڭ عالىمدار مەن زەردەلى جيناۋشىلاردىڭ نازارىن ەرىكسىز اۋداراتىنداي ۇزدىك ۇلگىلىلىگى مەن كوركەمدىگىنەن بولسا كەرەك. س.سەيفۋللين: «بۇقار جىراۋدان كەيىنگى قازاقتىڭ ءىرى جىراۋى – بازار جىراۋ» دەسە, م.جۇماباەۆ: «اسسا ەلدىڭ قامىن ويلاعان, قالسا ءوزىنىڭ ويىنا تەرەڭ بويلاعان» دەپ بازار جىراۋدىڭ اقىندىق قارىم-قابىلەتىن جوعارى باعالايدى. ءسوز قادىرىن بىلەتىن ساڭلاق سۋرەتكەرلەرىمىزدىڭ بازار جىراۋ شىعارمالارىن نازارعا الىپ, عىلىمي زەرتتەۋگە نەگىز ەتۋى جىراۋ مۇرالارىنىڭ كاسىبي ادەبيەت پەن عىلىمنان وڭدى باعاسىن الۋىنىڭ باستالعانىن دالەلدەيدى.
بازار جىراۋ شىعارماشىلىعى, ارينە, بارىنەن بۇرىن سىر ەلىنە ەتەنە تانىس. سىر ءوڭىرى ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ بىلگىرى, كەڭەس داۋىرىندەگى قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىرى ا.توقماعامبەتوۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا سىر سۇلەيلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا سۇيەنە وتىرىپ, كەرەمەتتەي تۋىندىلاردى: «جىر كۇمبەزى» جانە «كوتەرىلگەن كۇمبەز» روماندارىن دۇنيەگە اكەلدى. سىر ەلىنىڭ تولىمدى كوركەم شەجىرەسىندەي, سىر بويىلىقتاردىڭ شىعارماشىلىق تۇرعىدان ونەرگە قارىم-قاتىناسىن ايعاقتايتىن بۇل رومانداردىڭ بازار جىراۋ وڭداس ۇلى مەن تۇرماعامبەت ىزتىلەۋوۆتىڭ شىعارماشىلىق ءومىرباياندارىن نەگىزگە الىپ جازىلۋىندا لوگيكالىق تۇتاستىق بار.
بازار جىراۋ – ءداستۇرشىل اقىن. ەسىن بىلگەلى ەل اۋزىنداعى جىر-تەرمەلەردى, تولعاۋ-داستانداردى جاتتاپ ءوسۋ جىراۋدىڭ بالالىق شاعىنا ءتان بازارلى ۋاقىتى, ال حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ مول قازىناسى, تاريحي ادەبيەتتىڭ تاعىلىمدى مۇرالارى, ءوزى ءومىر سۇرگەن ونەر ورتاسى – بۇلار ونىڭ ومىرلىك تە, ونەرلىك تە وقۋلىقتارى ەدى.
«قۇلاشتاپ دۇنيە سەنى قارمانسام دا,
كەرىمى كەلگەن شىعار ەر قورقىتتىڭ» دەيدى بازار جىراۋ. بۇل جولدارداعى قورقىت ەسىمىن جاي عانا اتالا سالعان دەپ ۇعىنباعانىمىز ءجون. ءبىر قىزىعى سىر سۇلەيلەرىنىڭ بارلىعى دا وزدەرىنىڭ جىر-تولعاۋلارىندا قورقىت ەسىمىن اتاپ وتىرادى, وزدەرىنىڭ تۋىندىلارىن قورقىت ءداستۇرىنىڭ جالعاسى دەپ مەڭزەيدى. دەمەك سىر سۇلەيلەرىنىڭ شىعارمالارىن قورقىت داستۇرىنەن باستاۋ الاتىن, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى اقىن-جىراۋلار شىعارمالارىمەن تىعىز بايلانىستا دامىپ كەلىپ, ادەبيەت تاريحىنا التىن قور بولىپ قوسىلعان قۇندى دۇنيەلەر دەپ ەسەپتەيمىز. بازار جىراۋ شىعارمالارى دا وزىنەن بۇرىنعى ادەبيەتپەن تابيعي تامىرلاس بولىپ كەلىپ, ادەبيەتتىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن جالعاستىرعان.
