ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى: تانىم مەن تۇجىرىم

ناۋرىز مەيرامىنىڭ قوس سيپاتى

ناۋرىزدى ەجەلگى تۇركىلىك ونەكىمۇ­شەلدىك كۇنتىزبەگە قاتىسسىز قاراي المايمىز. بۇل مەرەكەلىك ءراسىم اتالعان دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلگەن ۋاقىت پەن كەڭىستى امبەباپ ونەكىمۇشەلدىك جۇيەگە جىكتەۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. بۇل جۇيە بويىنشا ادام مەن ايۋان دەنەسىنىڭ ون ەكى مۇشەدەن تۇرۋى عالامدىق قۇرىلىمنىڭ ون ەكىلىك جۇيەسىنەن الىنعان.

جالپى, سكيف-ساقتاردىڭ «اڭدىق ءستيلى» ولاردىڭ زەرگەرلىك, ءمۇسىن ونەرىندەگى جان-جانۋارعا دەگەن ەرەكشە قۇرمەتتەرى عانا ەمەس, ول – ەڭ الدىمەن ولاردىڭ دۇنيەتانىمدىق مادەني كورىنىسىنىڭ مايەگى. ال مۇشەلدىك كۇنتىزبەگە ارقاۋ بولعان اڭدىق بەينەلەنىم بولسا, بۇل – ولاردىڭ دۇنيەتانىمدىق كورىنىسىنىڭ ومىرگە تىعىز ەنگىزىلۋ دايەگى, بەينەلەۋ ونەرىندەگى ولاردىڭ دۇنيەتانىمدىق پاراللەلى.

ناۋرىزدىڭ ءمانى دە – وسى بەينەلەنىم تۇرىندەگى تابيعي, عارىشتىق قۇبىلىستى دارىپتەۋ, تانىمدى پاش ەتۋ. سايىپ كەلگەندە, ناۋرىز – پروتوتۇركىلىك ونەكىمۇشەلدىك كۇنتىزبەنىڭ ءراسىمى.

ناۋرىز مەيرامىنا قاتىستى ەكى تا­نىم­نىڭ قاباتتاسىپ كەلە جاتۋىنىڭ ءمانى اشىلماي ءجۇر. بۇل ەجەلگى مەرەكەنىڭ مازمۇنىنا كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تۇركىلىك مۇشەلدىڭ دە الماسۋ ءساتى قابات كەلەتىنى ءسىڭىسىپ كەتكەن. عالامدىق جارىق پەن تۇنەكتىڭ تەڭە­لى­مىنەن بۇرىن مۇشەلدىك ۋاقىت الماسىمى ورىن الادى, ول يۋليان كۇنتىزبەسى بويىنشا 1 ناۋ­رىز, ال گريگوريانشا 14 ناۋرىزعا كەلەدى. ەجەلدەن كەلە جات­قان پروتوتۇركىلىك تانىم بويىنشا جىل مەزگىلى 90 كۇندىك ءتورت ماۋسىمنان تۇرادى: كوكتەم, جاز, كۇز, قىس. 90 كۇندىك قىس 13 ناۋرىزدا شىعىپ, 14-نە مۇشەلدىك جاڭا جىلمەن بىرگە كوكتەم مەزگىلى كىرەدى. مىنە, وسى قوس ايتۋلى تانىمدى اتا-بابامىز شەبەرلىكپەن جىمداستىرىپ, تۇتاستىرا مەيرامداعان. بۇنى زەرتتەۋى تولىق بولماعاندىقتان, يدەو­لوگياسى اشىلماعاندىقتان سوڭعى كەزدەرى ۇشقارى, قاتە, شاتاسقان ۇعىمدار مەن اتاۋ­­­لار شىعىپ كەتتى. 21-22 كۇندەرى تەڭەسىم مەرەكەسى دەلىنەدى دە, ال ەشبىر ۇزىلمەي اتالىپ كەلە جاتقان مۇشەلدىك جىل باسى «امال», «كورىسۋ» دەگەن قارابايىر اتاۋعا ىلىگىپ بارادى. شىن مانىندە بۇل ەكەۋىن دە ەرتەدەگى اتا-بابامىز بىرىكتىرىپ, 8-9 كۇن بويى رەسمي اتاپ وتكەن, ال بۇقارا ءبىر اي بويى تويلاعان.

