التىن بەسىك الماتى

قاڭتاردان كەيىنگى قارقىن

كۇن ساناپ اۋماعى ارتقان مەگاپوليس ومىرىندە بۇل باعىتتاردا وڭ ديناميكا ورىن الا باستاعانىن ايتۋىمىز قاجەت ەدى. دەگەنمەن التى قۇرلىققا اۋىز سالعان پاندەميا, قارالى قاڭتار وقيعاسى قالا­نىڭ جان-جاقتى دامۋىنا كەرى اسەر ەتتى. قاڭتاردان كە­يىن جۇمىسقا كىرىسكەن جاڭا اكىم­گە جاڭا مىندەتتەر جۇكتەلىپ, قي­راعان نىسانداردىڭ باسىم بولى­گى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى, ەسەڭ­گىرە­گەن ەكونوميكا ەس جيا باستادى. بىلتىر اراعا التى اي سالىپ ورتالىق كوممۋنيكا­تسيالار قىزمەتىندە ەسەپ بەرگەن ەربولات دوساەۆ قالا ەكونوميكاسىندا تۇراقتى ءوسۋ بايقالعانىن, 5 اي­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قىس­ق­امەرزىمدى ەكونوميكالىق ين­دي­كاتور 107,6%-عا دەيىن ۇل­عاي­عانىن مالىمدەدى. ايتالىق, وتكەن جىلدىڭ العاشقى ەكى توقسانىندا قالادا 16,3 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, 3,3 مىڭ ورىندىق 54 بالاباقشا اشىلعان. 45 كم ينجەنەرلىك جەلى جاڭار­تى­لىپتى. ەكولوگيا ماسە­لەسىن ەڭسەرۋ ماقساتىندا گازبەن جۇ­رەتىن جاڭا 300 اۆتوبۋس ساتىپ الىنىپ, 150 مىڭعا جۋىق اعاش وتىرعىزىلعان. الماتى اگلومەراتسياسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى ازىرلەنىپ, جوسپاردا مەگاپوليس پەن الماتى وبلىسى سينەرگياسىنىڭ جوبالارىن ايقىنداۋعا قاتىستى ءبىراز جايلار تياناقتالدى.

شاعىن جانە ورتا بيزنەس – قالا ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى قۋاتى. وندا ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ 64%-ى جۇمىس ىستەيدى. قالادا وڭدەۋ ونەركاسىبىن ورلەتۋ قاجەت. وتكەن جىلى نەگىزگى كاپي­تالعا سالى­ناتىن ينۆەستيتسيا­لار كولە­مى ەداۋىر ارتقان. ساۋدا مەن ىسكەر­لىك بەلسەندىلىكتە دە العا جىلجۋ بايقالادى. بيزنەس­كە نەگىز­سىز كەدەرگى كەلتىرۋ ماسە­لەسى­مەن كۇرەس كۇشەيە ءتۇستى. كا­سىپ­كەر­لىك­كە زاڭسىز تەكسەرىس جۇر­گىزۋ ءىسى بويىنشا پروكۋراتۋرا مەن كا­سىپ­كەرلەر پالاتاسىنا ءبىر جىل­دا 462 ءوتىنىش تۇسكەن. ارىز-شاعىم­دار ەكشەلىپ, كەيبىر مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ زاڭسىز ارەكەتىنە توسقاۋىل قويىلدى.

ەكولوگيا – ەنجار قارايتىن ماسەلە ەمەس

ەكولوگيا مەن كولىك كەپتەلىسى – مەگاپوليس ءۇشىن باس اۋىرتار باستى تاقىرىپ. تۇرعىنداردىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن بۇل باعىت­تا ۇلكەن جۇمىستار قولعا الىن­عانىمەن, ناتيجە كوڭىل كون­شىتپەيدى. ايتىلا اقجەم, جازىلا جاۋىر بولعان قوس پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن قالاداعى كولىك سانىن رەتكە كەلتىرۋ مەن جىلىتۋ قازاندىعىن گازعا كوشىرۋ قاجەتتىگىن ەكولوگتەر سوڭعى بەس جىل بەدەرىندە جارىسا ايتىپ ءجۇر. ءوندىرىستىڭ ورگە جىلجۋى مەن ءتۇرلى تۇرمىستىق يگىلىك قورشاعان ورتاعا زالالىن تيگىزبەي تۇرمايدى. 550 مىڭ كولىك رەسمي تىركەلگەن شاھارعا تاۋلىگىنە وزگە وڭىرلەردەن كەلىپ-كەتەتىن اۆتو­كولىكتەر سانى 255 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. قالاداعى بىر­قا­تار داڭعىلدى ۇزارتۋ جۇ­مىس­تارى تولىق اياقتالىپ, جولايرىقتاردىڭ قۇرىلىسى قارقىن السا, مەترو بەكەتتەرىنىڭ سانى ارتسا, كەپتەلىس ءسال دە بولسا سەيىلەدى دەگەن ءۇمىت باسىم. ال ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا بەل­سەندىلەر تاعى دا الماتىنىڭ ەكولو­گيالىق پروبلەماسىن ارقاۋ ەتكەن فورۋم وتكىزدى.