بازار جىراۋ ۇلتتىق ادەبيەت ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى عانا ەمەس, ونى بايىتۋشى. بازار جىراۋ شىعارماشىلىعىندا, بىزدىڭشە, ادام, ادام تاعدىرى تۋرالى ايتۋ ەرەكشە ورىن الدى, ادام تۋرالى جالپى ايتۋدان تولعاۋ ۇلگىلى ولەڭىمىزدىڭ تاريحىندا العاش رەت ناقتى ايتۋ, مورال, ادامگەرشىلىك ساپالار مەن ادامدىق قاسيەتتەردى كوركەم شىعارما نىسانىنا ناقتى ادامدى الا وتىرىپ جىرلاۋ جۇزەگە استى. كەز كەلگەن ماسەلەنى ناقتى, دەرەكتى جىرلاۋى ارقىلى بازار جىراۋ شىعارمالارى تولعاۋدىڭ جانرلىق مۇمكىنشىلىگىن جەتىلدىرە ءتۇستى, كوركەم شىعارمانىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ءداۋىردىڭ دىلگىر ماسەلەلەرىن كوتەرۋىن, ۋاقىتپەن ۇندەسۋىن, رەاليستىك سيپاتىنىڭ ارتۋىن جولعا قويدى.
قازاق پوەزياسىنداعى ارناۋلاردىڭ ءحىح عاسىردىڭ ادەبي مۇراسىنا جاتاتىن بازار جىراۋ وڭداس ۇلىنىڭ شىعارمالارىنداعى ۇلگىلەرىنە نازار سالساق, بۇلاردان ءبىر عاجابى ءارى ءداستۇرلى تولعاۋ ۇلگىلى پوەزيانىڭ سيپاتى, ءارى جازبا ادەبيەتكە ءتان ەرەكشەلىك, بەلگىلەر بايقالادى. تولعاۋدىڭ سينكرەتتى جانرلىق ءتۇر رەتىندە ليريكالىق پوەزيانىڭ جانرلىق تۇرلەرىنىڭ بىرنەشەۋىنىڭ جۇگىن ءبىر ءوزى ارقالاپ كەلگەنى تۋرالى قازاق ادەبيەتتانۋىندا بۇرىننان ايتىلىپ جۇرسە, وسى شىندىققا بازار جىراۋ ارناۋلارى ارقىلى انىق كوز جەتكىزۋگە بولادى. بۇنىڭ ءوزى ءحىح عاسىرداعى تاريحي ادەبيەت ۇلگىسى – تولعاۋلارىمىزدىڭ جازبا, كاسىبي ادەبيەتكە تولىق العىشارت بولا الارلىقتاي جاعدايدا بولعانىن كورسەتەدى.
جالپى, اقىنجاندى, سەزىمتال قازاق حالقىنىڭ ليريكالىق تۇيسىگى, تۇسىنىگى, پايىمى, اقىل-ويى ولەڭ سوزىنەن گورى تولعاۋ تەرمينىندە كوبىرەك جاتقانعا ۇقسايدى. وسى ورايدا, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ءوز كەزىندە ولەڭ ءسوزىنىڭ قازاقتارعا توبىل تاتارلارىنان ەنگەنىنە 50-اق جىلداي ۋاقىت بولدى دەگەنى ەرىكسىز ويعا ورالادى. سونداي-اق اكادەميك ق.جۇبانوۆتىڭ تۇرىكپەندەر تولقىندى تولعا دەپ اتايدى, تولعاۋ ءسوزى وسى تولعادان, تولقىننان شىققان دەپ ايتقانى دا ەسكەرۋگە تۇرارلىق. ليريكالىق سەزىم دە, سىر دا كوڭىل تولقىنىسىنان تۋماي ما؟ ليريكالىق پوەزيانى تازا سۋبەكتيۆتى, اقىننىڭ ىشكى سەزىم, مۇڭىنان, كوڭىل كۇيىنەن تۇرادى دەپ جاتاتىنىمىز دا سوندىقتان. بۇل جەردە ايتپاعىمىز – تولعاۋ بولسىن, ولەڭ بولسىن بۇلاردىڭ ءبارى ليريكالىق پوەزيا, دەمەك كاسىبي جازبا ادەبيەتىمىزدەگى ابايدان باستالاتىن ليريكالىق پوەزيامىزدىڭ تاريحي-تەوريالىق كەز كەلگەن ماسەلەسىن قازاق ولەڭدەرىنسىز, تولعاۋلارىنسىز زەرتتەي الماساق كەرەك.
