ەقىۇ ەسەبى: سايلاۋعا دايىندىق بارىسىنا بەرىلگەن باعا

وسى ورايدا, ەلىمىزدەگى سايلاۋدى الەمنىڭ ىرگەلى ۇيىمدارى مۇقيات باقى­لاپ وتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سوزى­مىزگە دالەل بولسىن, تاياۋدا ەقىۇ دەمو­كراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى بيۋروسى سايلاۋدى باقىلاۋ جونىندەگى ميسسياسى (دياقب سبم) كەزەكتەن تىس پارلامەنت ءماجىلىسى سايلاۋىنا قاتىستى ارالىق ەسەبىن جاريالادى.

قۇجاتتا سايلاۋدىڭ ەلدە باستالعان بىر­ق­اتار رەفورما اياسىندا ءوتىپ جاتقا­نى­نا باسا ماڭىز بەرىلگەن. اتالعان مەكەمە ساياسي باسەكەگە قوعامنىڭ بەلسەندى قا­تى­سۋىن كۇتىپ وتىر. سونداي-اق ماجى­لىس­كە وتەتىن 98 دەپۋتاتتىڭ ۇشتەن ەكىسى پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا ال ۇش­تەن ءبىرى كوپشىلىك وكرۋگ بويىنشا سايلانا­تىنىنا نازار اۋدارادى. ءبىر مانداتتى وكرۋگ­­تەر اراسىندا تىركەلگەن سايلاۋشىلار سا­نىن­دا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بار.

«سوڭعى جىلدارى پارلامەنتتىك ساي­لاۋ­­د­ىڭ قۇقىقتىق بازاسىنا ايتار­­لىق­تاي وزگە­رىس­تەر ەنگىزىلدى. ساي­لاۋ جۇيەسىنىڭ وزگە­­رۋى كانديداتتاردى تىركەۋگە اسەر ەتتى, سايلاۋدى وت­كىزۋ ورگاندارىنىڭ قۇ­رى­لىمى مەن جۇمى­سىن, سونىڭ ىشىندە سايلاۋ كۇنىن­دەگى پروتسەدۋرالاردى جانە سايلاۋ ناۋقانىن قارجىلاندىرۋ ەرە­جە­لەرىن وزگەرتتى. دياقب سبم سۇحبات­تا­سۋ­شىلارىنىڭ كوپشىلىگى رەفورمالاردى قۇپتادى. ولار دياقب-نىڭ الدىڭعى بىرنەشە ۇسىنىسىن, سونىڭ ىشىندە سايلاۋ شەگىن تومەندەتۋدى, ءوزىن-ءوزى ۇسىن­عان كانديداتتارعا ءوز كانديداتۋرالارىن ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تولىق تىكە­لەي ءماجىلىستى ەنگىزۋدى جانە پارتيا­لار­دى تىركەۋ تالاپتارىن جەڭىلدەتۋدى قاراس­تىردى», دەلىنگەن ەقىۇ بايانداماسىندا.

بۇدان بولەك, سايلاۋدى وتكىزۋ ورتا­لىق سايلاۋ كوميسسياسىنا, سونداي-اق اۋماق­تىق, وكرۋگتىك جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنا جۇكتەلگەنىنە ەكپىن بەرەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن وسك بۇقا­را­لىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, ساياسي پار­تيا­لاردىڭ جانە مەملەكەتتىك مەكە­مە­لەر­دىڭ وكىلدەرى قاتىسقان تۇراقتى وتىرىس وتكىزگەنىنە نازار اۋدارادى.