– قالانىڭ نەگىزگى تالعار, قاس­كەلەڭ تاراپىنداعى كىرە­بەرىس قاقپالارىنا ۇلكەن كولىك تۇراقتارىن ورناتىپ, شاھار ىشىندە بىرىڭعاي قوعامدىق كولىكتەرمەن قاتىناۋعا ۇندەپ, قاجەت بولسا ماسەلەنى زاڭ شەڭ­بەرىن­دە شەشۋدىڭ تەتىكتەرىن تاپ­قان ءجون. دامىعان ەلدەر­دەگى­دەي ۇلكەن قالالارعا اۋىر جۇك كو­لىك­تەرىن مۇلدەم كىرگىزبەۋ كەرەك. الىپ قويمالار سالىپ, قا­جەتتى زاتتاردى شاعىن جۇك كو­لىك­تەرى ارقىلى عانا قالاعا تاسى­مالداعان ءلازىم. ماسەلەن, ءبىر عانا كولىكتىڭ جىل ىشىندە اۋاعا تاستايتىن قالدىقتارىنىڭ ىشىندە كومىرقىشقىل توتىعى 800 كيلونى, ازوت توتىعى 40 كيلونى قۇرايدى. باسقا دا اۋاعا تارايتىن كومىرقىشقىل زاتتارى بار. وسىلايشا, كولىك تۇتىنىمەن قورشاعان ورتاعا 200-دەن اسا زيان­دى زات بولىنەدى. جالپى, ەل اۋماعىندا قورشاعان ورتانى لاس­تايتىن زاتتاردىڭ 60 پايى­زى كولىكتەردەن. وعان قوسا جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندەگى بەنزين مەن ديزەل ساپاسىن كۇن سايىن تەكسەرىپ وتىرۋ قاجەت. الماتىنىڭ 2,2 ميل­ليون تۇرعىنى بار. الايدا ەكولوگيالىق احۋال 20 ميل­ليون حالىق شوعىرلانعان مەحيكو, 17 ميلليون حالىق ءومىر سۇرەتىن تەگەران مەن شانحاي, 10-15 ميل­ليوننىڭ ارالىعىندا حالقى بار نيۋ-يورك, ىستانبۇل, ماسكەۋ سياقتى قالالارمەن قاتار تۇر. بۇل – ءوز كەزەگىندە كىمدى بولسىن ويلانتاتىن وتكىر ماسەلە. ويتكەنى مەملەكەت ءۇشىن ادام دەنساۋلىعىنان اسقان بايلىق جوق, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى اسحات اسىلبەكوۆ.

ماسەلەنى تەك كولىكتەر مەن جەو-عا تىرەپ قويۋعا تاعى بولمايدى. بىرقاتار ەكولوگ مامان پروبلەمانىڭ ءبىر ۇشىن بيىك عيماراتتاردىڭ كوپتەپ سالىنۋىنان كورەدى. ويتكەنى ءزاۋلىم قۇرىلىس نىساندارى قالانى قالقالاپ تۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە اۋا الماسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. شاھاردىڭ قازان­دىق تارىزدەس اۋماقتا ورنا­لاسقانىن ەسكەرسەك, شىنىندا بۇل پىكىردىڭ نەگىزسىز ايتىلا سالماعانىن اڭعارامىز. سايىپ كەلگەندە, الماتىنىڭ ەكولوگيا­سىن قالىپتا ۇستاۋ جان-جاقتى كەشەندى جۇمىستاردى قولعا الۋدى قاجەت ەتەدى.

جاستاردىڭ ساياسي ساۋاتى ارتقان

بىرەر اي بۇرىن «ماڭگىلىك قازاقستان» قوعامدىق قورىنىڭ باستاماسىمەن «الماتىلىق جاستاردىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن فاكتورلار» اتتى ستراتەگيالىق سەسسيا ءوتىپ, تۇرعىنداردىڭ ساياسي ساۋات ماسەلەسى ساراپتال­دى. ساياساتتانۋ جانە ءدىن­تانۋ ينس­تيتۋتىنىڭ عىلى­مي قىز­مەت­كەرى نۇركەن ايتىمبەتوۆ­تىڭ ايتۋىن­شا, مەگاپوليس جاستارىنىڭ سايا­سات­تاعى ءرولى, بەلسەندى جاستار­دىڭ ۇلەس سالماعى باسقا وڭىرلەرمەن سا­لىستىرعاندا الدەقايدا جو­عارى. ماسەلەن, بىلتىر ەلدەگى اسا ماڭىزدى ساياسي وقيعا رەفە­رەن­دۋمعا الماتىلىقتار بەلسەندى تۇر­دە قاتىسقان. كونستيتۋتسياعا وزگە­رىستەر ەنگىزۋدى تۇرعىنداردىڭ 65,22%-ى قولداپ, 32,99% داۋىس بەرۋ­گە كەلگەن. عالىم ساياسي مادە­نيەتتىڭ ۇلتتىق نەگىزدەرى بار ەكەنىن دە قاپەردەن شىعارماۋعا شاقىردى.