بازار جىراۋ تولعاۋلارىن جەكە شىعارماشىلىق تۇرعىسىنان عانا ەمەس, جالپى, ادەبيەت تاريحىنىڭ كولەمىندە, ادەبيەت تاريحى دامۋىنىڭ كونتەكسىندە قاراستىرساق, ونىڭ نازار اۋدارارلىقتاي بىرنەشە قىرلارىن اتاپ وتۋگە بولار ەدى.
ارناۋ ولەڭدەر – قازاق پوەزياسىنداعى ءداستۇرلى جانر. بىرىنشىدەن, حالىق اۋىز ادەبيەتىندەگى ارناۋ ولەڭدەر حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-سالتىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن كۇيىندە تۇرمىس-سالت جىرلارى دەپ اتالىپ كەتكەن دە, بۇنداي جىرلار كەيىننەن تاريحي ادەبيەتكە, جازبا ادەبيەتكە كاسىبيلەنگەن جاعدايدا ءسىڭىسىپ كەتكەن. تۇرمىس-سالت جىرلارى تۇرىندە ادەبيەتتەگى تاريحىن وتە ەرتەدەن باستاعان ارناۋ ولەڭدەردىڭ جالپى, قازاق ولەڭىنىڭ تاريحى مەن تەورياسى ءۇشىن قيسىن-قاعيدالار قالىپتاستىرۋداعى ورنىنا بازار جىراۋ تولعاۋلارى نەگىزىندە ءبىرشاما توقتالىپ وتۋگە بولادى.
حV-ءحىح عاسىرلار اراسىن قامتيتىن تولعاۋ ۇلگىلى ولەڭدەرىمىز كونە اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرى مەن جاڭا جازبا ادەبيەت اراسىنداعى التىن كوپىر قىزمەتىن اتقارعانىن باسا ايتۋعا بولادى. اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنىڭ ادەبي ۇدەرىس بارىسىندا جازبا ادەبيەتكە ءوتۋىن قازاق ادەبيەتى تاجىريبەسىمەن دالەلدەۋدە جەكە اۆتورلىق شىعارماشىلىقتىڭ ونىمدەرى حV-ءحىح عاسىرلار اراسىن قامتيتىن تولعاۋ ۇلگىلى پوەزيامىزعا سوقپاي وتە المايتىنىمىز سوندىقتان دەگەن ويدامىز.
بازار جىراۋداعى «بەتاشار», «تەمىرگە كوڭىل ايتۋى», «كونەك جالعاسبايدىڭ ەل-جۇرتىمەن باقۇلداسۋى», ء«پىشاننىڭ تورەبايىنا كوڭىل ايتۋى» سىندى تولعاۋلاردى, مىنە, وسى باعىتتا قاراستىرامىز. ولەڭ تولعاۋدىڭ كومپوزيتسياسى ءوزىنىڭ نىسانىنداعى پەرسوناجعا باعىتتالىپ قۇرىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. جىراۋ نە ايتسا دا سول «پەرسوناج» توڭىرەگىنەن ۇزاماي, وعان ولەڭمەن سيپاتتاما, مىنەزدەمە بەرىپ وتىرادى. بۇل «پەرسوناج» دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن ادامدار بولۋى دا نەمەسە جاڭا تۇسكەن كەلىنشەك كۇيىندە كەلىپ وتىرۋى دا داستۇرگە سىيىمدى. ماسەلە بازار جىراۋدىڭ ارناۋ تولعاۋلارىنىڭ داستۇردەن وزىپ دۇنيەگە كەلۋىندە, ادەبيەت تاريحىن ىلگەرىلەتۋىندە, سويتە وتىرىپ دۇنيەگە جازبا ادەبيەت ۇلگىلەرىنە ءتان سيپاتپەن كەلۋىندە, وزىنەن كەيىنگى نە قاتار دۇنيەگە كەلەتىن كاسىبي ادەبيەت تۋىندىلارىنا شىعارماشىلىقپەن يگىلىكتى اسەر ەتە الۋىندا دەمەكپىز.
