جاراپازان – قازاق اۋىز ادەبيەتىندەگى تۇرمىس سالت نەگىزىنە بايلانىستى تۋىنداپ, كەڭ تاراعان ولەڭ ءتۇرىنىڭ ءبىرى. ول ورازا ۇستالاتىن رامازان ايىندا عانا ورىندالادى. جاراپازاندى جاس-كارىسىنە قاراماي بارلىعى ايتا بەرەدى.
ارينە, ايتۋشى ءوزىنىڭ قابىلەت - قارىمىنا وراي, جاتتاندى ءماتىننىڭ قاڭقاسىن بۇزباي ءوز ويىنان دا شۋماقتار قوسىپ ايتا بەرەدى. ءۇي يەسىنىڭ كورسەتكەن قۇرمەت - سىيىنا قاراي ونىڭ جومارتتىعىن, شۇلەندىگىن ماراپاتتاپ, العىس - تىلەك تە ايتادى.
جاراپازاننىڭ نەگىزگى ماقساتى — ورازا ايىندا ەل كوڭىلىن كوتەرە ءجۇرىپ, يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاۋ, جۇرتتى شاريعاتقا, يمانعا ۇيىتۋ, بەرەكە - بىرلىككە, ىزگىلىككە شاقىرۋدان تۋعان. وعان, اسىرەسە, جاستار مەن بالالار بەلسەندى اتسالىسا ءجۇرىپ, وزدەرى دە ۇلگى - ونەگە العان. كەڭەستىك داۋىردەگى شەكتەۋلەردىڭ سالدارىنان ۇمىتىلا باستاعان جاراپازان يسلام ءدىنىنىڭ جاندانۋىنا بايلانىستى قايتادان سالتقا ەنىپ كەلەدى. جاراپازان ايتۋعا بالالار دا ارالاسقان, ولار, ارينە, ۇلكەندەر شىعارعان ولەڭدi جاتتاپ ايتاتىن بولعان.
جاراپازان ايتقان جاراپازانشىعا ءۇي يەسى ويانىپ, بەلىنە اقتىق بايلاپ, ءدام ۇسىنىپ, رازى قىلىپ شىعارىپ سالعان. جاراپازاندى ۇلكەندەردەن ۇيرەنگەن اۋىل بالالارى دا جاتتاپ الىپ, توپتاسىپ كەشكە ەل ورىنعا وتىرعان شاقتا اۋىل ارالاپ جاراپازان ايتقان.
جاراپازان ولەڭى ون ءبىر بۋىندى قارا ولەڭ ىرعاعىمەن كەلەدى. تەك ءار شۋماق ايتىلىپ بولعان سوڭ اراسىندا: «مۇحاممەد ۇمبەتى ايتقان جاراپازان, ورازاڭ قابىل بولسىن ۇستاعان جان» دەگەن تىلەك قايتالانىپ ايتىلىپ وتىرادى. جاراپازان ءماتىنى ايتىلا - ايتىلا ابدەن قالىپتاسقان جاتتاندى شۋماقتاردان قۇرىلادى. مازمۇن جاعىنان ونى شارتتى تۇردە ءۇش بولىككە بولۋگە بولادى. ەڭ الدىمەن, جاراپازانشى ءۇيدى, ءۇي يەسىن ماداقتاۋدان باستايدى. ودان يسلام ءدىنىنىڭ شارتتارىن ۋاعىزداپ, يماندىلىققا شاقىرىپ, وسيەت ايتادى. سوڭى باتا بەرۋمەن اياقتالادى. جاراپازاندى ادام جالعىز ايتپايدى, ونىڭ جانىندا مىندەتتى تۇردە قوستاۋشىسى بولۋى كەرەك.
بۇل تۋرالى احمەت بايتۇرسىن ۇلى بىلاي دەپ جازادى: «جاراپازان - رامازان دەگەن سوزدەن شىققان, ورازا ۋاقىتىندا بالالار, بوزبالالار تۇندە ءۇيدىڭ تىسىندا تۇرىپ, جاراپازان ولەڭىن ايتادى. ورازا ۇستاعان ادامدار, ساۋاپ بولادى دەپ, جاراپازان ايتقاندارعا قۇرت, ماي, ىرىمشىك, ءبىر شارشى شۇبەرەك باسقا سول سياقتى نارسەلەر بەرەدى. جاراپازاندى كاسىپ ەتىپ, ورازا ۋاقىتىندا ەل ارالاپ, كۇندىز ءجۇرىپ ايتاتىن ۇلكەن ادامدار بولادى. جاراپازاندى ەكى ادام بولىپ ءجۇرىپ ايتادى. ءبىرى جاراپازان ايتقاندا, ەكىنشىسى قوستاۋشى بولادى».