مەرەكەنىڭ پروتوتۇركىلىك سيپاتى

كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى – عالامدىق قۇ­بى­­لىستارعا ءتان ۇلى ءىس. ۇلى ءىستىڭ ۇلى­لى­­عىن اتا-بابامىز ەجەلدەن بايقاپ, ەرەكشە اتاپ وتكەن. بۇنى بەس مىڭ جىل بۇ­رىنعى الماتىنىڭ سولتۇستىك-باتى­سىن­داعى 170 كم جەردەگى اڭىراقاي جوتاسىنداعى تاڭبالى جارتاستا قاشالعان كومپوزيتسيالىق پەتروگليفتەن بايقاۋعا ابدەن بولادى. كۇن­ديدارلى ءتاڭىر مەن تۇنكەيىپتى ءىڭىر ءبىر-بىرىنە قۇشاق جايىپ كورىسىپ تۇر. ولاردىڭ ورتاسىندا سيىر جى­لىنىڭ ءتورت ماۋسىمى بەينەلەنگەن, بۇلاردان تومەن ون ەكى مۇشەلدىڭ كەي­پىندەگى 12 بەينە قول ۇستاسىپ بيلەپ ءجۇر. بۇل قولا زامانىنان دا ەرتە نەو­ليت داۋىرىنە جەتەلەيتىن دەرەك جانە بۇنى بۇ­گىن­گى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ تولىق تاريحي كۋالىگى, تولقۇجاتى دەۋگە بولادى.

ساقتار ايتۋلى كۇندى قالاي قارسى ال­عان؟ «كۇن شىعار ساتتە قاعان ورداسىنىڭ ۇس­تى­نە كۇن بەينەلى جالاۋ كوتەرىلىپ, قوتانعا شىمقاي قىزىل ماۋىتىدان كيىم كيگەن 365 بوزبالا شىعاتىن بولعان. بالالاردىڭ سانى ءبىر جىل ىشىندەگى تاۋلىكتەردىڭ ايعاعىنداي بولىپ, 365 ونەرپاز بوزبالا تويدىڭ شىرا­يىن كەلتىرگەن. ءبىر جىلدى قۇرايتىن ءاربىر تاۋلىكتىڭ كەلەشەگىن الدىن الا جاقسارتۋ ءۇشىن 365 كۇي تارتىلعان. سونان سوڭ بۇكىل ەلدىڭ باتاگوي ابىزى ەلدىڭ, قاعاناتتىڭ ءۇمىت-تىلەگىن تاڭىرگە جەتكىزەتىن 9 كۇي تارتقان. بۇل 9 كۇي مىندەتتى تۇردە قوبىزبەن تارتىلاتىن بولعان» (كۆينت كۋرتسي رۋف. پوحود الەكساندرا ب.ز.د. ءى ع.).

عۇندار مەرەكەنى قالاي باستاعان؟ بەل­گىلى ەتنوگراف جاعدا بابالىق ۇلى «قازاق­پارات» اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتتا بى­لايشا سۋرەتتەيدى: «قىتايلاردىڭ جاز­عا­نىنا قاراعاندا, عۇنداردىڭ حاندارى – تاڭىرقۇتتار ناۋرىز باستالاتىن كۇنى تاۋ باسىنا شىعىپ, ۇياسىنان جاڭا كوتەرىلگەن كۇنگە قول جايىپ, تىلەك سۇراپ, دۇعا قىلادى. ول دۇعا قايىرعاندا تاڭىرقۇتتىڭ ارقا جاعىن الا قولىندا قوبىزى بار ابىز وتىرادى. تاڭىرقۇت دۇعاسىن وقىپ بولعاندا ابىز 9 قوڭىر كۇي تارتادى ەكەن. ول كۇي تارتىپ بولعاندا ونىڭ سوڭىن الا وتىرعان 365 كۇيشى ءبىر-بىردەن كۇي تارتادى.

تۇر­كىلەردىڭ ناۋرىزى. ماحمۇت قاش­عاري: «كوشپەندىلەر ءوز جاڭا جىلدارىن تويلاعاندا بارلىعى ءبىر اۋىلدا جينالىپ, وتكەن ەسكى وشپەندىلىكتەرىن ۇمىتىپ, قارۋ-جاراقتارىن تاستاپ, ءبىر-بىرىنە ىزگى تىلەكتەرىن ايتادى».