جوعارىدا اتالعان تولعاۋلاردىڭ داستۇرگە بەرىكتىگىمەن بىرگە جاڭاشىلدىق سيپاتىنىڭ مولدىعى ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق سيپات. كوڭىل ايتۋ, كوڭىلدى ولەڭمەن ايتۋ – داستۇرشىلدىك بەلگىسى بولسا, ال ارناۋدىڭ نىسانىنداعى ادامدى, «پەرسوناجدى» تولىققاندى, جان-جاقتى سيپاتتالعان, مىنەزدەلگەن, ءتىپتى جيناقتالعانداي بولىپ كورىنەتىن ادەبي بەينە دارەجەسىنە كوتەرىپ جىرلاۋ – بۇل ەندى جاڭالىق. بازەكەڭنىڭ ء«پىشاننىڭ تورەبايىنا كوڭىل ايتۋى» تولعاۋى, مىنە, وسىنداي سيپاتتى شىعارما. ارناۋ تولعاۋدىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە 18 جاستاعى ۇلى ىسقاقتان ايرىلعان, قايعىدان باسىن كوتەرە الماي جاتقان تورەباي بيگە بازەكەڭ كوڭىل ايتىپ ۇزاق تولعايدى. تورەباي – سىر وڭىرىنە كەڭ تانىلعان تۇلعا, بي. ءوز كەزىندە-اق ەل ابىرويىنا بولەنگەن قايراتكەر ادام. ولەڭ نىسانىندا ومىردە بار ادام, تاريحي كەيىپكەر تۋرالى ايتۋ ءارى قيىن, ءارى وڭاي بولعانىمەن, بۇل جەردەگى اۋىرلىق قالعان كوڭىلدى ءجىبىتىپ, قالىڭ قايعىنى سەيىلتەتىندەي ءسوز تاۋىپ ايتۋ. تورەبايداي تۇلعانىڭ اناۋ-مىناۋدىڭ سوزىنە يلىگە, ءجىبي قويۋى دا بەيكامىل. مىنە, وسى تالاپتار دۇنيەگە كەلەتىن شىعارمانىڭ, ياعني كوڭىل ايتۋدىڭ ونەرلىك شارتتارى بولاتىندىقتان, بازەكەڭنىڭ بۇنداي تالاپتاردى ەسكەرىپ, كوڭىل ايتۋ بارىسىندا تورەبايدىڭ باسىن كوتەرىپ, ءسوز قۇدىرەتىنە ەلىتىپ جىلاپ جىبەرەتىنى, ارناۋ تولعاۋدىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنە, ونەر تۋىندىسىنا ءتان تابيعاتپەن دۇنيەگە كەلگەنىنىڭ دالەلى بولا الادى. بازار جىراۋ كوڭىل ايتۋ بارىسىندا ادام اتا – حاۋا انادان باستالعان ادامزات تاريحىنا شولۋ جاسايدى, تورەبايدىڭ اتا-باباسىنا, اۋلەت-ءزاۋزاتىنا توقتالىپ وتەدى, سىر ەلىنىڭ دۇنيەدەن وزعان اتاقتى ادامدارىن ءسوز ەتەدى. وسىلاردىڭ بارلىعىن جىراۋ ءومىردىڭ وتپەلىلىگىن, ءولىمدى ادام بالاسىنىڭ ءبارىبىر مويىنسۇناتىنىن ايتۋ ءۇشىن تولعاپ كەلەدى دە قىرشىن جاس ىسقاقتىڭ ءولىمىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن ەسىنەن شىعارماي وتىرادى جانە ءبىر ەرەكشەلىگى – كوڭىل ايتۋداعى ءداستۇرلى تۇسپالداۋ, مەزىرەت جاساۋ, يشارا ءبىلدىرۋ ادىستەرىن ناتيجەلى پايدالانىپ وتىرادى.
