اقتوبە قالاسىنداعى ورتالىق مەشىتتىڭ اشىلۋىنا وراي «نۇر وتان» پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ عيماراتىندا «حانافي ءمازھابى – ورتالىق ازيانىڭ رۋحاني مۇراسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. اتالعان كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى – قازىرگى زامانداعى ورتالىق ازيا حالىقتارىندا قالىپتاسقان ءداستۇرلى ءدىني قاتىناستار مەن ونىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ, ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ءدىني احۋالدار دامۋىنىڭ نەگىزگى ءۇردىستەرى مەن تەتىكتەرىن اشىپ كورسەتۋ, حانافي ءمازھابىنىڭ قوعامعا بەرەتىن رۋحاني-ونەگەلىك قۇندىلىقتارىنىڭ ءرولىن دارىپتەۋ, ءدىني اعارتۋشىلىق جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ ارقىلى ەكسترەميزم مەن لاڭكەستىكتىڭ الدىن الۋ, ءدىني سالادا تۋىنداعان تالاس-تارتىس ماسەلەلەرىن شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ.
كونفەرەنتسيانى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مارات تاعىموۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ول وڭىردەگى ءدىني احۋال, حانافي ءمازھابى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ءدىن وكىلدەرى, تەولوگ عالىمدار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جەتەكشىلەرى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشى-عالىمدارى جانە باسقا زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىسقان القالى جيىندا قازاقستان ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى عالىم شويكين, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان مايامەروۆ, رەسەيدىڭ مۇفتيلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دامير حازرەت مۇحەتدينوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, تەولوگيا جانە فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دوساي كەنجەتاي, رەسەي فەدەراتسياسى تاتارستان رەسپۋبليكاسى قازان قالاسىنداعى رەسەي يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى رافيك مۇحامەتشين, اقتوبە وبلىستىق ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان ەسماحان حانافي ءمازھابىنىڭ شىعۋ تاريحى, ونىڭ قوعامداعى ءرولى, قازىرگى تاڭداعى ءدىني اعارتۋشىلىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋدىڭ ءجايى مەن باعىتتارى, ءدىن مەن قوعامنىڭ بايلانىسى, لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ, جاستاردىڭ جات اعىمدارعا بوي ۇرۋىنا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى حاقىندا بايانداپ, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا ەلىمىزدەگى ازاماتتاردىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا رەسەي فەدەراتسياسى تاتارستان رەسپۋبليكاسى قازان قالاسىندا ورنالاسقان رەسەي يسلام ۋنيۆەرسيتەتى مەن اقتوبە وبلىسى «ءدىن ىستەرى باسقارماسى» مەملەكەتتىك مەكەمەسى جانىنداعى «اڭسار» اقپاراتتىق تالداۋ ورتالىعى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى اراسىندا قاشىقتىقتان ءبىلىم بەرۋ بويىنشا ەكىجاقتى كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار «پىكىرتالاستان شەشىمگە», «ءدىني سانا جانە رۋحاني ازىق «ءدىني اعارتۋشىلىق – ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ فاكتورى» اتتى سەكتسيالارعا ءبولىنىپ, جۇمىس ىستەدى, كۇن ءتارتىبىندەگى ماسەلەنى تەرەڭىرەك تالقىلادى.
سودان كەيىن ولار اقتوبە قالاسىنداعى 111 جىلدىق تاريحى بار قالالىق ورتالىق مەشىتتىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە قاتىستى. جالپى, بۇل مەشىتتىڭ ىرگەتاسى 1901 جىلى قالانىپ, 1903 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن ەكەن. اراعا 111 جىل سالىپ اتالمىش مەشىت كۇردەلى ءجوندەۋدەن ءوتىپ, 8 ەسەگە ۇلكەيتىلىپ وتىر. كۇردەلى جوندەۋدەن دەگەن اتى عانا, مۇنى تىڭ جەردەن سالىنعان جاڭا مەشىت دەسە دە بولادى. عيمارات ءۇش قاباتتان تۇرادى, قۇلشىلىق ەتۋ زالدارىنىڭ سىيىمدىلىعى 2800 ادامعا ارنالعان. ءبىرىنشى قاباتتا 2300 ادامدىق ەرلەر نامازحاناسى مەن اكىمشىلىك بولمەسى ورنالاسقان. ەكىنشى قاباتتا 500 كىسىلىك ايەل ادامدار نامازحاناسى, نەكە زالى, وقىتۋشىلار بولمەلەرى مەن وقۋ اۋديتوريالارى بار. تومەنگى قاباتتا 150 ادامعا اسحانا, دارەت الۋ ورىندارى ورنالاسقان. كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكەن ەسكى مەشىت عيماراتى بولاشاقتا مۋزەي بولادى دەگەن ۇيعارىم بار.