قازاقتاردىڭ باس تاڭدى قارسى الۋى. قازاقتار قىدىر ءتۇنىن ۇيقىسىز وتكىزىپ, باس تاڭدى قالاي قارسى الادى؟ «...جاستار اۋىلداعى نوقتا كورمەگەن ەڭ اساۋ تا­يىنشانى ۇستاپ, ەڭ ەسكى اشامايدى سالىپ, اشاماي ۇستىنە ەڭ ەسكى كيىم-كەشەك پەن قۇرىم كيىزدەن جاسالعان قۋىرشاق ورناتىپ, تايىنشانىڭ قۇيرىعىنا ەسكى شەلەك بايلايدى دا: « ۇلىس تاڭ اتىپ قالدى, بار ەلگە حابار بەر!» دەپ, شابىنا شىبىق جۇگىرتىپ, ساۋىرعا ءبىر سالىپ قويا بەرەدى. اساۋ تايىن­­­­شا وكىرىپ-باقىرىپ جونەلەدى. يت ۇرەدى, قوتانداعى مال ۇركەدى, ءۇي-ۇيدەن شال-شاۋقان ەربيىپ شىعادى, جاس­تار ءماز-مەيرام بولىسادى...» (اقسەلەۋ سەيدىمبەك ۇلى, «قازاق الەمى»).

ناۋرىز بەن مۇشەلدىك كۇنتىزبە

پتولمەيدىڭ «الماگەست» ەڭبەگىندە امال (امال, قامال – قازاقشا) جۇلدىزى شوقجۇلدىزعا ەنبەگەندەردىڭ قاتارىنان جانە ول جىلجىمايتىن جۇلدىزداردىڭ ءبىرى. گيپپارح «تۇمسىقتاعى جۇلدىز» اتاسا, ەرتەدە ول «تاس توبەدەگى جۇلدىز» دەگەن اتاۋمەن تانىلعان. تاعى ءبىر دەرەككوزدە توقتى شوقجۇلدىزىنىڭ ماڭدايىنداعى سارى جۇلدىز كەيدە «توقتىنىڭ ەكىنشى ءمۇيىزى» اتالعان.

ناۋرىزدىڭ قازاق ءۇشىن باستى ءمانى – جىلدىڭ اۋىسۋى. كۇن-ءتۇن تەڭەلىمىنەن بۇرىن, ناۋرىز ايى تۋعاندا, كۇن توقتى (ەجەلگى تۇركىشە – قوزى/قودى, م.قاشقاري) شوقجۇلدىزىنداعى قوزعالمايتىن امال/قامال جۇلدىزىنا بەتتەيدى, «كورىسەدى». بۇنىڭ اسەرى جەرگە بەرىلىپ, جىل ماۋسىمى اۋىسادى – كوكتەم شىعادى, مۇشەلدىك جىل الماسادى. جىل الماسۋ كۇن مەن ءتۇننىڭ تەلەڭەلۋىنە قاتىستى ەمەس, وسى ايتىلعان اسپاندىق ۇدەرىسكە قاتىستى. بۇل يۋليانشا – 1 ناۋرىز, گريگوريانشا – 14 ناۋرىزعا كەلەدى.

شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قازاقى كۇنتىز­بە­نى ءۇش تىلدە كەلتىرگەن استرولو­گيالىق سىزباسىندا 1 ناۋرىزدان باستايدى. ال ناۋ­رىز ايى قازىرگىشە 14 ناۋرىز ەكەنى ءمالىم.

شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ بالاسى احات شاكارىم ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە: «14 مارت – ەسكىشە 1 مارت. اكەي ايتتى: «بۇگىن ەسكىشە 1 مارت, قازاقشا جاڭا جىل, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەيدى.

اتالعان جىل اۋىسۋ كۇنتىزبەسىن XVIII عاسىرعا دەيىن دۇنيە ءجۇزى مويىن­داعان: حريستياندىق روجدەستۆومەن جىل اۋىس­تىر­عانعا دەيىن ريم يمپەرياسى مەن رە­سەي پاتشالىعى كۇنتىزبەسىن 1 مارتتان باستاعان. بۇل كۇنتىزبە بۇكىلادامزاتتىق سيپاتى بار قۇندىلىق. دەمەك, يۋليان كۇنتىبەسى مۇشەلدىك كۇنتىزبەنىڭ باستالۋىمەن پارا-پار بولىپ تۇر. ناۋرىزدى زەرتتەۋ بارىسىندا مۇشەلدىك تانىمدى دا قامتۋعا تۋرا كەلەدى, ونى اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندا بايقاعانىمىز, ونەكى­­­جىلدىق مۇشەل تانىمى جىلعا عانا قاتىستى ەمەس, ون ەكى ايعا دا تارالادى ەكەن. ءتىپتى اي اتاۋلارى دا سول ىزبەن اتال­عانىن بايقاۋعا بولادى.

