تاريحقا بارلاۋ
ەۋرازيا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن ۇلى جولداردىڭ بويىندا تاس ءداۋىرى, عۇن, سارمات كەزەڭدەرىمەن قالانعان ۇلكەن مادەنيەت جۇرناعى جاسىرىنعان. اۋقىمدى ءىس-شارانىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە اقتوبە وبلىسىندا مادەني مۇرالاردى زەرتتەۋ, ساقتاۋ, قايتا جاڭعىرتۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى قابىلداندى. ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى قىزمەتكەرلەرى قازاقستان تاريحىنىڭ تاس داۋىرىنەن باستاپ ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ V عاسىرىنا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن ءى تومىن ازىرلەيدى. الايدا قازاق تاريحىنداعى اقتاڭداق بەتتەردىڭ ءبىرى – عۇن كەزەڭىنە بايلانىستى كەزدەيسوق تابىلعان ولجالاردان وزگە ەشتەڭە جوق. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ مۋزەي قورلارىندا ساقتالعان زاتتار مەن ەلسىزدە جاتقان ەسكەرتكىشتەر قايتا زەرتتەلەدى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 93-جىلى عۇن يمپەرياسى ىدىراپ, ءى عاسىردان باستاپ V الەمدە ۇلى قونىس اۋدارۋ ءداۋىرى باستالىپ, قازىرگى ورتالىق موڭعوليانى مەكەندەگەن عۇن تايپالارى ءبىز جاققا جىلجي باستادى. قازاق جەرىنەن ءۇش عاسىر بەلدەۋىندە ءارلى-بەرلى ءوتىپ جاتقان كوشپەندى تايپالاردىڭ قوزعالىسى عۇنداردىڭ V عاسىردا شىعىس ەۋروپادا تۇراقتانۋىمەن اياقتالدى. بۇگىنگىنىڭ سۇراعى – موڭعول جەرىندە ەجەلگى دالالىق يمپەريانى قۇرعان حۋننۋلار مەن قازاق جەرىندە ءومىر سۇرگەن عۇنداردى نە بىرىكتىردى؟ حۋننۋ مەن عۇن ءوز زامانىندا قانداي وداق قۇردى؟ بەلگىلى ءبىر ماقساتقا بىرىگىپ, ءبىر-بىرىمەن قوسىلدى ما, الدە بىتىسپەس جاۋ قالپىندا قالدى ما؟ ۇلى قونىس اۋدارۋ كەزەڭىندە تايپالار اراسىندا قانداي وداق بولدى؟ شاپقىنشىلىقپەن كەلگەن ەكى حۋننۋ تايپاسى وسى جەردە تالقاندالسا, دالامىز قالايشا عۇن يمپەرياسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولادى؟ بۇل ازىرشە جاۋابى جوق سۇراقتار.
ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقان وڭعار ۇلى قازاق عىلىمى ءوز ماماندارىمىزدىڭ شىنايى تالدامالى-ساراپتامالىق تۇجىرىمدارىنا ءزارۋ ەكەندىگىن جاسىرمادى. سول ءۇشىن دە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى تاريحشىلارىمىزعا ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, سونىڭ ناتيجەسىندە تابىلىپ جاتقان دۇنيەلەرگە عىلىمي ساراپشى رەتىندە قاتىسۋدى مىندەتتەپ وتىر.