مەشىتتى كۇردەلى جوندەۋ-جاڭارتۋ جۇمىستارىنا ۇلتجاندى ازامات ەسىمحان ەسەنباەۆ باسقاراتىن «عاسىر نۇرى» قوعامدىق قورى ۇيىتقى بولدى. يماندىلىق ءۇيىنىڭ اشەكەيلەۋ, ارلەۋ جانە بەزەندىرۋ جاعىنىڭ ساۋلەتتىك جوباسىن قازان قالاسىنداعى «قۇل-شاريف» جانە اقتوبە قالاسىنداعى «نۇرعاسىر» مەشىتتەرىنىڭ اۆتورى ا.ساتتاروۆ جاسادى. جاڭا مەشىت قۇرىلىسىن, سونىمەن بىرگە, ەسكىسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن «ينتەرستيل» جشس ءجۇرگىزدى. سەرىكتەستىك قۇرىلىس جۇمىستارىن ەكى جىلدا ءبىتىردى. اقتوبە قالاسىنداعى ورتالىق مەشىتتىڭ جاڭا عيماراتىن سالۋعا جانە ەسكىسىن جاڭعىرتۋعا 680 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى جۇمسالعان. وسىنشاما قارجىنى تەك قانا دەمەۋشىلەر مەن مەتسەناتتار سالعان كورىنەدى. مۇندا نەگىزىنەن ساپالى قۇرىلىس ماتەريالدارى پايدالانىلدى. التىن جالاتقان جانە كوركەمدەلگەن ۇساق ارنايى اينەكتەر يتاليادان, تۇتاس جايما كىلەمدەر تۇركيادان, ءساندى ءارى قىمبات اسپالى شامدار چەحيادان, كۇمبەزدى قاپتايتىن ماتەريالدار چەليابىدەن, گرانيتتەر الماتىدان جەتكىزىلگەن.
كۇردەلى جوندەلىپ, جاڭارتىلعان اقتوبە قالاسىنداعى ورتالىق مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز العان قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان مايامەروۆ قازىر ەلىمىزدە مەشىتتەردىڭ كوپتەپ سالىنىپ جاتقانىن, ادامداردىڭ دىنگە بەت بۇرا باستاعانىن اتاپ وتە كەلىپ, مۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىمەن كەلگەن يگىلىكتەر ەكەنىن ەسكە سالدى. اقتوبە قالاسىنىڭ اكىمى ەرحان وماروۆ تا بۇل شارۋانىڭ جاميعات ءۇشىن جاسالىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى, يماندىلىققا ۇيتىن ۇل – قىزدارىمىزدىڭ كوبەيە بەرۋىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.
جاڭا مەشىتتە قۇران وقىلىپ, جاميعات جۇما نامازىنا جىعىلدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان مايامەروۆ ءدىني ۋاعىز ايتىپ, جينالعانداردى يسلام قاعيداتتارىنا قانىقتىردى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.
كونفەرەنتسيانى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مارات تاعىموۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ول وڭىردەگى ءدىني احۋال, حانافي ءمازھابى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ءدىن وكىلدەرى, تەولوگ عالىمدار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جەتەكشىلەرى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشى-عالىمدارى جانە باسقا زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىسقان القالى جيىندا قازاقستان ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى عالىم شويكين, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان مايامەروۆ, رەسەيدىڭ مۇفتيلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دامير حازرەت مۇحەتدينوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, تەولوگيا جانە فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دوساي كەنجەتاي, رەسەي فەدەراتسياسى تاتارستان رەسپۋبليكاسى قازان قالاسىنداعى رەسەي يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى رافيك مۇحامەتشين, اقتوبە وبلىستىق ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان ەسماحان حانافي ءمازھابىنىڭ شىعۋ تاريحى, ونىڭ قوعامداعى ءرولى, قازىرگى تاڭداعى ءدىني اعارتۋشىلىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋدىڭ ءجايى مەن باعىتتارى, ءدىن مەن قوعامنىڭ بايلانىسى, لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ, جاستاردىڭ جات اعىمدارعا بوي ۇرۋىنا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى حاقىندا بايانداپ, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا ەلىمىزدەگى ازاماتتاردىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا رەسەي فەدەراتسياسى تاتارستان رەسپۋبليكاسى قازان قالاسىندا ورنالاسقان رەسەي يسلام ۋنيۆەرسيتەتى مەن اقتوبە وبلىسى «ءدىن ىستەرى باسقارماسى» مەملەكەتتىك مەكەمەسى جانىنداعى «اڭسار» اقپاراتتىق تالداۋ ورتالىعى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى اراسىندا قاشىقتىقتان ءبىلىم بەرۋ بويىنشا ەكىجاقتى كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار «پىكىرتالاستان شەشىمگە», «ءدىني سانا جانە رۋحاني ازىق «ءدىني اعارتۋشىلىق – ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ فاكتورى» اتتى سەكتسيالارعا ءبولىنىپ, جۇمىس ىستەدى, كۇن ءتارتىبىندەگى ماسەلەنى تەرەڭىرەك تالقىلادى.