«حالىق كالەندارى» ەڭبەگىنىڭ اۆتورى م.ىسقاقوۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا بيرۋني مەن ۇلىقبەكتىڭ كەلتىرگەن ماع­لۇ­مات­تارىندا مۇشەلدىك اي اتاۋلارى بولعان, ولار بىلاي اتالىپتى:

1) وكتيابر – كەشكۋ نەمەسە كۇسكۋ (ماعى­نا­سى – تىشقان);

2) نويابر – ۋت نەمەس ۇد (سيىر);

3) دەكابر – بارىس;

4) يانۆار – تۋۆۋشقان نەمەسە تابىشقان (قويان);

5) فەۆرال – ۇلۋ نەمەسە نەك;

6) مارت – ىيلان (جىلان);

7) اپرەل – يۋنەد نەمەسە يۋند (جىلقى);

8) ماي – قون (قوي);

9) يۋن – ءبىچىن نەمەسە سىچەن (مەشىن);

10) يۋل – دوقۇق نەمەسە تاقىعۋ (تاۋىق);

11) اۆگۋست – ءىت (يت);

12) سەنتيابر – لاعزىن (دوڭىز).
X عاسىردان بەرگى جازبالاردا «لاعزىن» ورنىنا «دوڭعۇز» (دوڭىز) ايتىلاتىنىن اتاپ وتەدى. مۇشەلدىك ايلار رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قالماق كۇنتىزبەسىندە دە بولعان ەكەن.

نەگىزى قازاق كۇنتىزبەسىندە تاريحتا مارت ايىن امال دەپ تە اتاعان. ياعني, پارسىلىق كۇنتىزبەنىڭ ىقپالى دا جۇرگەن: ءھۇت, مارت – ھامال, اپرەل – ساراتان, ماي – زاۋزا دەپ كەتە بەرەدى.

«امال» ءھام جىل باسى

قازاقتىڭ جاڭا جىلىن كۇن-ءتۇن تەڭە­لىمىمەن دايەكتەۋشىلەر 21-22 ناۋرىز­دا دەيدى. بىراق رەسەيدەگى 1917 جىلعى رەۆو­ليۋ­تسياعا دەيىنگى فولكلوردا, ءتىپتى قازىرگى ادەبيەتتە دە جىل باسىنىڭ كوكتەمگە سايكەس كەلەتىنى ايتىلادى, جىرلانادى. ەش­بىر تۋىندى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلىمىن بۇعان قاتىستى اڭگىمە ەتپەيدى. نەگە؟ سە­بە­بى قازاقتىڭ جىل الماسىمى كوكتەم مەزگىلىنىڭ اۋىسۋىمەن ءبىر كەلەدى. بۇل ءداستۇر ورتاازيالىق عىلىمي-ادەبي تۋىن­دى­لاردا ابدەن ورنىققان. بۇل دا امال/ھامال ايىنىڭ كەلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى استرولوگيالىق ۇدەرىس. قازاقتاعى «امال كەلدى – جىل كەلدى» دەيتىن ءتامسىل كوكتەممەن بىرگە عانا جاڭا جىل كەلەدى دەگەن ۇعىمدى مەڭزەپ تۇر. كوكتەم كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىنەن 8-9 كۇن بۇرىن كەلەدى. كۇن مەن ءتۇن كۇزدە دە تەڭەلەدى, بىراق نەگە جىل الماس­­­پايدى؟! ماسەلە كۇن مەن ءتۇن ارباسۋىنىڭ ۋاقىتتىڭ جاڭارۋىنا قاتىسى جوقتىعىندا. بۇل ەجەلگى ديالەكتيكالىق تانىم, كۇنەك پەن تۇنەك, اق پەن قارا ارباسۋى, ۇيلەسىمى – تانىمدىق پالساپالىق قۇندىلىق. الايدا بۇل كوكتەمدە جاڭا جىل­مەن قاباتتاسا كە­لەدى. سودان جۇرت شا­تاسادى.

امال ايىنىڭ ناۋرىز مەيرامىنا, جاڭا جىلعا قاتىستىلىعىن ايگىلەيتىن ادەبي جادىگەرلەر قىرۋار. كۇن مەن امال جۇلدىزىنا قاتىستى كوكتەمنىڭ كەلۋىن ورتاازيالىق اقىن رابعۇزي (ناسرەددين) «كوكتەم» ولەڭىندە بىلايشا سۋرەتتەيدى:

عالامنىڭ كۇنى كەزىكتىرىپ

توقتىداعى قامالدى,

قار مەن مۇزدى ەرىتىپ,

الاساپىران باستالدى.

