قازاق ونەرىنىڭ باعىنا قوجاحمەت, قۇلاحمەت, نۇراحمەت, سۇلتاناحمەت سىندى ءتورت بىردەي تارلاندى سىيلاعان قوجىقوۆتار ديناستياسى – مىڭ اۋلەتتىڭ باسىنا تاڭداپ بارىپ قوناتىن تاعدىردىڭ سيرەك سىيى. ولاردىڭ ارقايسىسى ونەر ولكەسىنىڭ بيىك شىڭىن باعىندىرعان, ءوزى ەڭبەك ەتكەن سالادا قولتاڭباسى قالعان, قازاق مادەنيەتىنىڭ تورىنەن ورىن بەلگىلەگەن بەلگىلى تۇلعالار.
اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كينورەجيسسەر سۇلتاناحمەت قوجىقوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە «التىننىڭ سىنىعى, اسىلدىڭ تۇياعى» اتتى قوجىقوۆتار ديناستياسىنا ارنالعان اۋقىمدى كورمەنىڭ اشىلۋىندا «سويلەپ قويا بەرگەن» سۋرەتتەر ىزىمەن تالاي تاريح اقتارىلدى. قوجىقوۆتار اۋلەتىنىڭ شىعارماشىلىعىن كورسەتۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمە دارىندى ۇلداردىڭ باستاۋىندا تۇرعان اكە مەن انا جولىن بايانداۋدان باستالدى. قوڭىرقوجا مەن ءلاتيپا قول ۇستاسىپ ءجۇرىپ, قازاق ەلى قاي جەردە كەرەك ەتسە, سول تۇستان قىزمەتتەن تابىلىپ, ءتورت ۇلى قازاقستاننىڭ ءتورت قالاسىندا دۇنيەگە كەلسە دە, پەرزەنتتەرىنىڭ ءبارىنىڭ بويىنا ورتاق ءبىر قاسيەتتى – ەڭبەكتى سۇيۋگە ۇيرەتىپ, ونەرگە ىڭكارلىكتى ەگىپ كەتكەنى كوپشىلىكتى ەرىكسىز ءتانتى ەتتى.
اۋلەتباسى, تالانتتى ۇلداردىڭ اكەسى قوڭىرقوجا قوجىقوۆ (1880-1938) XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى كورنەكتى قازاق ينتەللەكتۋالدارىنىڭ ءبىرى, بىرنەشە ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن پەداگوگ-رەفورماتور, «الاش» قوزعالىسىنىڭ مۇشەسى, مادەنيەت تاريحىن زەرتتەۋشى عالىم, كورنەكتى قوعام جانە ساياسي قايراتكەر. ال انالارى ءلاتيپا مۇڭايتپاسقىزى لاپينا (1893-1960) العاشقى تەاتر ونەرى سۋرەتشىلەرىنىڭ ءبىرى, ساحنا دەكوراتورى, حالىق شەبەرى, كسرو سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى بولعان. ءسان جانە قولدانبالى ونەر شەبەرى ءلاتيپا مۇڭايتپاسقىزى, نەگىزىنەن, تەاتر كوستيۋمدەرىن تىگۋمەن اينالىسقان. 1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتىسقان وتاندىق ارتىستەردىڭ كوزدىڭ جاۋىن الار ۇلتتىق كوستيۋمدەرىندە ل.لاپينانىڭ دا قولتاڭباسى بار. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ءلاتيپا مۇڭايتپاسقىزىنىڭ شەبەر قولىنان شىققان قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى امەريكانىڭ 32-پرەزيدەنتى فرانكلين رۋزۆەلتكە سىيعا تارتىلىپ, قازىر ول تارتۋ-تارالعى اقش-تاعى رۋزۆەلتتىڭ مەموريالدى مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. سونداي-اق قوجىقوۆتاردىڭ انالارىنىڭ قولىمەن ەجەلگى قازاق قولونەرى داستۇرىندە توقىلعان ساندىك بۇيىمدارى مەن ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرى ءدال وسى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيىندەگى باعالى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى.
مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنىڭ التىن قورىندا ساقتاۋلى تۇرعان قوجاحمەت, قۇلاحمەت قوجىقوۆتار مەن ءلاتيپا مۇڭايتپاسقىزىنىڭ تۋىندىلارى تاقىرىبى مەن ءستيلى جاعىنان ءار الۋان. ماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك جوعارى كوركەمونەر تەحنيكالىق شەبەرحاناسىندا وقىعان قوجىقوۆتاردىڭ ۇلكەنى قوجاحمەت ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىندەگى العاشقى قارلىعاشتاردىڭ ءبىرى, تۇڭعىش سۋرەتشى-گرافيك, كاريكاتۋرا جانە پلاكات جانرىنىڭ نەگىزىن سالۋشى بولىپ سانالادى. قوڭىرقوجانىڭ ەكىنشى ۇلى قۇلاحمەت تە بەينەلەۋ ونەرىندەگى بىرەگەي ەسىمدەردىڭ ءبىرى – كەسكىندەمەشى, كينو جانە ساحنا سۋرەتشىسى. «قىز جىبەك» فيلمىندەگى كوستيۋمدەردىڭ العاشقى ەسكيزدەرىن قۇلاحمەت قوجىقوۆ سالعان. تالانتتى سۋرەتشى, سونداي-اق باسپا ىسىنە دە اتسالىسىپ, بەلگىلى اۆتورلاردىڭ كىتاپتارىن ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرىپ شىعارۋدا قايتالانباس شەبەرلىككە يە گرافيك ەكەنىن دالەلدەگەن. ونەر دارىعان قوجىقوۆتاردىڭ دارىندى ۇلدارىنىڭ قاتارىن ءۇشىنشى ۇل نۇراحمەت مۇسىنشىلىگىمەن دامىتقان. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سوعىسقا اتتانىپ, باسىنان اۋىر جاراقات الىپ, دەنساۋلىعىندا دىمكاستىك بولسا دا, ءمۇسىن ونەرىن قولعا الىپ, مايدان باتىرلارىنىڭ بەينەسىن جاساۋدان جالىقپاعان. الايدا ءبىرىنشى توپ مۇگەدەگى سال بولىپ, توسەككە تاڭىلىپ, شىعارماشىلىق ارمانىن شيراتا الماعان.
التىننىڭ سىنىعى, اسىلدىڭ تۇياعى, قوجىقوۆتار اۋلەتىنىڭ ەڭ كەنجەسى سۇلتاناحمەت قوڭىرقوجا ۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل 100 جىل تولىپ وتىرعانىنا بايلانىستى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيى وتكەنگە وسىلايشا ساپار شەگىپ, قازاق مادەنيەتى ءۇشىن ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن قوجىقوۆتاردى ساعىنىشپەن ەسكە الدى. مايداننان ورالا سالا كينو ونەرىنە دەن قويعان كىشى قوجىقوۆ سۋرەتشىلىكپەن كاسىبي تۇردە اينالىسپاعان, بىراق ەرمەك ەتىپ سالعان سۋرەتتەرىنىڭ ءوزى ونىڭ قىلقالام قۇدىرەتىن سەزىنگەن قۇلاشى كەڭ, سان قىرلى ۇلكەن سۋرەتكەر بولعانىن ۇندەيدى.
«سۇلتان اعامىز قانشا اتاق-ابىرويعا بولەنسە دە, قاراپايىمدىلىعىنان, ادامدىعىنان تانبايتىن. وتە كىشىپەيىل ەدى. وسى كورمە ارقىلى ونىڭ شىققان تەگىن, ونەرلى وتباسىندا وسكەنىن كورسەتكىمىز كەلدى», دەيدى قوجىقوۆتاردىڭ ونەرى مەن شىعارماشىلىعىن كوپشىلىككە تانىتۋدا شارماشاماي شىراقشىلىق مىندەت ارقالاپ كەلە جاتقان ساۋلە قۇلاحمەتقىزى.
كورمەدە كينورەجيسسەردىڭ «قىز جىبەك», ء«بىز جەتىسۋدانبىز», «انا مەن بالا», «جارتاستاعى شىنار», ء«بىزدى تانىپ قويىڭدار» سەكىلدى بەلگىلى تۋىندىلارىنان الىنعان فوتوسۋرەتتەر مەن بۇرىن ەش جەردە جارىق كورمەگەن دەرەكتەر, كينوكادرلار كورسەتىلدى. سونداي-اق رەجيسسەردىڭ ءوز قولىمەن ورنەكتەلىپ, 1940 جىلدارى گازەت-جۋرنالداردا جاريالانعان شارج جانرىندا سالىنعان سۋرەتتەرى تانىستىرىلدى.
الماتى