«ساياسي مادەنيەتتىڭ ىرگەتا­سى ۇلتتىق تاربيە ارقىلى قا­لىپ­تاسادى. ونى ەلەمەي ساياسي مادەنيەتتى دامىتامىز دەۋ – بوس اۋ­رەشىلىك. قازىرگى تاڭدا جاس­تار­دىڭ ساياسي كوزقاراسىنا الەۋ­مەتتىك جەلى قاتتى اسەر ەتىپ جاتقان جوق. ول جاقتا ءارتۇر­لى توپتىڭ مۇددەسى تايتالاسىپ جاتقاندىقتان, جاستار ولارعا ەرىپ, قاتە ساياسي ۇستا­نىم­عا ۇرى­نىپ جاتادى. سول سەبەپتى جاس­تار ءوز ساياسي مادە­نيەتىن الەۋ­مەتتىك جەلىدەگى جاۋاپ­كەرشى­لىكتەن باستاۋى قاجەت», دەيدى ن.ايىمبەتوۆ.

«جاستاردىڭ ساياسي مادەنيە­تىن ارتتىرۋ جولدارى» اتتى تاعى ءبىر سەمينار-ترەنينگكە ءارتۇر­لى ماماندىق يەلەرى قاتىسقان. ولار­دىڭ اراسىندا ساياساتتانۋ ما­ماندىعى بويىنشا ءبىلىم الا­تىن ستۋدەنتتەرمەن قاتار, حالىق­ا­رالىق قاتىناستار, جۋرناليس­تيكا, ءتىپتى ينجەنەرلىك كۋرس­تا وقيتىندار بار. بۇل – ساياسي مادە­نيەتتى مەڭگەرۋ ماماندىق تۇرى­مەن شەكتەلمەيتىنىنىڭ ايعاعى. «ماڭگىلىك قازاقستان» قوعامدىق قورىنىڭ جوبا جەتەكشىسى ب.نالى­باەۆتىڭ سوزىنشە, ەلىمىزدەگى سوڭعى جىلدارداعى ساياسي ۇدەرىستەر وسىنداي جوبالاردىڭ پايدا بولۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىر.

– بۇل جوبانىڭ اتى «حالىق­تىڭ ساياسي مادەنيەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان تاقىرىپتىق ءىس-شارالار وتكىزۋ» دەپ اتالادى. ال سەمينار-ترەنينگتەردىڭ ماق­ساتى – بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇت­تىرەتىن ساياساتتانۋشىلاردى ىرىك­تەۋ. مۇنداعى وقيعالار قال­عان وڭىرلەرگە تىكەلەي ىقپال ەتەدى. مەگاپوليسكە جىل سايىن ايماقتاردان ءارتۇرلى جاستاعى ادامدار اعىلىپ كەلىپ جاتىر. الەۋمەتتىك جانە ساياسي شيە­لەنىستەر ۋشىقپاس ءۇشىن وسىنداي ءىس-شارالار ءجيى ءوتۋى كەرەك دەپ سانايمىز, – دەيدى ب. نالىباەۆ.

قالانى قانداي وزگەرىس كۇتەدى؟

ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, 2030 جىلعا قاراي الماتى حال­قىنىڭ سانى 2,5 ميلليونعا جەتەدى. ال 2040 جىلى 3 ملن, 2050 جىلعا قاراي 3,6 ميلليونعا دەيىن ءوسۋى ىقتيمال. تابيعي ءوسىم 2021 جىلعى 47 پايىزدان 2050 جىلعا قاراي 60 پايىزعا دەيىن ارتادى. قالانىڭ باس جوسپارىن ازىرلەۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى تامارا زالوگينانىڭ پىكىرىنشە, مۇنشا حالىقتى باسپانامەن قامتۋ ءۇشىن 2040 جىلعا دەيىن 45,6 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي بولۋعا ءتيىس. 2030 جىلعا دەيىنگى باس جوسپار بويىنشا جوبالىق ۇسىنىستاردىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ين­فراقۇرىلىمدى دامىتۋعا 1 ترلن 391 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قاجەت. ينۆەستيتسيالاردىڭ باسىم بولىگى مەكتەپ پەن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىن جەتىلدىرۋ ىسىنە جۇمسالماق. مەگاپوليستە 2040 جىلعا دەيىن 188 مەكتەپ پەن 300-دەن استام بالاباقشا سالىنادى.

باس جوسپار قابىلدانىپ, جۇيەلى جۇزەگە اسار بولسا, 2030 جىلعا دەيىن قالادا 180 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى قۇرىلۋعا ءتيىس. ونىڭ 30%-ى پوليتسەي, ءورت ءسوندىرۋشى, دارىگەر, مۇعالىم سەكىل­دى الەۋمەتتىك سالا مەن تىرشىلىكتى قام­تاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان سالا­لارعا تيەسىلى, ال قالعان 70 پايى­زى مامانداندىرىلعان جۇمىس ورىندارى. بۇل – الماتىداعى تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم مەن الەۋمەتتىك ماسەلەنى رەتتەۋگە ىقپال ەتەتىن نەگىزگى فاكتور.

الماتى