اياز بەنەن قارعا بوككەن ەل ەدى...

قاراشى ەندى:

كۇن كەلەدى, كۇن كەلەدى!

ورتاازيالىق ۋاقىت ولشەۋشى ورىن ەرتەدەن بۇقار حاندىعىنداعى جۇلدىز­شى­لار­دىڭ ەسەبىمەن «بۇقار ەسەبى» رەتىندە مويىندالعان. ويتكەنى كوپ ۋاقىت بويى بۇقارلىق ماتەماتيكتەر مەن استرونومدار ەشكىمگە دەس بەرمەگەن. ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ باستاۋ ۋاقىتىن ناقتىلاپ جوعارىدا شاكارىم ۇلى احاتتىڭ ەستەلىگىنەن ءۇزىندى كەلتىردىك. بۇنى بەلگىلى اۋليە, جازۋشى, ەتنوگراف ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى بىلايشا قولدايدى: «جيىرما توعىز جاسىمدا بۇحاراي-شاريفتە عابدالاحىد حاننىڭ ناۋ­رىزداما تويىنىڭ سەگىز كۇن ىشىندە (ەسكىشە 1-8 ناۋرىز ارالىعى – س.ە.) بولدىم, ءدال سەگىزىنشى كۇن «مازار شاريف»  دەسەدى», دەپ ناۋرىز مەرەكەسى دە, اي دا بۇگىنگى 14 ناۋ­رىزدان باستالاتىنىن جانە رەسمي 8 كۇن جانە بەيرەسمي حالىقتىق مەيرام ءبىر ايعا سوزىلادى», دەپ دەرەك بەرەدى. بۇقاردى بيلەگەن ابدوللا حان رەسمي تۇردە جاڭا جىل مەن ناۋرىز مەرەكەسىن بىرىكتىرىپ مەرەكەلەگەن. وسىلايشا, بۇرىننان كەلە جاتقان تارتىستىڭ شەشىمىن ءادىل تاپقان. بۇل بۇرىنىراقتان كەلە جاتقان ءۇردىس بولۋى بەك مۇمكىن.

بەلگىلى فارابيتانۋشى اقجان ما­شانوۆ ءوزىنىڭ ء«ال-فارابي» تاريحي دەرەك­تى كىتابىندا «ناۋ» سوزىنە قاتىستى بىلايشا اشىپ كورسەتەدى: «ال ايدىڭ توعىس (ايال) جۇلدىزدارىنىڭ تۋعانى مەن باتقانىن ناۋ دەپ اتايدى. دەمەك, ناۋ تۋرالى داۋ تۋا­دى. ول داۋ – استرونومدار, ەسەپشىلەر اراسىندا اتام زامانداردان بەرى بىتپەي كەلە جاتقان داۋ. سوندىقتان «ناۋ قۇرىماي, داۋ قۇرىماس» دەگەن.

لينگۆيستيكالىق «امال»

«امال» – جۇلدىزدىق كۇنتىزبەگە قا­تىس­تى ءراسىم جانە ول ناۋرىز مەيرا­مى­نىڭ اجىراماس بولىگىنە ەرتەدەن-اق اينالعان. بىراق «امال» نەمەسە «كورىسۋ» مەرەكەنىڭ اتاۋى رەتىندە ەتنوگرافيادا قالىپتاسقان ەمەس. بۇل سوزدەر اتاۋ رەتىندە ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ كۇنتىزبەسى 1988 جىلدان باس­تاپ اۋىسىپ, 21-22 ناۋرىزعا ىعىسقاننان وزەكتى بولا باستادى. ناۋرىزدى 14-نەن باستاپ مەرەكەلەۋ داستۇرگە اينالعان جەرگىلىكتى جۇرت امالسىز «امالدى» العا تارتتى. ءتىپتى «ناۋ­­­رىز» پارسىشا, «امال» قازاقشا مەرەكە اتاۋى دەگەن جاساندى پا­يىم پايدا بولدى. الايدا وسى «امالدى» مەرەكەلەيتىن وڭىردە «امالكوجە» ەمەس, «ناۋرىزكوجە» اتالاتىن مەرەكەلىك تاعام بار ەكەنى ەسكەرىلمەيدى.