«اقىرىن ءىستىڭ وڭعارسىن,
سىنىپتى بۇتاق تەرەكتەن» دەگەن سياقتى جولدار وسى ايتقاندارىمىزعا دالەل. كوڭىل ايتۋدىڭ ءبىرىنشى بولىگى ءومىر, دۇنيە, ادام تۋرالى تىڭ تولعانىستاردان تۇرادى. وسىنداي ۇعىمدار توڭىرەگىندەگى ويلاردىڭ بەرىلۋىندە, نەگىزگى يدەيانى جەتكىزۋدە ءداستۇرلى كوڭىل ايتۋدىڭ شارتتارى دا ساقتالعان. بۇل تولعاۋدىڭ دا, بازار جىراۋدىڭ باسقا ارناۋلارىنىڭ دا سيپاتى بىزدىڭشە, ولەڭ نىسانىنداعى پەرسوناجعا توقتالۋىندا, ياعني ولەڭدەگى نەگىزگى كەيىپكەرگە سيپاتتاما, مىنەزدەمە جاسالۋىندا دەپ تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. تولعاۋدىڭ ەكىنشى بولىمىندە تىكەلەي تورەباي تۋرالى ايتىلادى, ونىڭ ەل الدىنداعى قىزمەتىنە باعا بەرىلەدى. تورەباي تۋرالى ايتىلا وتىرىپ, ەل بىرلىگى, ەلدىك پەن ەرلىك, ءومىر, ونىڭ وزگەرمەلىلىگى مەن قىسقالىعى توڭىرەگىندە توقتالىپ وتىرۋ, سالىستىرمالى تۇردە ادامدىق قالىپتار مەن مىنەزدەر توڭىرەگىندە ايتۋ ءۇشىن وتكەن-كەتكەندەردى ەسكە ءتۇسىرىپ جىرلاۋ – بازار جىراۋعا ءتان اقىندىق قولتاڭبا, جىراۋلىق ءجون جوبا ەكەنىن ايتار ەدىك. بۇلاردىڭ بارلىعىن جىراۋ قايعىنى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن تورەبايدى قاناتتاندىرىپ, قايراپ وتىرىپ ايتادى. كوڭىل ايتۋ مەن جۇباتۋدىڭ ءداستۇرلى سىلەمدەرى ساقتالىپ وتىرعان بۇنداي ارناۋدىڭ جاڭالىعى رەاليزمىندە, ءومىر قۇبىلىستارىن سول قالپىندا ۋاقىتپەن بايلانىستىرا وتىرىپ ءدال كورسەتە الۋىندا دەپ ەسەپتەيمىز.
بازار جىراۋدىڭ «باقا بيگە» ارناۋىندا دا سونداي. از ايتىلسا دا, كوپ ايتىلسا دا باقا بي تۋرالى ايتىلادى. ەل باسقارعان بولىس باقانىڭ قوسقۇلاق باباسىنان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قاسيەتتەرى جايلى جىرلانادى:
«جولداسىن جاۋعا بەرمەگەن,
كولدەنەڭ سوزگە ەرمەگەن,
ەشكىمدى بوتەن كورمەگەن,
قوسقۇلاق ەدى باباڭىز» دەلىنەتىن جولدار وسىعان دالەل. ارناۋ تولعاۋدىڭ جانرلىق اياسىنا باقا بيگە ءتۇرلى سيپاتتاما, مىنەزدەمە بەرىپ وتىرۋمەن بىرگە, ءوزىنىڭ باسىنا تۇسكەن جاعدايدى, تۇرمەگە ءتۇسىپ قالعانىن ايتىپ, مۇڭىن شاعۋدى سىيعىزىپ جىبەرۋ – بازار جىراۋدىڭ جاڭالىعى, ارناۋ ولەڭنىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە كەزدەسە بەرەتىن جايتتار مەن كوڭىل كۇيدىڭ تۇرلىشە موتيۆتەرىن قامتىپ جىرلاۋعا ويىسا باستاعانىنىڭ, ياعني جازبا ادەبيەتكە تولىق العى شارت بولا الارلىقتاي دەڭگەيىنىڭ دالەلى. وسىنداي ىلگەرىشىل ءۇردىس, دامۋعا بەت العان جاقسى باعدار بازار جىراۋدىڭ «نارمانعا», «لەپەس تۋرالى», «قالجان احۋنعا», «ماۋتانعا», «قاراجان بولىسقا» ارناۋلارىندا ودان ءارى تولىقتىرىلا تۇسكەن. بۇل تولعاۋلاردا ادامنىڭ كەيبىر مىنەزدەرى سىنالادى. جانرلىق تۇرعىدان العانداعى بۇنداي جەتىستىكتى تولعاۋدىڭ نىسانىنداعى جەكە ادام بەينەسىنىڭ ەمەس, ونىڭ كەيبىر مىنەزدەرىنىڭ ولەڭگە ارقاۋ بولعانىمەن دالەلدەۋگە بولادى. ادامنىڭ وزىنە نە بەينەسىنە جالپىلاما توقتاماي, ونىڭ مىنەزىن دارالاۋعا جالقىلاپ توقتالۋ شىعارمانىڭ جانرلىق تۇرعىدان ءوسىپ-دامىپ كەلە جاتقانىن, كۇندەلىكتى ءومىر تىرشىلىكتەرىن سۋرەتتەۋگە ويىسا باستاعانىن دالەلدەسە كەرەك. ماسەلەن, «قاراجان بولىسقا», «نارمانعا» ارناۋلارىندا قاراجان مەن نارماننىڭ بار بولا, باي بولا تۇرا ساراڭ ەكەندىكتەرى بەتتەرىنە باسىلا جىرلانسا, «لەپەس تۋرالى» ارناۋىندا ساراڭدىقپەن بىرگە قولىنىڭ سۇعاناقتىعى, ۇرلىق جايى سىنالادى.