ال م.اۋەزوۆ: «قازاق ورتاسىنا يسلام ءدىنىنىڭ تاراۋىنا كوبىنەسە قازاقتىڭ اقىندىقتى ءسۇيۋى سەبەپ بولدى دەگەن دۇرىس پىكىر. ەلگە نە جايىلسا دا, ادەبيەت جۇرناعى بولىپ, ادەبيەت ولشەۋىنىڭ بىرىنە تۇسكەن سوڭ عانا جايىلاتىن بولعان. ولەڭسىز, اڭگىمەسىز, سۇلۋ ءسوزسىز كەلگەن قۇرعاق ۇگىت بولسا, وندايدى ەل تىڭداماعان دا, ۇقپاعان, ىقىلاس قويمايتىن بولعان. سوندىقتان مۇسىلمانشىلىق ءدىن دە قازاق ەلىنىڭ تابيعاتىنا, ىڭعايىنا قاراي ۇيىسىپ كەلگەن. جاراپازان ولەڭى دە سوندايلىق ءدىن ماعىناسى مەن ءدىن ۇگىتى بولىپ شىعىپ,....».
جاراپازان جەلدىرمەسى:
ءۇيىڭ ءۇيىڭ ءۇي ەكەن,
ءۇيدىڭ كوركى شي ەكەن.
سابا كوركى بيە ەكەن,
ساندىق كوركى تۇيە ەكەن.
اقتوبەدەي كورىنگەن,
قانداي بايدىڭ ءۇيى ەكەن!
جاراپازان ءسوزى
ايتايىن, «ايت» دەگەندە جاراپازان,
ءبىر كەلگەن ون ەكى ايدا ورازا يمان!
اسسالاۋماعالەيكۋم, ءداۋىت عالام,
اعاعا وسى ۇيدەگى بەردىك سالەم.
اعاعا وسى ۇيدەگى بەرسەك سالەم,
سالەمدى قابىل كورسىن, حاق تاعالام!
مەككەدە ءبىر اعاش بار ءيىپ تۇرعان,
ماۋەسى جەر مەن كوككە ءتيىپ تۇرعان.
ورازا نامازىڭدى كۇتىپ بارساڭ,
الدىڭدا نۇر-مۇحاممەد ك ۇلىپ تۇرعان.
مىنگەنى پايعامباردىڭ جيرەن دەيدى,
نامازدى ون ەكىڭدە ۇيرەن دەيدى.
نامازدى ون ەكىدە ۇيرەنگەسىن,
تىلىڭە قىزىل ىستىك تۇيرەلمەيدى.
مەككەدە ءبىر اعاش بار ءىشى قۋىس,
ورازا نامازىڭنىڭ نەسى جۇمىس.
ورازا, نامازىڭدى كۇتىپ بارساڭ
بەيىشتەن قۇرما جەيسىڭ ۋىس-ۋىس.
مەككەدە ءبىر اعاش بار ءيىپ تۇرعان,
بۇتاعى جەر مەن كوككە ءتيىپ تۇرعان.
ورازا نامازىڭدى تۇتىپ بارساڭ,
الدىڭدا نۇر مۇحاممەد ك ۇلىپ تۇرعان.
بىرەۋى بەس نامازدىڭ تاڭ نامازى,
وقىعان تال تۇستەگى قاي نامازى.
ورازا نامازىڭدى كۇتىپ بارساڭ,
تەرىسى شۇبار كيىكتەن-جاينامازى.
بىرەۋى بەس نامازدىڭ بەسىن ءبىل تەك,
اللاعا "وقىدىم" دەپ قىلما مىندەت.
اللاعا "وقىدىم" دەپ قىلساڭ مىندەت,
الدىڭدا دايىن تۇرار ەكى جەندەت.
بىرەۋى بەس نامازدىڭ ەكىنتىنى,
ۇستىنەن جالعىز قىلدىڭ سەكىرتەدى.
قىلمىسىڭ ول دۇنيەگە جاقپاي بارساڭ,
بارعاندا احيرەتتە وكىرتەدى.
بىرەۋى بەس نامازدىڭ اقشام ناماز,
قويىڭداي الدىڭداعى باقساڭ ناماز.
نامازدى ءار ۋاقىت قىلساڭ قازا,
تارتاسىڭ احيرەتتە ءوزىڭ جازا.
بىرەۋى بەس نامازدىڭ جاشيحتى,
بىلگەن ادام تارتادى تاسپيىقتى.
ورازا نامازىڭدى كۇتىپ بارساڭ,
الدىڭدا پەرىشتەلەر باس ءيىپتى.
مۇحاممەد ۇمبەتى ايتقان جاراپازان,
ءبىر كەلگەن ون ەكى ايدا ورازا يمان.
ء(ار شۋماقتان كەيىن قايىرما قايتالانادى)
جاراپازان باتاسى
ءۇيىڭىزدىڭ ارتىندا شاتىر بولسىن,
بالاڭىزدىڭ ۇلكەنى باتىر بولسىن.
جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن,
بالاڭنىڭ باتىرلىعى تاتىر بولسىن!
ايتايىن جاراپازان ەسىگىڭە,
ۇل بەرسىن قوشقارداي عىپ بەسىگىڭە.