عۇن ءداۋىرى
قازاق جەرىنەن تابىلعان كەزدەيسوق ولجالار ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءى عاسىرىنىڭ اياعى مەن ءىى عاسىرىنىڭ ورتا تۇسىنداعى العاشقى قونىس اۋدارۋ كەزەڭىنە جاتادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زەينوللا ساماشەۆ عۇن كەزەڭى اقتوبە وبلىسى اۋماعىندا جاقسى بەدەرلەنگەنىن, وعان وبلىستىق مۋزەي قورىندا ءار كەزەڭدە جيناقتالعان دۇنيەلەر دالەل بولاتىنىن العا تارتتى. بيىل جازدا اقتوبە وبلىسىنداعى ەجەلگى ادامدار تۇراقتارىن, عۇن كەزەڭىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋگە 14 ەكسپەديتسيا شىعادى. ولار ەڭ اۋەلى قارعالى مەن مارتوك اۋدانىنداعى العاشقى ادام تۇراقتارىن, تاس عيباداتحانالاردى جانە مۇعالجار تاۋىنداعى قولا ءداۋىرى مەتاللۋرگتەرىنىڭ تارانعۇل قونىسىن, حرومتاۋ اۋدانىنداعى ويسىلقارا, موڭعولساي ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەيدى. تارانعۇل – ەۋرازياداعى ەڭ كونە ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءىى-ءىV عاسىرىندا قازىرگى قازاق جەرىندە عۇنداردىڭ ەرەكشە مادەنيەتى قالىپتاستى. وعان وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ويىل, قوبدا وزەندەرىنىڭ بويىنان تابىلعان عۇندار ەليتاسىنىڭ ەسكەرتكىشى دالەل. 2016 جىلدان باستاپ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن جەرگىلىكتى ارحەولوگتەر ايتەكە بي, ويىل, قوبدا اۋداندارىنان عۇن ءداۋىرىنىڭ 400-گە جۋىق قورىمىن انىقتادى. اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى مەيرام دۇيسەنعاليدىڭ ايتۋىنشا, تەك ويىل جەرىنەن 100-گە جۋىق ەسكەرتكىش تاپسا, ونىڭ كوبى سارالجىن اۋىلىنا جاقىن قورىمدا قۇمعا كومىلگەن دۇنيەلەر. وسى تابىلعان بۇيىمداردىڭ جاسى 1800-1900 جىلعا كەتەدى. كەزدەيسوق تابىلعان سوڭعى ەسكەرتكىش – قۇرىلىس جۇمىستارى كەزىندە ەلەك وزەنى بويىنان قازىلعان التىنمەن كومكەرىلگەن ەر. جەر استىنا مۇقيات جاسىرىلعان عۇن كوسەمىنىڭ ەرىن ءار عاسىردىڭ وبا توناۋشىلارى كورمەي قالعان وسىنداي اسا باي ءارى ەرەكشە تالعاممەن جاسالىنعان بۇيىمدارعا قاراپ, ب.ز. ءىى-V عاسىرىندا وسى جەردى قونىس ەتكەن تايپالاردىڭ بيىك مادەنيەتى بولعانىن بايقايمىز. عۇننان كەيىن بۇل جاقتا كىم بولدى؟
«دالامىزداعى ەجەلگى قالالاردى تابۋ – مىندەتىمىز. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن سىر بويىنداعى قالالاردى زەرتتەگەنىمىزبەن, دالالىق بەلدەۋلەر نازاردان تىس قالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دالالىقتا قالا بولادى دەپ ويلامادىق. سوڭعى جىلدارى موڭعول ارحەولوگتەرى ءوز جەرىندە دالالىق تايپالار تۇرعىزعان بىرنەشە قالانىڭ ورنىن تاپتى. بۇل بىزگە دە وي سالدى. ءححى عاسىردىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ, قوستاناي جانە رەسەيدىڭ ورىنبور, چەليابى وبلىستارى اۋماعىنان تابىلعان عۇن كەزەڭىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ۇزىن سانى 40-تان اسپايدى.