رەسەي قازاقتارى «قامال», ءبىزدىڭ ەلدە «امال» دەگەنمەن, بۇل اراپشا جازبالاردا «ھامالە», پارسىدا ء«حامال» تۇرىندە كەزىگەدى. بۇنى قازبالايتىن بولساق, ەتيمولوگياسى دەيتۇركىلىك ھا/قا+مال ءسوز تىركەسىنەن تۋعان «قامال» ءسوزىن ىندە­تە­مىز. قا – ماڭداي, مال – قوزى, توقتى. ەسكىلىكتە ءىرىنى ەمەس, ۇساق مالدى «مال» اتاعانى كەشە ەدى, سودان ورىس تىلىندە «مالىي/ايا», «مالەنكي» سوزدەرى, ال قازاق تىلىندە «مالتا» ءسوزى بار. ال «قا» ءسوزى «ماڭداي» ەكەنىن تىلىمىزدەگى قا+ىس/قاس – ماڭدايداعى كۇيە, قا+باق/قاباق – ماڭدايدى باعۋشى دەگەن ەتيمولوگياسىن ماعىناسى بۇلدىر بولسا دا بۇگىنگى سوزدەر دايەكتەپ تۇر. ءتىپتى, حانداردىڭ حانى دا قا+قان/قاعان اتالدى: «ماڭداي حان» نەمەسە «حانداردىڭ حانى», «توبە حان» («توبە بي» ۇعىمى كەشەگە دەيىن بولدى ەمەس پە؟) دەگەن تىركەس ەدى. دەشتى قىپشاقتىڭ باستى بيلىك وشاعى سانالاتىن كاۆكاز, ەدىل-جايىق ماڭىندا امالدىڭ «قامال» اتالۋى وسىدان. سايىپ كەلگەندە, امال/قامال ۇعىمدارى ەجەلگى استرونوميالىق تانىمنان بولاتىن. توقتى شوقجۇلدىزىنىڭ باس جاعىندا ورنالاسقان جۇلدىز اتاۋى بولاتىن. بۇل تانىم كەشەگى كەڭەستىك داۋىردەن كەيىن بۇرمالاندى, باسقاشا ينتەرپرەتاتسياعا ۇشىرادى.

ادەبيەتتەگى «امال»

اباي قۇنانباي ۇلى ءوزىنىڭ ايگىلى «جازعىتۇرى» ولەڭىندە امال مەن كورىسۋگە قاتىستى جولدارى بار:

قىرداعى ەل ويداعى ەلمەن ارالاسىپ,

ك ۇلىمدەسىپ, كورىسىپ, قۇشاقتاسىپ.

شارۋا قۋعان جاستاردىڭ

مويىنى بوساپ,

سىبىرلاسىپ, سىرلاسىپ,

 ماۋقىن باسىپ.

كورىسۋگە قاتىستى احمەت بايتۇرسىن ۇلى دا قالام تارتقان:

كەلگەنىنشە قۇتتىقتاپ ءبىرىن-ءبىرى,

قۋانىشتا كورىسىپ كارى-جاسى.

كوڭىلى تۇگەل ادامنىڭ سەن كەلگەن سوڭ,

سامارقاننىڭ ەلجىرەپ تۇسكەن تاسى.

تاريحتاعى «امال»

تاريحي جازبالاردى ەسكە الساق, امال­عا قاتىستى الدىمىزدان مولىنان دە­رەك­تەر جولىعادى. شاكارىم ۇلى اقات ءوزى­نىڭ ناۋرىز تۋرالى ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «اكەي ايتتى: «بۇگىن ەسكىشە 1 مارت (14 مارت – ەسكىشە 1 مارت), قازاقشا جاڭا جىل, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەيدى.

ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ (20 تومدىق جيناعىنىڭ 8-تومىندا) 8 كۇندىك ناۋرىز مەرەكەسىنە كۋا بولادى. بۇل تۋراسىندا بىلاي جازادى: «ورىسقا قاراماي تۇرعان كۇنىندە قازاقتىڭ ناۋرىزداماسىندا بولعان توي, مەرەكە قىزىعى بۇحار مەن قوقاندا دا بولماعان!», دەسىپ سويلەيدى. قايدا اتاقتى اسقان باي بار بولسا, ناۋرىزدامانى سول بايعا قىلدىرادى ەكەن. ءۇيسىن تولە بيلەردىڭ زامانىندا ناۋرىزدامانىڭ قادىر-قۇنى استان, تويدان ىلگەرى بولادى ەكەن».