«وسك وتىرىستارى سۋردواۋدارماسى بار قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە تىكەلەي ەفير­دە كورسەتىلەدى, ال شەشىمدەر جەدەل جاريالانادى. سايلاۋ كوميسسيا­لا­رى­نىڭ قىزمەتكەرلەرىن سايلاۋ كۇنى راسىمدەرگە وقىتۋ جانە سايلاۋشىلارعا ارنالعان اقپاراتتىق ناۋقان جالعاسىپ كەلەدى. وسك جاڭا سايلاۋ جۇيەسى اياسىندا قاتارلاس سايلاۋ وتكىزۋدىڭ قيىن­دى­عىن مويىندادى. قىلمىستىڭ اۋىر­لى­عىنا قاراماستان, سوت ارەكەتكە قابى­لەت­سىز دەپ تانىعان نەمەسە تۇرمەدە وتىر­عانداردى قوسپاعاندا, 18 جاستان اسقان ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋ قۇ­قى­عى بار. سايلاۋشىلاردى تىركەۋ ءپاس­سيۆتى جانە تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرى­نە نەگىزدەلگەن. سايلاۋشىلاردىڭ تىزىم­دە­رىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ازا­ماتتىق حال اكتىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىلى­مىنىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە جاسايدى. 4 ناۋرىزدان باستاپ سايلاۋشىلار تىزىمدەرى كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنى­لا­دى. سايلاۋشىلار ۋاقىتشا تىركەلگەن جەرى بويىنشا تىزىمگە ەنگىزۋ تۋرالى ءوتى­نىش بەرە الادى, ەگەر ولار تىزىمدە كورسەتىلمەسە, ۋچاسكە شەگىندە تۇراتىنىن راستاپ, سايلاۋ كۇنى سايلاۋشىلار تىزىمىنە قوسىلۋى مۇمكىن. 12 ميلليونعا جۋىق ساي­لاۋشى تىركەلگەن. تەك ساياسي پارتيا­لار جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگىندە كان­ديداتتاردى ۇسىنا السا, ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگتەرىندە كانديداتتاردى ۇسى­نۋدى ساياسي پارتيالار, قوعامدىق بىر­­لەستىكتەر جانە ازاماتتار ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. وسك پروپورتسيونالدى باسەكەگە قاتىسۋ ءۇشىن 281 كانديداتى بار 7 پارتيالىق ءتىزىمدى تىركەدى, ال ۋسك جانە وكرۋگتىك سايلاۋ كو­ميس­سيالارى ماجوريتارلىق وكرۋگتەر بو­يىنشا 435 كانديداتتى, ونىڭ ىشىندە 359 ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان كانديداتتى تىركەدى. كوپتەگەن ءبىر مانداتتى ۇمىت­كەر­لەر تىركەۋگە قاجەتتى جوعارى قار­جى­لىق جار­ناعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى», دە­لىن­گەن ەسەپتە.

وسى ورايدا مىنانى ايتا كەتكەن ءجون, سايلاۋ ناۋقانى رەسمي تۇردە 18 اقپاندا باس­تالدى, ال 17 ناۋرىزدا مارەسىنە جەتە­دى. دياقب سبم ەسەبىنە سۇيەنسەك, ناۋقان قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. اسىرەسە ينتەرنەتتە جانە كوپتەگەن كانديدات تىركەلگەن ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگتەرىندە سايا­­سي تار­تىس جوعارى دەڭگەيدە. سونداي-اق ۇمىت­كەرلەر جابىق ورىن-جايلاردا, نەگى­زى­نەن جۇمىس ورىندارىندا كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋعا, پلاكاتتار مەن بيلبوردتاردى پايدالانۋعا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەرگە يەك ارتقانىن العا تارتادى. سايلاۋدى باقىلاۋ ميسسياسىنىڭ پا­يىم­داۋىنشا, ازىرگە تالقىعا تۇسكەن بىردە-ءبىر تاقىرىپ باسىمدىققا يە ەمەس. ويت­كەنى پارتيالار مەن كانديداتتار كوپ­تە­گەن الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعان.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, ءماجىلىس پەن ماسليحاتتارداعى ايەلدەر ۇلەسى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باس­تاماسىمەن پارلامەنتتە ايەلدەر مەن جاستارعا 30 پايىزدىق كۆوتا بولىنگەنى ءمالىم. كوپتەگەن ساراپشى بۇل قادامدى جو­عارى باعالادى. وسىلايشا, بۇل ۇسى­نىس زاڭدىق كۇشىنە ەنىپ, جۇزەگە اسا باس­تادى. ماسەلەن, ءماجىلىستىڭ وتكەن شا­قى­رىلىمداعى دەپۋتاتتارىنىڭ 28-ءى ايەل بولاتىن. سايلاۋدى باقىلاۋ ميسسياسى دا وسى ماسەلەگە نازار اۋدارىپ وتىر.

«ساياسي پارتيالاردىڭ ەشقايسىسىن دا, پارتيالىق تىزىمدەردى دە ايەل باس­قار­مايدى. الايدا ايەلدەر سوت جۇيە­سىندە جانە تومەن تۇرعان سايلاۋ كوميسسيالارىندا جاقسى ۇسىنىلعان. ايەلدەر پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا تىركەلگەن كان­دي­داتتاردىڭ 28,5 پايىزىن جانە ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگتەرىندە 19,5 پا­يىزىن قۇرايدى», دەلىنگەن ەقىۇ جاريالاعان مالىمدەمەدە.

سونىمەن قاتار ەسەپتە كەيىنگى جىلدارى سايلاۋ بويىنشا نورماتيۆتىك-قۇ­قىق­تىق بازاعا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر ەنگى­زىلگەنى ايتىلعان. ماسەلەن, 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردەن كەيىن پارلامەنتتىك سايلاۋعا قاتىستى نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قايتا قا­رالدى. سايلاۋ تۋرالى زاڭعا ەنگىزىلەتىن تۇزە­تۋلەر جوباسى 2022 جىلدىڭ شىلدە­سىن­دە قو­عام تالقىسىنا ۇسىنىلدى. ازاماتتىق قو­عام ۇيىمدارىنىڭ ماتەريالدارى نە­گى­زىندە كەيبىر وزگەرىس ەنگىزىلدى.

