وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار «2023–2025 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, قابىلدادى.
ء«بىز بۇگىن 2023 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ تۋرالى زاڭدى قابىلدادىق. وسى باعىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتكە بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزىپ وتىرمىز. سوعان بايلانىستى قاراجات وڭىرلەردى, اگرارلىق سەكتوردى, ەنەرگەتيكانى دامىتۋ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ سياقتى باسىم مىندەتتەرگە باعىتتالادى. ناقتى ايتقاندا, وڭىرلەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن بۇرىن بولىنگەن قاراجاتقا قوسىمشا 240 ملرد تەڭگە بولىنەدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ, ەلدى مەكەندەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, قالا ماڭىن وركەندەتۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى. بيىل قىستا بولعان اپاتتار جىلۋ نىساندارىنىڭ ابدەن توزعانىن كورسەتتى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ جىلۋ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىن سالۋعا جانە قايتا جاڭارتۋعا قوسىمشا 144 ملرد تەڭگە بولىنەدى. اگرارلىق سەكتوردى قولداۋ ءۇشىن تاعى 233 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل قاراجات اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ ءۇشىن قولدانىلادى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ودان بولەك, سەنات توراعاسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ الەۋمەتتىك باعىتى ايقىن ەكەنىن, بۇل رەتتە مەملەكەتتىك شىعىنداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى الەۋمەتتىك سالاعا جۇمسالاتىنىن ايتتى. سوعان بايلانىستى اۋىلدىق جەرلەردە دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋعا, ازاماتتاردى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق, وڭىرلەردە مادەنيەت جانە سپورت نىساندارىن سالۋعا باسا ءمان بەرىلەدى. ازاماتتارعا, ونىڭ ىشىندە مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك جاردەماقىلار دا ارتادى. سونىڭ بارىنە ناقتىلانعان بيۋدجەتتە قوسىمشا 300 ملرد تەڭگە قاراستىرىلادى.
سونىمەن قاتار ماۋلەن اشىمباەۆ بيۋدجەتتى تالقىلاۋ كەزىندە سەناتورلار كوتەرگەن بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالىپ ءوتتى.
«ەڭ الدىمەن, قازىر ينفلياتسيانى تەجەۋ ءۇشىن قاتاڭ شارالار قابىلداۋ قاجەت. كورپەمىزگە قاراي كوسىلىپ ارەكەت ەتۋدى ۇيرەنۋگە ءتيىسپىز. بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاتاڭ بولۋى كەرەك. دەلدالداردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىق سحەمالارى تاۋار مەن قىزمەتتىڭ باعاسىنا اسەر ەتەدى. اينالىپ كەلىپ, مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ قالتاسىنا سوعادى. سوندىقتان ونداي زاڭسىزدىقتاردىڭ جولىن كەسۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم پروبلەمالارىن شەشۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بۇل – ەڭ الدىمەن جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ماسەلەلەر. وتكەن جىلدارى وسى سالادا ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانبادى جانە ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى قاراجات ۋاقىتىندا بولىنبەدى. سونىڭ سالدارىنان اپاتتار مەن توتەنشە جاعدايلار ورىن الدى. تۇپتەپ كەلگەندە, تاعى دا حالىق زارداپ شەكتى. سوندىقتان جاعدايدى شۇعىل وزگەرتۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, قازىر ىسكە اسىرىلىپ جاتقان باعدارلامالار اياسىندا بيزنەستى قارجىلاندىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور. ناقتى سەكتوردى نەسيەلەندىرۋدى ارتتىرۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى سەناتتا ۇنەمى كوتەرىپ كەلەمىز. وسى رەتتە تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردىڭ تەز ءوسۋى الاڭداتپاي قويمايدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى نازاردا ۇستاعان ابزال. الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتاردا جۇيەلى ساياسات ىسكە اسىرىلادى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونداي-اق وتىرىس كەزىندە سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك رەفورماسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك رەفورماسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلدادى. اتالعان زاڭدار ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىكتەرىن ورتالىقسىزداندىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى.
