قوس پالاتادان دا قولداۋ تاپتى

كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى ءوتىپ, وندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋ مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2013 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى تىڭدالدى. بىرلەسكەن وتىرىستى اشىپ, جۇرگىزىپ وتىرعان ءماجىلىس توراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆ كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى يگور روگوۆقا ءسوز بەردى. ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جولداۋدى دەپۋتاتتار الدىندا جاريا ەتكەن توراعا ۇستىمىزدەگى جىلى ەلدىڭ داڭعىل دامۋ جولىنا, بيىكتەردى باعىندىرۋىنا باستايتىن داۋىرگە تاتىر­لىق «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسىنىڭ قابىلدانۋى, قازاق­ستاندىقتاردىڭ ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق جولىندا بىرىگىپ, الەمدەگى ەڭ دا­مىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى سىندى كەۋدەلى ماقساتتى العا قويۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توق­تالدى. ءسوزىن ساباقتاي تۇسكەن ول, وسى رەتتە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋدە, قۇ­قىق­تىڭ ۇستەمدىگى مەن بارلىق ازامات­تاردىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى قاعيداتتارىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋدا, سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىز­مەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا, سونداي-اق, سىبايلاس جەمقور­لىققا قارسى جاڭا ستراتەگيانى قالىپتاستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋدا جانە وسى مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىندا حالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرا ءتۇسۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. «قا­زاقستان-2050» سترا­تەگيا­سىنىڭ جانە مەملەكەت باسشىسى جول­­داۋىنىڭ كونستي­تۋتسيا­لىق ماڭىز­عا يە بۇل قاعي­دا­لارى, كونس­تيتۋ­تسيالىق كەڭەستىڭ پىكى­رىن­شە, جوس­پارلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. نەگىزگى زاڭداردىڭ ۇستەمدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ سالاسىندا كونس­تي­­تۋتسيا­لىق سوتتار مەن بالامالى ينستيتۋتتار اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىقتى الەمدىك دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ­دەگى جۇ­مىستاردىڭ دۇرىس باعاسىن العا­نىنىڭ دايەگى رەتىندە, توراعا كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ كونس­تي­تۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارى حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ – كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگى جونىندەگى بۇكىلالەمدىك كون­فەرەن­تسيانىڭ قۇرامىنا قابىل­دانۋىن العا تارتتى. بۇل – قازاقستاندا كونس­تيتۋتسيوناليزمنىڭ ويداعىداي دامىپ وتىرعانىنىڭ دالەلى, دەدى ول ءوز سوزىندە. ودان ءارى ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق جاڭ­عىرتۋداعى وڭ ۇردىستەرگە توقتالىپ وتكەن توراعا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس­ت­ىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىنە, رەس­پۋب­ليكاداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدى­لىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جىل سايىنعى جولداۋلارعا جاسالعان تالداۋ نەگىزىندە بىرقاتار ۇسىنىمدار مەن ۇسىنىستاردى ورتاعا سالدى. ونىڭ العاشقىسى – ءتيىستى زاڭ ۇعىمدارىن ورىندى پاي­دا­لانۋدىڭ كوپ جاعدايلاردا قۇ­قىقتىق شىعار­ما­شى­لىقتا ونىڭ مازمۇنى مەن باعىت­تالۋىنا اسەر ەتەتىنى. زاڭداردى جانە وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلدانعاننان كەيىن قولدانىلۋ بارىسىندا جوعارىدا كورسەتىلگەن جايتتاردىڭ ايقىنداۋشى تۇردە ىقپالى بار. سونىمەن بىرگە, زاڭداردى قابىلداۋدا جانە قولدانۋدا كونستيتۋتسيالىق ۇعىنۋ اپپاراتىن پايدالانۋ ەرەكشە ۇقىپتىلىقتى تالاپ ەتەدى, دەگەن ول