«سايلاۋ جۇيەسىنىڭ وزگەرۋى كانديداتتاردى تىركەۋگە اسەر ەتتى. سايلاۋدى وتكىزۋ ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى مەن جۇمىسىن, سونىڭ ىشىندە سايلاۋ كۇنىندەگى پروتسەدۋرالاردى جانە سايلاۋ ناۋقانىن قارجىلاندىرۋ ەرەجەلەرىن وزگەرتتى. سايلاۋ تۋرالى زاڭداعى ماڭىزدى جاڭا­لىق­­تار قاتارىندا الەۋمەتتىك مەديا ۇگىت-ناسيحاتىن رەتتەۋ جانە ازاماتتىق باي­قاۋ­شىلاردى اككرەديتتەۋدىڭ رەسمي پروتسەدۋراسىن ەنگىزۋ بار. سوڭعى جىل­دارى ساياسي پارتيالار تۋرالى زاڭعا ەلەۋلى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى, بۇل پار­تيا­نى تىركەۋ ءۇشىن قاجەتتى مۇشە سا­نىنا قويىلاتىن تالاپتاردى 20 مىڭ­نان 5 مىڭعا دەيىن تومەندەتتى. دياقب سبم سۇحباتتاسۋشىلارىنىڭ كوپ­شىلىگى رەفورمالاردى قۇپتادى. ولار دياقب-نىڭ الدىڭعى بىرنەشە ۇسىنىسى, سونىڭ ىشىندە سايلاۋ شەگىن 7-دەن 5 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋدى, ماجىلىستەگى بارلىق ورىننىڭ تىكەلەي سايلانۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, ءوزىن-ءوزى ۇسىن­عان كانديداتتارعا سايلاۋعا قاتى­سۋ­عا مۇمكىندىك بەرۋدى جانە پارتيالاردى تىركەۋ تالاپتارىن جە­ڭىلدەتۋگە نازار اۋداردى», دەلىنگەن بايان­دامادا.

اتا زاڭعا سايكەس, ماجىلىسكە ەلدە كەمىندە 10 جىل تۇرعان, 25 جاستان اسقان ادام سايلاۋعا تۇسۋگە قۇقىلى. الايدا سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلعاندار, سوتتىلىعى وتەلمەگەندەر ساياسي باسەكەگە قاتىسا المايدى. ەسەپكە سۇيەنسەك, ساياسي پارتيالاردى تىركەۋگە قوياتىن تالاپتار دياقب-نىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, قايتا قارالعان.

«تەك تىركەلگەن ساياسي پارتيالار بىرىڭ­عاي جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋ­گىن­دە كانديداتتار ۇسىنا الادى. ۇمىت­كەرلەردىڭ جابىق ءتىزىمى بەكىتىلەدى. ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگتەرىندە سايا­سي پارتيالار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر جانە ازاماتتار ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. پارلامەنتتىك سايلاۋعا تىركەلۋ ءۇشىن پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا ۇسىنىلعان نەمەسە ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا ۇمىتكەر ءاربىر كانديدات ءۇشىن 1 050 000 تەڭگە (شامامەن 2 165 ەۋرو) مولشەرىندە قارجىلىق كەپىل ەنگىزۋ قاجەت», دەلىنگەن سايلاۋدى باقىلاۋ جونىندەگى ميسسيانىڭ ارالىق ەسەبىندە.

«ناۋقان ازىرگە جاندانعانداي. اتاپ ايتقاندا, ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگ­تەرىندە كانديداتتار سانى كوپ. سونى­مەن قاتار وسى سايلاۋعا ەكى جاڭا ساياسي پارتيانىڭ قاتىسۋى دا بۇعان اسەر ەتەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە پارتيالار مەن كانديداتتار جابىق جەرلەردە, نەگىزىنەن جۇمىس ورىندارىندا كەزدەسۋلەر ۇيىم­داس­تىرادى, پلاكاتتار مەن بيلبوردتاردى پايدالانادى جانە الەۋمەتتىك جەلى­لەر­دە بەلسەندى قاتىسۋدى قولدايدى. 18 اقپاندا «Amanat» پارتياسىنىڭ باس­تا­ماسىمەن التى تىركەلگەن ساياسي پار­تيا مەموراندۋمعا قول قويىپ, ادال ناۋ­قان جۇرگىزۋگە كەلىستى. الماتىدا بىر­نە­شە ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان, تاۋەلسىز جانە وپپوزيتسيالىق ءبىر مانداتتى كانديدات سايلاۋالدى ناۋقانىن وتكىزۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرىپ, بىرلەسكەن مانيفەست شى­عار­دى», دەلىنگەن باياندامادا.