ۇل بەرسە قوشاقارداي عىپ بەسىگىڭە,
بەرەدى اللا بىرگە ءناسىبىن دە.
ايتايىن جاراپازان ەسىگىڭە,
قىز بەرسىن قۇندىزداي عىپ بەسىگىڭە.
قىز بەرسە قۇندىزداي عىپ بەسىگىڭە,
بەرەدى اللا بىرگە ءناسىبىن دە.
اللاھۋ اكبار, -دەپ بەت سيپايدى.
جاراپازان ءسوزىنىڭ تاعى ءبىر نۇسقاسى:
اسسالاۋماعالايكۋم, مۇسىلماندار,
مويىنىن حاق جولىنا ۇسىنعاندار.
قۇت ورناپ وتباسىڭا, باعىڭ ارتسىن,
قۇدايىم قابىل ەتسە, ءىسىڭدى وڭدار.
اتىڭنان اينالايىن حاق پايعامبار,
اللادان ءامىر كەلسە – جاق بايلانار.
اللاعا تىرشىلىكتە قۇلشىلىق قىل,
قارا جەر ولگەننەن سوڭ تاقتايلانار.
ورازا ايى كەلدى, ەي, جاراندار,
بۇل ايدىڭ فازىلەتى كالامدا بار.
ولەڭى جاراپازان ايىپ ەمەس,
مۇمينگە وسىلايشا بولعان حابار.
قۇداي-اۋ, اينالايىن, نەسىبە بەر,
كۇلگەن مەن ويناعاندى كەشىرە گور.
كۇنامىز تاۋدان ۇلكەن, تاستان قاتتى,
سۋ سەۋىپ توزاق وتىن وشىرە گور!
ورازا ايى كەلدى بولىپ قوناق,
كۇتىپ ال قوناعىڭدى بولماي ولاق.
مۇنداعى عيباداتىڭ قابىل بولسا,
جانناتتا قويىلادى التىننان تاق.
مەككەدە ءبىر اعاش بار ءىشى قۋىس,
ورازا مەن ناماز دا ىزگى جۇمىس.
ۇستاساڭ ورازانى, جۇماعىڭدا
جەمىستەر شاشىلادى ۋىس-ۋىس.
ايتامىز جاراپازان اۋىلىڭا,
باق قونسىن بار مۇسىلمان قاۋىمىنا.
بەرەكە, قۇت اكەلسە, ورازا ايى,
جاز جايلاۋ, جارىق ەنسىن اۋىلىڭا!
تاعى دا باتالار:
بالالاردىڭ مىنگەنى,
جورعا-جورعا تاي بولسىن.
جورعالاتىپ كەلگەندە,
بايدىڭ كوڭىلى جاي بولسىن.
اي جاعىڭا قاراساڭ,
التىننان تەرەك ورناسىن.
كۇن جاعىڭا قاراساڭ,
كۇمىستەن تەرەك ورناسىن...
ءبولشىل-ءبولشىل, ءبولشىل بول,
بوزتورعايداي ءتولشىل بول.
بايتەرەكتەي ءبۇرلى بول,
پايعامبارداي نۇرلى بول.
بيسميللا, اللاھۋ اكبار!
بۇراما تەمىر, سىم تەمىر,
وتقا سالسا جانباسىن,
سۋعا سالسا باتپاسىن.
ءتاڭىر بەرگەن ناسىبە
تەپكىلەسە كەتپەسىن!
ءاۋمين! اللاھۋ اكبار, -دەپ بەت سيپايدى.
وسى ورايدا ايتا كەتەلىك, جالپى, مۇسىلمان ادام ناماز وقۋمەن عانا شەكتەلمەي, ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتارىمىز بەن تاريحىمىزدى دا بىلە جۇرگەندەرى ابزال. ءوزىنىڭ سالت-ءداستۇرىن بىلگەن ادام وزگە اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتپەيدى. باۋىرلاس تۇركى ەلىندە تەرىس باعىتتاعى اعىمدار قاپتاي باستاعان كەزدە, مەشىتتىڭ جانىنان ءدىني ساۋات اشۋ كۋرستارىن دامىتىپ, سالت-ءداستۇرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ وتىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءدىني ساۋاتى مەن سالت-ءداستۇرىن بەكەمدەپ العان تۇرىك باۋىرلار سوڭعى كەزدە اداسۋدان ءسال دە بولسا امان بولدى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى ءاربىر مۇسىلمان ءدىنى مەن اتا-بابا ءداستۇرىن قادىرلەپ ءجۇرۋى كەرەك. سالت-ءداستۇرىمىزدى ناسيحاتتاۋ ارقىلى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزگە تيتتەي دە بولسا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا الامىز.
مۇحامەدجان ەستەمىروۆ,
قمدب-نىڭ شىمكەنت قالاسى باس يمام ورىنباسارى,
ءدىنتانۋشى-ماگيستر.