قورعان-وبالاردا ايشىقتالعان عۇن مەن سارمات مادەنيەتى ءبىر-بىرىنەن وزگەشە. مۇقيات جاسىرىلعان عۇن ەسكەرتكىشى جەردىڭ استىندا جاتسا, سارمات كەزەڭىنىڭ دۇنيەسى جەر بەتىندەگى ۇيىلگەن قورعانداردا قالدى. ونىڭ ۇستىنە, عۇن ەسكەرتكىشىن كوزبەن شولىپ تابۋ قيىن. ول ەڭ الدىمەن اەروعارىش تۇسىرىلىمدەرىمەن انىقتالىپ, سول اۋماقتى قازعاندا عانا شىعادى. عۇندار مادەنيەتىنە قورىم-وبالار, گانتەلدى قۇرىلىستار مەن ءدىني عۇرىپ وتكىزگەن عيباداتحانالار جاتادى. ۇزىننان ۇزاق 3-4 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلىپ جاتاتىن قورىمنان كوبىنەسە 300-400 نىسان شىعادى. قازاقتىڭ جەرلەۋ داستۇرىندە عۇننان قالعان جۇرناق بار.
عۇن جولى
قازىرگى قازاق دالاسى – عۇن يمپەرياسىنىڭ شەتكەرى ايماعىندا ورنالاستى. سول كەزەڭدە ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ءومىر سۇرگەن تايپالار تۇتىنعان دۇنيەلەر قىرىم, كاۆكاز, شىعىس ەۋروپاداعى وبالاردان تابىلعان دۇنيەلەرمەن وتە ۇقساس. V عاسىردا ەۋروپاعا ات باسىن تىرەگەن عۇندار ريمدىكتەرمەن اشىق قاقتىعىسقا ءتۇستى. ونداي جاعدايدا بۇلاردىڭ تارتىپكە باعىنعان مىقتى جۇيەسى مەن كورەگەن ستراتەگ كوسەمدەرى بولعانى انىق. زەينوللا ساماشەۆ عۇنداردىڭ قازاق جەرىنە كەلگەن سوقپاعىن انىقتاۋ ماڭىزدى دەيدى. سارىارقانىڭ تورعاي جاق بەتىندەگى عۇنداردىڭ انىق بەدەرلەنگەن ەسكەرتكىشتەرى ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەۋسىز جاتىر.
ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى مونيتورينگ جانە قورعاۋ ارحەولوگياسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اسلان مامەدوۆ ب.ز. ءى عاسىرىنىڭ اياعى مەن ءىى عاسىرىنىڭ باسىندا باتىس قازاقستان جەرىنە ۇلكەن قاۋىم كوشىپ كەلگەنىن ايتادى. ولاردىڭ كەلۋىمەن وسى جەردى مەكەندەگەن عۇنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن دۇنيەتانىمى ءتۇبىرلى وزگەرىسكە ۇشىراپ, باسقا مادەنيەت پايدا بولعان. بۇل توپىراقتا حالىقتاردىڭ ۇلى كوش جولى قالىپتاستى. بۇل جاققا كەلگەن عۇن كوسەمدەرى ويىل وزەنى ارقىلى ورال جاعىنا شىعىپ, استراحانعا قاراي كوشەدى. وسى جولداعى عۇن جۇرتىنىڭ بەلگىلەرى تەمىر اۋدانىنداعى ويىل وزەنى بويىنا ورنالاسقان عيباداتحانالاردان, جەرلەۋ عۇرىپتارىنان كورىنەدى. بۇل جاققا ات سۋىتقان تايپالاردىڭ ءبارى بىردەي باتىسقا قاراي اتتانباعان. كەي تايپانىڭ جولى وڭتۇستىككە قاراي بۇرىلعان. سول داۋىردە ارال ماڭىندا ۇلكەن وتىرىقشىلىق مادەنيەت قالىپتاسىپ, عۇن تايپالارى ساۋدا جولدارىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعان. عۇنداردىڭ تاعى ءبىر جولى قازىرگى ماڭعىستاۋ تۇبەگىنە باعىت تۇزەگەن. ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى دارحان بايتىلەۋ وعان دالەل رەتىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى قازبا جۇمىستارى كەزىندە «التىن قازعان» دەگەن جەردەن تابىلعان عۇندار عيباداتحاناسى تۋرالى ايتتى. ماڭعىستاۋلىق ارحەولوگ اندرەي استافەۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسپي تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعىندا عۇندار ساۋدا جۇرگىزگەن ۇلكەن پورت بولعان. «التىن قازعان» قونىسىنداعى التىن بۇيىمداردى قارا ارحەولوگتەر وتكەن عاسىردا توناپ كەتكەن.