عۇرىپتاعى «امال»

كورىسۋ – مەرەكە ەمەس, عۇرىپ. بۇل عۇرىپتىڭ تاريحى وتە ەجەلگى داۋىردەن باستالادى. كورىسۋ تەك قانا ناۋرىز مەيرامىنا قاتىستى ەمەس. اي جاڭارعاندا دا, جىل جاڭارعاندا دا تۇركىلەردىڭ وسىلايشا كورىسۋ عۇرپىمەن ءبىرىن-ءبىرى قۇتتىقتاۋى ەرتەدەن كەلە جاتىر. اڭىراقاي جوتاسىنداعى تاڭبالىتاستاعى ءبىر-بىرىنە قۇشاقتارىن جايعان قۇدىرەتتەردىڭ سۇلباسىنا قارا­عان­دا ونى دا كورىسۋ عۇرپىنىڭ ەجەلگى نۇسقاسى رە­تىندە مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى.

بۇل عۇرىپتىڭ تاريحى تىم ارىدە. ناۋرىز ايى تۋعاندا, كۇن توقتى (ەجەلگى تۇر­كىشە – قوزى/قودى, م.قاشقاري) شوق­جۇلدىزىنداعى قوزعالمايتىن امال/قامال جۇل­دىزىنا بەتتەپ, «كورىسەدى». قازاق­تار­دىڭ كورىسۋ ءداستۇرىنىڭ استرو­نو­ميالىق ءمانى وسىندا جاتىر. ويتكەنى ءداستۇردىڭ تۇبىندە ميفولوگيالىق نەگىز بولادى دا, حالىق سونى ءداستۇر ەتىپ ءسىڭىرىپ, ونى ادەپ پەن تاربيە كوزى ەتەدى. سوندىقتان كورىسۋ سالتىنىڭ نەگىزى اسپاندىق ۇدەرىستە بولسا, ەكىنشى جاعى دالالىق ءومىر ۇلگىسىنەن تۋىندايدى.

ءحىىى عاسىردا قۇرىلعان دەلي سۇلتانا­تىن­دا مۇسىلماندىق ايدىڭ جاڭارۋ كە­زىندەگى باستى عۇرىپ كورىسۋ بولعان. جۇرت قۋانىسىپ, ءبىر-بىرىمەن ءۇش رەت ءتوس قاعىس­تى­را­دى, سۇلتان ولارعا قازىناسىنان التىن-كۇمىستەن شاشۋ شاشادى.

1736 جىلى ابىلقايىر حاننىڭ ورداسىندا بولىپ, بىرنەشە سۋرەت جيداسىن سالىپ, تاريحىمىزعا ەلەۋلى ۇلەس قالدىرعان اعىلشىننىڭ سۋرەتشىسى دج.كەستەل كورىسۋ عۇرپىن بەينەلەگەن: ەكى ەر كىسى قولدارىن العان كۇيى ارنايى راسىمدىك قيمىلمەن كورىسۋدە, ولاردىڭ ارتىندا تىزە بۇككەن ايەل قوس قولىن بۇگىلگەن تىزەگە سالىپ سالەم ەتۋدە.

تابيعاتتاعى «امال»

ناۋرىز – امال – كوكتەم ۇشتىگى ءبىر-بىرى­نەن اجىراماس تۇتاس ۇعىم ەكەنىن ەسكەر­سەك, ونىڭ قازاق اڭداعان تابيعي نىشاندارى بار. ول نىشاندار وسىمدىك, اڭ-قۇس, جاندىكتەردىڭ قىلىعىمەن تىعىز بايلانىستا.

جىل گ ۇلى. قازاقتىڭ اڭداۋى بويىنشا ناۋرىز ايدىڭ 21-22 كۇندەرىن كۇتىپ تۇر­مايدى, 90 كۇن توڭ كەتەتىن ايدىڭ با­سىن كۇتەدى. سول ءجىبۋ باستالار ساتتە-اق باي­شەشەك گۇل شەشەك اتا باستايدى. باي­شەشەك – جىلتوقساننىڭ بەلگىسى, ناۋ­رىز­گۇل, ونى حالىق بايشەشەك اتايدى. «باي» ءسوزى ەجەلگى تۇركىلىك ۇعىمدا كيەلى, قاسيەتتى ۇعىمىن بەرەتىنىن ەسكەرسەك, دالالىقتار كوك­تەم بەلگىسىندەي بۇل گۇلدى ەرەكشە باعا­لا­عان سەكىلدى. بايشەشەكتىڭ قۇدىرەتى سوندا, ول قاردىڭ ەرۋىن كۇتپەي, قاردى تەسىپ كوكتەي باستايدى. بۇل گۇلدى جاپونداردىڭ ساكۋراسىنداي اسپەتتەپ, دارىپتەۋگە لايىق.