ناقتى ايتقاندا, ۇكىمەتتىڭ قۇرىلىمدىق جانە ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ, مادەنيەتتى, ءبىلىم بەرۋدى, دەنساۋلىق ساقتاۋدى, تۋريزم مەن سپورتتى دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ سونداي-اق پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ ۇكىمەت اپپاراتىنا اينالۋىنا بايلانىستى جانە تاعى باسقا قۇزىرەتتەرى الىنىپ تاستالادى. زاڭ ارقىلى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان 21 فۋنكتسيا بەرىلەدى.
دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, قابىلدانعان زاڭدار رەتتەلەتىن سالالاردا شەشىم قابىلداۋدا ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ يكەمدىلىگىن, جەدەلدىگىن جانە دەربەستىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سول ارقىلى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ دەربەستىگى جانە مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلەدى.
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەۋمەتتىك كودەكسىن جانە وعان ىلەسپە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى», «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» ءۇش زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قاراپ, جاڭا رەداكتسيامەن قابىلدادى.
«مەملەكەتتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ەكەنى بەلگىلى. ءبىز بۇگىن وسى سالاداعى جاڭا الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق ساياساتتى قالىپتاستىرۋعا ارنالعان الەۋمەتتىك كودەكستى جانە وعان ىلەسپە زاڭداردى قابىلدادىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس وسى زاڭدار اياسىندا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان بىرقاتار جاڭا الەۋمەتتىك تەتىكتەر ەنگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, ازاماتتاردى ǝلەۋمەتتiك كەپىلدىكتەرمەن جاڭا دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تسيفرلى وتباسى كارتاسى قولدانىلادى. زاڭدار ارقىلى بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋ جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك بەرۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ كوزدەلگەن. مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا كورسەتىلەتىن ارناۋلى قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىراتىن جانە ولاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعاۋدى كۇشەيتەتىن نورمالار دا قامتىلدى. جالپى, قابىلدانعان زاڭدار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار پروبلەمالاردى شەشۋگە جانە ءادىل الەۋمەتتىك ساياسات قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ودان بولەك, دەپۋتاتتار ءۇش حالىقارالىق كەلىسىمدى قاراپ, راتيفيكاتسيالادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ەۋرازيا دامۋ بانكىنىڭ تولەنگەن جارعىلىق كاپيتالىنداعى رەسەي فەدەراتسياسى ۇلەسىنىڭ ءبىر بولىگىن ساتىپ الۋ جانە ساتۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ ەۋرازيالىق دامۋ بانكى قىزمەتىنىڭ جەكەلەگەن ماسەلەلەرىن رەتتەۋگە باعىتتالعان.
ال, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسىن شەگەندەۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەماركاتسيالاۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن حالىقارالىق-قۇقىقتىق تۇرعىدان بەكىتۋگە ارنالعان.
«قابىلدانعان زاڭ قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى شەگەندەۋدى كوزدەيدى. زاڭ – مەملەكەتتiك شەكارانى قورعاۋعا سونداي-اق ەكى باۋىرلاس ەلدىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى مەن ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرىنشە, كەلەسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى رەسەي فەدەراتسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ فيليالدارىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جوعارى ءبىلىم بەرەتىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ فيليالدارىن قۇرۋ جانە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ ەلىمىزدە حالىقارالىق وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن بىرگە پالاتا توراعاسى سوڭعى ەكى ايدا سەنات پارلامەنتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭدار مەن زاڭدار قابىلداۋ جونىندەگى فۋنكتسيالارىن ورىنداعانىن ايتىپ, وسى جۇمىستى قورىتىندىلادى.
«كونستيتۋتسياعا سايكەس, ءماجىلىس ۋاقىتشا بولماعان كەزەڭدە پارلامەنتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭدار مەن زاڭدار قابىلداۋ جونىندەگى فۋنكتسيالارى سەناتقا جۇكتەلدى. سوعان بايلانىستى وسى ەكى ايدا سەنات 36 زاڭ قابىلدادى. ولاردىڭ توعىزى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماشى بولۋىمەن ازىرلەندى. جالپى, وسى ارالىقتا قابىلدانعان زاڭدار پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا جانە اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان. بۇل زاڭدار حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, ەلىمىزدىڭ قارجىلىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە سونداي-اق مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ساياساتتى جەتىلدىرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