«بيلىكتە وتىرعان ەليتا سول كەزەڭدەگى تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءىى عاسىرىندا بيلەۋشىلەر عيباداتحانالار, گانتەلدى قۇرىلىستار سالىپ, حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىن وزگەرتۋگە تىرىسقان. بۇل كەزەڭدەگى ەليتالى جەرلەۋ عۇرىپتارىنان دا وسىنى اڭعارۋعا بولادى. ال كەيىنگى عاسىرلاردا ەليتالى جەرلەۋ عۇرپىن قاراپايىم ادامدار دا قولدانا باستاعان. سونىڭ جۇرتقا بەلگىلى كورىنىسى – وبالاردان تابىلعان سوپاقشا باس سۇيەكتەر. دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدىڭ باس سۇيەگىن قىسىپ بايلاپ, سوپاقشا باس شىعارۋدى ءى-ءىى عاسىردا اقسۇيەكتەر قولدانسا, ءىۇ عاسىردان باستاپ وسى ءادىستى قاراپايىم ادامدار دا قولدانا باستاعان. قىسقاسى, شىعىستان كەلگەن تايپالار ءبىزدىڭ جەرىمىزدە باسقا مادەنيەت قالىپتاستىرىپ, ودان ءارى كەتكەن», دەيدى دارحان بايتىلەۋ.
وبالاردان تابىلعان ات ەرلەرىنە قاراپ عۇنداردىڭ كوشى-قون جولىن انىقتاۋعا بولادى. سارمات تايپالارى كوبىنەسە اتقا جايداق مىنگەن. ال ءمىنىستى جىلقىنىڭ ەرىن التىنداپ ورنەكتەۋ, سول سياقتى اتتىڭ اۋىزدىعى مەن ۇزەڭگىسىن اسەمدەپ جاساۋ عۇنداردىڭ ءىسى. ماسەلەن, ەلەك قورعانىنان تابىلعان التىندالعان ەر ۇلگىسى كاۆكاز, قىرىمنان تابىلعان ەرلەرمەن وتە ۇقساس. ەر ازيا جەرىندە پايدا بولىپ, ءارى قاراي باتىسقا كەتكەن. وسى جاقتاعى وبالاردان عۇن زامانىنىڭ ۇزەڭگىلەرى, اۋىزدىقتارى كوپتەپ شىعىپ جاتىر. سونداي-اق عۇندار التىن وڭدەپ, ودان ءتۇرلى اشەكەي بۇيىمدار جاساۋ تەحنولوگياسىن جاقسى مەڭگەرگەن.
عۇن تاعىلىمى
قازاقستاننىڭ ەجەلگى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ەلەكتروندى بازاسى جاساقتالىپ, ولاردى گەواقپاراتتىق جۇيەگە سالۋ قولعا الىنىپ جاتىر. گەواقپارتتىق تالداۋ ەسكەرتكىشتەردى ۇلگىلەۋگە, كەڭىستىكتە ورنالاسۋ, قايسىسى وزەنگە, قايسىسى كولگە جاقىن ورنالاسقان بولجامدى ايماقتارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. لازەرلىك سكانەرلەۋ ءشوپ قاباتىنان, توپىراقتىڭ بەتكى قاباتىنان ءوتىپ, جەر بەدەرىنىڭ ەرەكشە ايماقتارىن انىقتايدى. ەسكى مادەنيەت ىزدەرىن وسىلاي جاڭالاپ كورۋگە بولادى.