بازار جىراۋ سىدىق سۇلتانعا ارناۋىندا:
«كەنەدەن تۋعان سىدىق ءجۇر,
كورمەيمىن دەپ كاۋىردى,
قويىپ حاققا كوڭىلدى-
زورلىعىنا كونبەن دەپ,
قولدان تىزگىن بەرمەن دەپ.
كوڭىلى وسىلاي ءبولىندى,
سىبانىپ باتىر بىلەكتى.
قايتپاعان قايسار جۇرەكتى,
اللا وڭعارسا تىلەكتى
كەنەدەن تۋعان ەر تورە
كەلتىرەر ءوزى رەتتى.
بالداعى التىن اق بولات,
بىلەگىنە بوس سالعان,
تايعاق كەشۋ تار جولدا
ەر جولداسىن ەسكە العان,
شاشاقتى قارا تۋ العان» دەلىنەدى دە وسى مازمۇندا ءارى قاراي جالعاسا بەرەدى. بۇل ارناۋدىڭ داستۇرلىلىگى سىدىق سۇلتاننىڭ كىم بولعانى جونىندە تىڭدارمانعا, وقىرمانعا ماعلۇمات, دەرەك بەرە الۋىندا. بازار جىراۋ دا سىدىق سۇلتاننىڭ بەينەسىن اسقاقتاتا جىرلايدى. داڭعايىر جىراۋ ءسوز ساپىرىپ, اسقان شەبەرلىكپەن, تاپقىرلىقپەن نە ءبىر اسىل تەڭەۋلەردى, اجارلاۋلار مەن اۋىستىرۋلاردى سىدىق تورە بەينەسىن سومداۋعا اياماي-اق جۇمساعان. بۇل ارناۋدىڭ ارتىقشىلىعى ول بىرىڭعاي ماراپاتتاۋ, ماداقتاۋدان تۇرمايدى, بۇندا ساياسي-الەۋمەتتىك استار, سيپات بار. بازار جىراۋ رەسەي پاتشالىعىنا قارسى باعىتتالعان سىر ەلى قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنەن حاباردار ەتەدى. سىدىق تورەنى وسى كوتەرىلىستىڭ باسىندا جۇرگەندىكتەن دە ماداقتاپ وتىرعانىن اشىق ءبىلدىرىپ وتىرادى. «زورلىعىنا كونبەن دەپ, قولدان تىزگىن بەرمەن» دەپ جۇرگەن سىدىق تورە – بازار جىراۋدىڭ ارناۋىنان تانىپ بىلگەنىمىزدەي, ۇلتتىق باتىر, قاھارمان. ول – ەل باسقارعان حان ەمەس, بىراق ۇلتتى وتارلىق ەزگىدەن قۇتقارۋ ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن باتىر. ءوزى دە وسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە قاتىسقان, جىرلارىمەن وعان دەم بەرگەن بازار جىراۋ ارناۋىنداعى سىدىق تورە بەينەسىنىڭ جاسالۋىنىڭ وسىنداي ساياسي استارى بار. بىزدىڭشە, ونەر تۋىندىسى حالىق ءۇشىن تۋادى جانە حالىقتىڭ تاريحىنداعى وشپەس وقيعالاردان حابار بەرەدى, بۇل – ونىڭ شىنايىلىعى, ومىرشەڭدىگى, ناعىز ونەر تۋىندىسىنا ءتان بەدەر-بەلگىلەردى, سىر-سيپاتتاردى ءوز بويىنان بىلدىرە ءبىلۋى. دەمەك بازار جىراۋ سىدىق تورەگە ارناۋىندا وسى جانرلىق ءتۇردىڭ قازاق پوەزياسىنداعى جەتكەن جەتىستىگىن, دارەجە-دەڭگەيىن كورسەتەدى, سويتە وتىرىپ ءحىح عاسىرداعى تولعاۋ ۇلگىلى پوەزيامىزدىڭ, جىراۋلار مۇراسىنىڭ ءحىح عاسىردىڭ ءىى جارتىسى مەن حح عاسىردىڭ باس جاعىنان باستالاتىن كاسىبي, جازبا ادەبيەتىمىزگە تولىق العىشارت بولا الارلىقتاي ەكەنىن دالەلدەيدى.
