كيەلى كيىز ءۇيىمىز شەكارا اسپاسىن
كيىز ءۇي ىقىلىم زاماننان قازاقتىڭ قاسيەت تۇتار مۇلكى سانالادى. ال ونىڭ كيەسى بار بولشەگى – شاڭىراق. «شاڭىراعىڭ بيىك بولسىن!» – باتانىڭ ۇلكەنى. ونى قاشاندا قادىر تۇتۋ – حالقىمىزدىڭ اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان بۇلجىماس سالتى. مەيماناسى تاسىپ, ەسىرە كوكىگەن پەندەگە نەمەسە مەنمەنشىل جاۋعا: «شاڭىراققا قارا» دەپ توقتاۋ ايتۋ – ەرتەدەن قالىپتاسقان اتا ءداستۇر. ونىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ باستى رامىزدەرىنىڭ ءبىرى – ەلتاڭبانىڭ ءدال ورتاسىندا ورنالاستىرىلعانى دا كوپ نارسەنى اڭعارتادى.
مەن مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ ماسەلە مىنادا: 1988 جىلى ارمەنيانىڭ سپيتاك قالاسىندا بولعان جويقىن جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن قازاقستان گۋمانيتارلىق كومەكتىڭ ءبىرى رەتىندە كيىز ۇيلەر اپارعانى ءمالىم. بىراق سول كەزدەگى الىپقاشپا سوزدەرگە قاراعاندا, ارمياندار ولاردى دۇرىس پايدالانباي, كەرەگە, ۋىق, شاڭىراقتاردى وتقا جاعىپ جىلىنىپ, كيىزدەرىن اياقاستى ەتكەن. سوندىقتان قاسيەت تۇتار شاڭىراعىمىزدىڭ شالعايداعى جات جەرلەردە كەرەكسىز دۇنيەدەي دومالاپ جاتقانىن كوزىمىز كورىپ, قۇلاعىمىز ەستىمەسىن دەگەن تىلەكتەمىن.
جۋىقتا قازاقستان كاسىپكەرلەرى ءوز تاراپىنان سوعىستان زارداپ شەككەن ۋكراينا حالقىنا كومەك رەتىندە كيىز ۇيلەر اپارعانى تۋرالى اقپارات تارادى. ارينە, قينالعان جاندارعا مەيىرىمدىلىك تانىتۋ, كومەك بەرۋ – پارىز, بىراق... تۇركياداعى ءزىلزالا سالدارىنان ورىن العان ءولىم-جىتىمگە قازاقستاندىقتار قايعىرا كوڭىل ايتىپ, ءۇي-جايسىز قالعاندارعا كومەك رەتىندە ۇشاقتارمەن جەدەل تۇردە 100 كيىز ءۇي جەتكىزگەنى رەسمي مالىمدەلدى. اتا-بابالارىنا پانا بولعان كيىز ۇيگە تۇرىك باۋىرلار قۇرمەتپەن قاراپ, دۇرىس پايدالانىپ جاتىر دەگەن ۇمىتتەمىز. ولاردىڭ قايعىلارى سەيىلىپ, جارالارى جازىلىپ, ەڭسەلەرىنىڭ كوتەرىلگەنىن قالايمىز.
كيىز ءۇي تىگۋ وڭاي شارۋا ەمەس, ءجونىن بىلۋمەن قوسا, بۇل ءىس كۇش پەن ەپتىلىكتى تالاپ ەتەدى, ال ولاردىڭ ۇشاقتارعا دا جەڭىل جۇك بولماعانى انىق. قازاقتار كيىز ءۇي جابدىقتارىن اتان تۇيەگە تيەگەن. جەتكىزىلگەن م ۇلىكتىڭ قابىلداۋشىعا اۋىرلىعى مەن اۋىرتپالىعى بولماعانى ءجون. بۇل – كىمنىڭ دە بولسا جادىندا ساقتالۋعا ءتيىس قاعيدات. ال شىنداپ كەلگەندە, كيىز ءۇيدى ەلىمىزدىڭ شەكاراسىنان شىعارماسا دەيمىن. زارداپ شەككەن ايماقتارعا باسپانا رەتىندە اسكەري پالاتكالار نە باسقا دا جەڭىل شاتىرلار جىبەرىلگەنى ءجون. قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز دا دۇرىسى وسى.
ناقىپبەك سادۋاقاستەگى,
زاڭگەر-قۇقىقتانۋشى, پۋبليتسيست
استانا
قازاقتىڭ قادىرىنا ارنالعان كەش
«ورال ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىندە حالىق جازۋشىسى قادىر مىرزا ءالىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «قازاق جىرىنىڭ قادىرى» تاقىرىبىندا عيبراتى مول ادەبي-تانىمدىق كەش ۇيىمداستىرىلدى. ءىس-شارادا اقىننىڭ قازاق ادەبيەتىندە الاتىن ورنى, ونىڭ تۋىندىلارىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە دارىتۋ, باي مۇراسىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرۋ حاقىندا كەڭىنەن ءسوز قوزعالدى,
كەشتى ورتالىق ديرەكتورى ارمان داۋلەتوۆ اشىپ بەرسە, مادەني ۇيىمداستىرۋشى مارجان جاردەمقىزى قىزمەت الۋشىلارعا اقىننىڭ ءومىربايانى مەن شىعارماشىلىعى جايىندا جان-جاقتى اڭگىمەلەپ بەردى. ادەبي كەشتىڭ وتۋىنە سەبەپكەر بولعان قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, قادىر مىرزا ءالى ولەڭدەرىن ناسيحاتتاۋشى, وڭىرگە بەلگىلى فوتوگراف رافحات حالەلوۆ اقىننىڭ سۋرەتتەرىنەن دايىنداعان بەينەروليگىن كىتاپحانانىڭ جاڭا كىتاپتار قورىنا تابىستادى. كەلەسى كەزەكتە قادىر مىرزا ءالىنىڭ سوزىنە جازىلعان ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «تامدى ارۋى» ءانى شىرقالدى. سودان سوڭ ورتالىقتىڭ قىزمەت الۋشىلارى اقىننىڭ «قوناق پەن قازاق» , «اپام نەگە جىلادى؟», «تۋعان جەردىڭ اۋاسى» اتتى ولەڭدەرىن وقىسا, ورتالىقتىڭ ۆوكالدىق توبى «تاماشا» ءانىن ورىنداپ بەردى.