«اقتوبە وبلىسى – ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرگە باي ءوڭىر. از ۋاقىت ىشىندە ارحەولوگتەر ءۇش اۋداننىڭ اۋماعىنان عۇن زامانىنىڭ 400 وباسىن انىقتاعانى ۇلكەن جاڭالىق. ءاربىر قورىمدا كەم دەگەندە 30-دان 100-گە دەيىن ەسكەرتكىش بار دەپ شارتتى تۇردە قاراستىرساق, اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعى دۇنيەجۇزىندەگى عۇندار ەسكەرتكىشىنىڭ شوعىرلانعان جەرى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل جاقتا تىزبەكتەلىپ كەتىپ جاتقان مول مۇرانىڭ ءبىر شەتى تورعاي جاقتان باستالادى. تورعايداعى جەر استىندا جاتقان عيباداتحانالار عۇندار زامانىنا جاتادى. سونداي-اق پالەوليت ءداۋىرىنىڭ جەم بويىنداعى تاڭبالارى, مۇعالجار بويىنداعى تاۋ-كەن ورىندارى اشىلۋىن كۇتىپ جاتىر. وكىنىشتىسى, جەردىڭ استىنداعىنى كورەتىن تەحنولوگيامىز از. عۇندار ماسەلەسىنە كەلگەندە سۇراق كوپ. ولار كىمدەر, قايدان شىقتى دەگەن ماسەلە كوزگە كورىنىپ تۇرعان سياقتى سەزىلگەنىمەن, شىن مانىسىندە كوپ نارسەنى بىلمەيمىز. بايقال جاعىنان, نە باتىس موڭعوليادان كەلگەن حۋندار ءبىراز سوعىسىپ, ءبىرشاما ۋاقىت وتكەندە عۇنعا اينالدى دەگەن تۇسىنىك قازىرگى عىلىمداعى جوبا عانا. مۇنىڭ عىلىمي نەگىزدىلىگىنە سەنىم از. كەلگەن حۋننۋلاردىڭ ۇرپاعىمەن وسى جاقتاعى تايپالار ارالاسىپ, وزگەشە مادەنيەت جاسادى ما؟ ولاي بولماۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى وسىندا حۋننۋلار تالقاندالعاندىقتان ءارى قاراي جىلجي الماۋى مۇمكىن. ۇلى كوش جولىندا ءبىر تايپالار جويىلىپ كەتتى, كەيبىرەۋى باسقا حالىقتار قۇرامىنا كىرىپ, ءوزارا مۇددەلەس وداق قۇرۋعا قاتىستى دەگەن ماسەلە الدىمىزدان شىعادى. قازبا جۇمىستارى وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋگە ءتيىس. عۇنداردىڭ مەملەكەتتىلىگىنە قاتىستى تاريحي-تەوريالىق ماسەلەلەردە جاپون, موڭعول ماماندارىن قازبا جۇمىستارىنا قاتىستىرعان ءجون. سونىمەن قاتار قىتاي, موڭعوليا مۇراعاتتارىنداعى دەرەكتەردى جيناۋ قاجەت», دەپ تۇيىندەدى ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ.
ۇلان-باتىردان كەلگەن عالىم, موڭعول ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ءتوربات تساگان موڭعول جەرىنەن 15 وبا-قورعان قازىلىپ, ودان 300 ەسكەرتكىش تابىلعانىن حابارلادى. بىراق موڭعولدىڭ وبالارىندا ادام سۇيەكتەرى از جانە قازاق جەرىنەن تابىلعانداي التىن اشەكەيلەر مەن قىمبات جەرلەۋ عۇرىپتارى كوپ كەزدەسپەيدى. موڭعولياداعى وبالاردان تەك 30 ادام سۇيەگى تابىلدى. رەسەي جانە موڭعوليا ارحەولوگتەرى تۋلا مەن بايقال بويىندا 20 مەتر تەرەڭدىكتەن حۋننۋلاردىڭ قالاسىن تاۋىپ, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. جالپى, دالالىق بەلدەۋلەردەن عۇنداردىڭ قالالارى كوپتەپ شىعىپ جاتىر. قالالار جەر استىنا كومىلىپ قالعان.