بازار جىراۋدىڭ باقا بولىسقا ارنالعان جىرى دا جانرلىق سيپاتى جاعىنان پوەزياداعى ءداستۇرلى ارناۋلاردان الشاق كەتپەگەن. «شومەننىڭ التىن ساقاسى» دەپ اتالاتىن ارناۋ جىردىڭ نەگىزگى كەيىپكەرى باقا بي – پاتشالىق رەسەي بيلىگى تۇسىندا بولىس بولعان, ءىرى تاريحي تۇلعا. ارناۋدا نە ايتىلسا دا باقا بي تۋرالى ايتىلادى. ارينە, ارناۋدىڭ جانرلىق سيپاتىنا ساي جاسالاتىن باقا بەينەسىن بەدەرلەۋ ۇستىندە جىراۋ وعان سيپاتتاما, مىنەزدەمە جاساپ وتىرادى.
«ۇستىڭنەن دۇشپان اسپاعان,
اياققا پەندە باسپاعان,
ءسىز ەدىڭ بەرەن اعامىز.
شىنىڭمەنەن بۇرقانساڭ,
اتاسى باسقا دۇشپاننان,
بوسار ەدى جاعامىز.
جولداسىن جاۋعا بەرمەگەن,
ەشكىمدى بوتەن كورمەگەن,
قوسقۇلاق ەدى باباڭىز».
رۋلىق جاعىنان بازار جىراۋعا اعا بولىپ كەلەتىن باقا بولىس ەل ىشىندە ادىلدىگىمەن, اقىلدىلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن بيلىك يەسى بولعاندىقتان, جىر جولدارىندا ونى كوتەرمەلەۋ, ماداقتاۋ ەلەمەنتتەرىنىڭ بولاتىنى داستۇرگە سىيىمدى. وسى جولدار ءارى قاراي:
«ەجەلدەن حالىققا جول ايتقان,
جانىبەك ۇلى كەدەيسىڭ,
ءبىر ءىستى الساڭ قولىڭا,
ەرمەيتىن جان جوق سوڭىڭا,
ازدى كوپكە تەڭەيسىڭ,
قامقورىڭ ءتيىپ عارىپكە,
قىسىلعاندارعا قول سوزىپ
ارۋاقشا جەلەپ-جەبەيسىڭ.
اجداھاداي ايباتىڭ,
جولبارىستاي قايراتىڭ» كۇيىندە جالعاسادى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ارناۋ جىرداعى باقا بولىس بەينەسىن سومداۋدا بازار جىراۋ بىرىڭعاي ماداقتاۋلارعا بارا بەرمەي, ونىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىن, ادامدىق ءبىتىم-بولمىسىن مىنەزدىك سيپاتتاۋلار ارقىلى كورسەتۋگە تىرىسقان. وسى ارناۋدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – بازار جىراۋدىڭ باسىنا تۇسكەن ءىستى, جاعدايدى باقا بيگە جەتكىزۋىندە, وسى مازمۇندىق ءموتيۆتىڭ جىردان ورىن الۋىندا.
ويىمىزدى قورىتىندىلار بولساق, بازار شىعارماشىلىعىن ابايدان باستالاتىن كاسىبي, جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ ۇلتتىق نەگىزى, ءنارلى توپىراعى دەۋگە نەگىز بار.
باعدات كارىبوز ۇلى,
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