جىل قۇسى. ناۋرىز ايى «ناۋرىزەك», «ناۋرىزشا», «اپتيەك» اتالىپ كەتكەن كوكالا تورعايدىڭ كەلۋىمەن تابيعاتتا دا حابارلانادى. ناۋرىزەك – كوكتەم حابارشىسى. جىل قۇسى – وسى!

  ۇلى ءىس

قازاق حالقى ناۋرىز مەرەكەسىن « ۇلى ءىس» اتاعان, « ۇلى ءىستىڭ ۇلى كۇنى» تىركەسى وسىعان ايعاق. مۇنداعى « ۇلى ءىس» تىركەسى كەيىن بىرىگىپ « ۇلىس» سوزىنە اينالىپ كەتكەن. «ناۋرىز» بەن « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ۇلىس كۇن» اتاۋلارى ءبىر بىرىمەن سينونيم رەتىندە قولدانىلعان. « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەگەن بۇكىل ۇلىستىڭ تويلايتىن مەرەكەسى دەگەن ۇعىم ەمەس, « ۇلى ءىستىڭ ۇلى كۇنى» –
كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسۋىن « ۇلى ىسكە» مەڭزەپ تۇر, ايتپەسە ۇلىستىڭ باسقا دا جاپپاي تويلايتىن كەزدەرى از بولماعان.

ش.قۇدايبەردى ۇلى مەن م.كوپەي ۇلى­­نىڭ جازۋىنشا, ناۋرىز مەيرامى بۇ­رى­نى­راق­تا « ۇلىس» اتالعان. شاكا­رىم­ ۇلى احات تا ءوز ەستەلىگىندە «ەسكى قازاقشا, ەسكى تۇرىكشە جاڭا جىل كۇنىنىڭ اتى – ۇلىس», دەيدى. بۇعان ا.سەيدىمبەكتىڭ « ۇلىس تاڭى اتىپ قالدى, بار ەلگە حابار بەر!» دەپ, شابىنا شىبىق جۇگىرتىپ, ساۋىرعا ءبىر سالىپ قويا بەرەدى» دەگەن بايانىنداعى « ۇلىس تاڭ» تىركەسى « ۇلى ءىس تاڭى» ەكەندىگى وزىنەن ءوزى سۇرانىپ تۇر. « ۇلى ءىس تاڭى» تىركەسى ناۋرىزدا قارسى الىناتىن «باس تاڭدى» مەڭزەپ تۇر. قازاقتاعى ء«ىسىڭ وڭ بولسىن!» دەگەن تىلەك ۇلىستىڭ وڭ-تەرىسى ەمەس, ءىستىڭ وڭ-تەرىسى بولا­تىنىن بايقاتادى. دەمەك, « ۇلىس وڭ بول­سىن» ەمەس, « ۇلى ءىس وڭ بولسىن!» دەگەن تىلەك دۇرىس.

قىسقاسى, ناۋرىز مەيرامىنىڭ ەكى سيپاتى بار: ەجەلدەن تابيعي استرونوميالىق كۇن-ءتۇن ارباسۋىنا قاتىستى ناۋرىز مەرەكەسى مەن كوكتەممەن بىرگە كەلەتىن مۇشەلدىك جىل باسىنىڭ بىرىككەن نۇسقاسى. بۇل قوس قۇبىلىستى حالقىمىز اۋەلدەن 8-9 كۇن بويى بىرىكتىرىپ مەيرامداعان. تۇركىلىك جىل باسىنىڭ بولەك داتاسى ءمانى سوڭعى عاسىردا كوزدەن تاسا بولعان.

ەجەلگى تۇركىلىك عارىشتىڭ كەمەلدىك سيپاتى ءۇش ءپرينتسيپتىڭ جەتى ەسەلەنۋىمەن انىقتالادى: جەتى ءدام (ناۋرىزكوجە), جەتى ءوڭ (الۋان بوياۋلى قۇراق كورپە), جەتى ءۇن (جەتىگەن, جەتى قوڭىراۋلى داۋىلپاز نەمەسە جەتى ادامنىڭ حورى).

سەرىك ەرعالي,

مادەنيەتتانۋشى, ەتنولوگ