ۇيىم ۇمىتكەرلەر كوتەرگەن تاقىرىپ­تار­عا دا نازار اۋدارعان ەكەن. ەقىۇ-نىڭ كەلتىرگەن ەسەبىنە سايكەس, ماسەلەلەردىڭ ەشقايسىسى ءدال قازىر باسىمدىققا يە ەمەس. ويتكەنى ونىڭ ءبارى ءدال قازىر وزەكتى بولىپ تۇر. ماسەلەن, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى, تۇرعىن ءۇي, قالالىق قاۋىپسىزدىك جانە قولايلىلىعى, اۋىل شار­ۋاشىلىعى, ساياسي جانە ەكو­نو­مي­كا­لىق رەفورمالار, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى, دۇرىس باسقارۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سياقتى كوپتەگەن الەۋمەتتىك جانە ەكو­نوميكالىق ماسەلەلەر كوتەرىل­گەن. سون­داي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردە رە­سەي­­دىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋىنەن تۋىن­دا­عان قيىندىقتار, ۇلتتىق تاۋەل­سىز­دىك پەن ەگەمەندىك تاقىرىبىنا دا نازار اۋدا­رىل­عان.

 «Facebook, Instagram جانە YouTube سايتتارىندا بارلىق پارتيانىڭ, جەكەلەگەن كانديداتتاردىڭ جانە ينفليۋەن­سەر­لەردىڭ ونلاين-ناۋقانىن دياقب سبم باقىلاپ وتىردى. وسى ۋاقىتقا دەيىن Instagram ەڭ كوپ قولدانىلاتىن پلات­فورما بولدى. پارتيالار وزدەرىنىڭ اككاۋنت­تارىن ايرىقشا كونتەنت ورنالاس­تىرۋ ءۇشىن, سونداي-اق نەگىزىنەن وقيعالار تۋرالى بەينەروليكتەردەن, فوتوسۋرەتتەردەن جانە سايلاۋالدى پلاكاتتاردان تۇراتىن كانديداتتاردىڭ كونتەنتىن قاي­تا باسىپ شىعارۋ ءۇشىن پايدالانادى. كەي­بىر تانىمال YouTube ارنالارى سايلاۋ ال­دىنداعى پىكىرتالاسقا ورىن ءبولىپ, كانديداتتاردى دەباتتارعا شاقىردى. قول­داۋدىڭ بەلگىسى رەتىندە كوپتەگەن ءىز­با­سارى بار تانىمال تاۋەلسىز كانديداتتار ونلاين-كەڭىستىكتى ۇسىنادى جانە تاۋەلسىز كانديداتتاردى باسقالاردان, كەيدە وزدە­رىنىڭ سايلاۋ وكرۋگتەرىنەن ناسيحاتتايدى. ينفليۋەنسەرلەردىڭ ونلاين-پوستتارى, باسقالارمەن قاتار, جۋرناليس­تەرگە جاسالعان شابۋىلدار مەن ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىققا ارنالعان», دە­لىن­گەن سايلاۋدى باقىلاۋ جونىندەگى ميسسيا بايانداماسىندا.

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى ايبەك سمادياروۆ اتالعان ەسەپكە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, دياقب سبم سايلاۋ ۇدەرىستەرىن ۇيىمداستىرۋ شارتتارىن جانە ولاردىڭ حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا سايكەستىگىن تالدايدى.

«اتالعان ەسەپتە ساراپشىلار قازاق­­ستاندا جۇزەگە اسىرىلعان ساي­لاۋ جۇيە­سى­نىڭ رەفورماسىنا وڭ باعا بەرىپ, ونىڭ كەيبىر ەرەجەلەرى دەمو­كرا­تيا­لىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىق­تا­رى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ الدىڭ­عى ۇسىنىمدارىنا سايكەس كەلەتىنىن مالىمدەدى. اتاپ ايت­قان­دا, سايلاۋ شەگىن تومەندەتۋ, تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى تولىق سايلاناتىن ءما­جى­لىستى ەنگىزۋ, سونداي-اق پارتيالاردى تىركەۋگە قويىلاتىن تالاپتاردى جەڭىل­دە­تۋگە قاتىستى.

سونىمەن قاتار ساراپشىلار ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ سايلاۋدى ۇيىم­داس­تىرۋ جونىندەگى جۇمىسىن وڭ باعالاپ وتىر. ينتەرنەتتە ءارى كوپتەگەن كانديداتى بار ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگ­تە­رىن­دە سايلاۋ ناۋقانى قىزۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى», دەدى ا.سمادياروۆ.