ۆەنگر انتروپولوگى, «ماديار-تۇران» حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى اندراش بيرو ەۋروپاعا كەلگەن, كاۆكاز-قىرىم مەن مۇعالجار تاۋلارىنىڭ اراسىندا كوشىپ جۇرگەن عۇن تايپالارىنىڭ ورتالىقازيالىق سيپاتى باسىم بولعانىن ايتادى. شىعىس ەۋروپاعا كەلگەن عۇندار گەرمان تايپالارىنىڭ اسكەري قىزمەتىنە كىردى. جەرگىلىكتى حالىق عۇندارمەن ونشا ارالاسپاعان, تەك كوشپەندىلەردى اسكەري قىزمەتكە جانە كۇزەتكە پايدالاندى. ەۋروپادا باتىس عۇندار مەن شىعىس عۇندار V عاسىردىڭ باسىندا قازىرگى دۋناي وزەنى مەن كارپات تاۋىنىڭ اراسىندا كوشىپ ءجۇردى. ەدىل قاعان ءوزى بيلىك قۇرعان اۋماقتا سالىق جۇيەسىن ەنگىزدى, مەملەكەتتەر شەكاراسىن قورعادى. «عۇندار ارمياسى تۇرعاندا ەۋروپادا بەيبىتشىلىك بولدى. ەدىل قاعان ولگەننەن كەيىن ساراي قىرقىسىنىڭ كەسىرىنەن عۇن وداعى السىرەدى. ەدىل تۋىستارىنىڭ قاعاندىققا تالاسى كەسىرىنەن مەملەكەت قۇلادى, بىراق ەۋروپادا عۇندار قالدى. الاۋىزدىققا ۇرىنعان تايپانىڭ ءبىر بولىگى قارا تەڭىزدىڭ سولتۇستىك جاعالاۋى ارقىلى قىرىم تۇبەگىنە كەتسە, ەكىنشى بولىگى قازىرگى قازاق جەرىنە قايتا ورالدى. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنان تابىلعان ولجالار سول زامانداعى عۇنداردىڭ كوشى-قون جولىن كورسەتىپ وتىر. ەدىل باتىردان كەيىنگى عۇنداردىڭ ەكىنشى يمپەرياسى كاۆكازدىڭ سولتۇستىك بولىگىندە قۇرىلدى. بۇل قازىرگى داعىستان مەن چەشەنستاننىڭ اۋماعى», دەيدى ماجار انتروپولوگتەرىنە سۇيەنگەن اندراش بيرو.
ماجارستان اۋماعىنداعى وبالاردان عۇن زامانى ادامىنىڭ 25 باس سۇيەگى تابىلعان. ونىڭ اراسىنان عۇن ەليتاسى جەرلەنگەن ورىنداردان ەۋروپالىق-موڭعول تەكتەس 12 سۇيەكتىڭ ىشىنەن ءۇش باس سۇيەك تاڭدالىپ الىنعان. ودان عۇن كوسەمىنىڭ بەينەسى قالپىنا كەلتىرىلگەن. ماجارستانداعى عۇندار وبالارىنان قازان, كۇن مەن ايدىڭ بەينەسى بار ايشىقتار تابىلعان.
عۇن مۇراسىن زەرتتەۋگە ارنالعان اقتوبەدە وتكەن القالى جيىندا تاريحتاعى اقتاڭداقتار بارىنشا اشىق ايتىلدى. ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن ۇلى جولداردىڭ بويىندا جاتقان تاس ءداۋىرى, عۇن, سارمات كەزەڭدەرىنىڭ جۇرناعى جۇيەلى عىلىمي اينالىمعا تۇسپەي جاتىر. وسى ايتىلعان بولجامدار قازىرگى قازاق جەرى حالىقتاردىڭ كوش جولىنىڭ وتكەلى عانا ەمەس, وركەنيەت وشاعى بولعانىن ايعاقتايدى.
اقتوبە وبلىسى