ال عيبراتقا تولى ادەبي-تانىمدىق ادەمى كەش:
ء«وزىڭ شىققان بيىكتەر تالاي زاڭعار,
دەيتىن ەمەس قىران-جىر قالاي سامعار.
سەن ومىردەن وتسەڭ دە, قايران قادىر,
قالدى ارتىڭدا ولمەيتىن تالاي تومدار...»,
دەگەن «اتامەكەن» انىمەن مارەسىنە جەتتى.
دينارا مۇراتبەكقىزى,
ورتالىق قىزمەتكەرى
ورال
جارناما جۇيكەگە تيمەسە يگى
كەيىنگى كەزدەرى كوپشىلىكتەن «وسى جارناما دەگەنىڭ جۇيكەگە ابدەن ءتيىپ ءبىتتى» دەگەن سوزدەردى ءجيى ەستيتىن بولدىق. شىندىعىندا دا «كوك جاشىكتى» اشىپ قالساڭ دا, راديوقابىلداعىشتىڭ تۇيمەسىن باسىپ قالساڭ دا جارناما دەگەنىڭ الدىڭنان اندىزداپ شىعا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە گازەت-جۋرنالدارىمىزدىڭ بەتى دە جارنامادان بوسامايتىن بولدى. مۇنى نارىقتىق قاتىناستار جۇيەسىنىڭ ومىرگە اكەلگەن جاڭالىعىنىڭ ءبىر ءتۇرى دەسە دە بولعانداي. بىلايشا ايتقاندا, ء«وز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» دەگەن ءسوز.
...سىيلاس قۇدايى كورشىمىزدىڭ ۇيىنە باس سۇققانبىز. ادەتتەگىدەي الدەبىر كورسەتىلىمدى تاماشالاپ وتىر ەكەن. ءوڭى سىنىق, قاباعى سالىڭقىلاۋ كورىندى. سالەمىمىزدى الىپ, از-كەم اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن ول:
– ءبىر مەزگىل كوڭىلىڭدى كوتەرەيىن دەپ تەلەديدارعا ۇڭىلسەڭ, جارناما دەگەنىڭ ءسات سايىن بەرىلىپ, جۇيكەڭدى جۇقارتاتىن بولدى. باسقا ارنالارعا اۋىستىرساڭ دا كورەتىنىڭ سول, – دەدى كەيىپ. – بۇعان تىيىم بولا ما, جوق پا؟ جوعارىداعى باسشىلار قايدا قاراپ وتىر؟ جازۋ-سىزۋعا ءبىرتابان جاقىن جۇرەتىن ەدىڭ عوي, وسىنى نەگە ايتپايسىڭدار؟
بۇل ماسەلە جايلى بۇرىن دا از ايتىلىپ جۇرمەگەنىن بىلسەم دە, «كورشى اقىسى» دەگەن ءتامسىلدى نازارعا الا وتىرىپ, ازاماتتىڭ تىلەگىنەن اتتاپ كەتە المادىق. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا جارناما – قارجى تابۋدىڭ ءبىر كوزى. سوندىقتان ونى اركىم ارقالاي جۇزەگە اسىرادى. جارناما نەعۇرلىم كوپ بولسا, تانىمدىلىقتىڭ دا سوعۇرلىم ارتا تۇسەتىنى بەلگىلى. ەندەشە, ونى جاساما دەپ تاعى ايتا المايسىز.
بۇل جەردە ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز مۇلدە باسقا. جارناما بەرىلمەسىن دەمەيمىز, بەرىلسىن. الايدا ءار نارسەنىڭ شەگى بار ەمەس پە؟ ەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن بەرە بەرگەننەن گورى, ءبىر ىزگە سالۋعا بولماس پا ەكەن؟ ايتالىق, جارناما بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا بەرىلسە. بولماسا, ءسات سايىن بەرىپ, كورەرمەندى ىعىر ەتكەننەن گورى, حاباردىڭ باسىندا, ورتاسىندا نەمەسە اياق جاعىندا جارنامالاۋعا بولادى عوي. قالاي دەگەندە دە جۇرتشىلىقتىڭ ءوتىنىشى مەن تالاپ-تىلەگىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. ەرتە مە, كەش پە, ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابارىنان كۇدەرىمىزدى ۇزگىمىز كەلمەيدى.
كارىباي امزە ۇلى,
ەڭبەك ارداگەرى
تۇركىستان وبلىسى