سودان كەيىن ولار اقتوبە قالاسىنداعى 111 جىلدىق تاريحى بار قالالىق ورتالىق مەشىتتىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە قاتىستى. جالپى, بۇل مەشىتتىڭ ىرگەتاسى 1901 جىلى قالانىپ, 1903 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن ەكەن. اراعا 111 جىل سالىپ اتالمىش مەشىت كۇردەلى ءجوندەۋدەن ءوتىپ, 8 ەسەگە ۇلكەيتىلىپ وتىر. كۇردەلى جوندەۋدەن دەگەن اتى عانا, مۇنى تىڭ جەردەن سالىنعان جاڭا مەشىت دەسە دە بولادى. عيمارات ءۇش قاباتتان تۇرادى, قۇلشىلىق ەتۋ زالدارىنىڭ سىيىمدىلىعى 2800 ادامعا ارنالعان. ءبىرىنشى قاباتتا 2300 ادامدىق ەرلەر نامازحاناسى مەن اكىمشىلىك بولمەسى ورنالاسقان. ەكىنشى قاباتتا 500 كىسىلىك ايەل ادامدار نامازحاناسى, نەكە زالى, وقىتۋشىلار بولمەلەرى مەن وقۋ اۋديتوريالارى بار. تومەنگى قاباتتا 150 ادامعا اسحانا, دارەت الۋ ورىندارى ورنالاسقان. كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكەن ەسكى مەشىت عيماراتى بولاشاقتا مۋزەي بولادى دەگەن ۇيعارىم بار.
مەشىتتى كۇردەلى جوندەۋ-جاڭارتۋ جۇمىستارىنا ۇلتجاندى ازامات ەسىمحان ەسەنباەۆ باسقاراتىن «عاسىر نۇرى» قوعامدىق قورى ۇيىتقى بولدى. يماندىلىق ءۇيىنىڭ اشەكەيلەۋ, ارلەۋ جانە بەزەندىرۋ جاعىنىڭ ساۋلەتتىك جوباسىن قازان قالاسىنداعى «قۇل-شاريف» جانە اقتوبە قالاسىنداعى «نۇرعاسىر» مەشىتتەرىنىڭ اۆتورى ا.ساتتاروۆ جاسادى. جاڭا مەشىت قۇرىلىسىن, سونىمەن بىرگە, ەسكىسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن «ينتەرستيل» جشس ءجۇرگىزدى. سەرىكتەستىك قۇرىلىس جۇمىستارىن ەكى جىلدا ءبىتىردى. اقتوبە قالاسىنداعى ورتالىق مەشىتتىڭ جاڭا عيماراتىن سالۋعا جانە ەسكىسىن جاڭعىرتۋعا 680 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى جۇمسالعان. وسىنشاما قارجىنى تەك قانا دەمەۋشىلەر مەن مەتسەناتتار سالعان كورىنەدى. مۇندا نەگىزىنەن ساپالى قۇرىلىس ماتەريالدارى پايدالانىلدى. التىن جالاتقان جانە كوركەمدەلگەن ۇساق ارنايى اينەكتەر يتاليادان, تۇتاس جايما كىلەمدەر تۇركيادان, ءساندى ءارى قىمبات اسپالى شامدار چەحيادان, كۇمبەزدى قاپتايتىن ماتەريالدار چەليابىدەن, گرانيتتەر الماتىدان جەتكىزىلگەن.
كۇردەلى جوندەلىپ, جاڭارتىلعان اقتوبە قالاسىنداعى ورتالىق مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز العان قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان مايامەروۆ قازىر ەلىمىزدە مەشىتتەردىڭ كوپتەپ سالىنىپ جاتقانىن, ادامداردىڭ دىنگە بەت بۇرا باستاعانىن اتاپ وتە كەلىپ, مۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىمەن كەلگەن يگىلىكتەر ەكەنىن ەسكە سالدى. اقتوبە قالاسىنىڭ اكىمى ەرحان وماروۆ تا بۇل شارۋانىڭ جاميعات ءۇشىن جاسالىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى, يماندىلىققا ۇيتىن ۇل – قىزدارىمىزدىڭ كوبەيە بەرۋىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.
جاڭا مەشىتتە قۇران وقىلىپ, جاميعات جۇما نامازىنا جىعىلدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان مايامەروۆ ءدىني ۋاعىز ايتىپ, جينالعانداردى يسلام قاعيداتتارىنا قانىقتىردى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.