ەكىنشى ۇسىنىمدا زاڭنامالىق اكتىلەر جانە سولارعا ىلەسە جۇرەتىن زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ءبىر مەزگىلدە شىعارۋدىڭ قاجەتتىگىنە باسا ءمان بەردى. ويتكەنى, قايسىبىر زاڭ قابىلدانعاندا «نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» قولدانىستاعى زاڭعا دا ءتيىستى تالاپ ەنگىزىلۋى قاجەت. الايدا, ول ءاردايىم ورىندالا بەرمەيدى, زاڭ­عا تاۋەلدى قۇقىقتىق اكتىلەر كوپ جاعداي­لاردا ەداۋىر كەشىگىپ بارىپ قابىلدانادى نەمەسە مۇلدەم قابىلدانبايدى, وسىعان بايلانىستى زاڭنامالىق جانە زاڭعا تاۋەلدى جولمەن رەتتەۋدە تەپە-تەڭدىك جەتىمسىزدىگى بايقالادى دەدى, توراعا. سونىمەن قاتار, قابىلدانعان شە­شىمدەر ونىڭ تاراپتارى ءۇشىن مىندەتتى سيپاتقا يە حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەن جوعارى رەتتەۋشى ورگاندارىنىڭ قالىپتاسۋىنا وراي, حالىقارالىق-قۇقىقتىق اكتىلەردى قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىك تۇرعىسىندا باقىلاۋ ماسەلەلەرى وزەكتى بولا باستاعانىن العا تارتتى. راسىندا, ەلىمىزدىڭ جاڭا ينتەگراتسيالىق ۇيىم – ەاەو اياسىندا جۇمىس جاساۋىندا بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى ايقىن سەزىلەتىنى داۋ تۋدىرمايدى. سول سەبەپتەن, حالىقارالىق شارتتارعا قول قويىلعانعا جانە بەكىتىلگەنگە دەيىن, ول زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرە وتىرىپ, ساراپشىلىق جۇمىستىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كەزەك كۇتتىرمەيدى. ال اتا زاڭىمىزدىڭ باپتارىنىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋىنا سەلكەۋ تۇسپەۋى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ەڭ باستى قاعيداتى ەمەس پە؟! كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءتور­اعا­سى­نىڭ پىكىرىنشە, نەگىزگى زاڭ­نىڭ ۇلىقتىعىن جانە تىكەلەي قولدانىلۋىن ءسوزسىز جانە ءتيىستى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ, كونس­تي­تۋتسيالىق ماتەريالدىق جانە پرو­تسەسسۋالدىق ەرەجەلەردى قالتقىسىز ساقتاۋ بۇكىل مەملەكەتتىك جانە قو­عام­دىق ينستيتۋتتار, لاۋ­ا­زىم­دى تۇلعالار مەن ازاماتتار ءۇشىن مىندەتتى تالاپ بولىپ تابى­لادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا كونس­تي­تۋتسيانى بۇلجىتپاي ورىنداۋ – قا­زاقستاننىڭ قارىشتاپ دامۋىنىڭ سەنىمدى كەپىلى. ياعني حالىق قالاۋىن زاڭداردا جانە وزگە دە ماڭىزدى مەملەكەتتىك اكتىلەردە ءبىلدىرۋ, سون­داي-اق, ازاماتتاردىڭ جاريا ينس­تيتۋتتارعا ىقپال ەتۋ راسىمدەرىن ۇنەمى جەتىلدىرۋ حالىقتىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىنىڭ, ەكونوميكالىق دامۋى مەن ءال-اۋقاتى جاقسارۋىنىڭ پارمەندى كەپىلى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار, الەۋمەتتىك ارىپتەستىك, تۇلعا, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىنىڭ ۇشتاسۋى, ولاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋى نەگىزىندە قازاقستان­دىق­تاردىڭ سەنىمىن ودان ءارى ساقتاپ, نىعايتا بەرۋ قاجەت, دەپ وي ءتۇيىن­دەدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءتور­ا­عاسى. جولداۋدى تىڭداپ, داۋىسقا سالعان قوس پالاتا دەپۋتاتتارى ونى ءبىراۋىزدان قابىلدادى. پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءبىر­لەسكەن وتىرىسىندا ۇكىمەتتىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2013 جىلعى رەسپۋبليكالىق اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى دە قارالدى. بۇل ماسەلە بويىنشا الدىمەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ بايانداما جاسادى. ول ءوز سوزىندە 2013 جىلدىڭ ناتيجەلەرىنە تالداۋ جۇرگىزۋ ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ قامتاماسىز ەتىلگەنىن جانە جوسپارلانعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىلگەنىن كورسەتكەنىن ايتىپ ءوتتى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءالسىز وسۋىنە جانە ەكسپورتقا, مۇنايعا الەمدىك باعانىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 6 پايىزدى قۇرادى. جىلدىق شامادا ين­فليا­تسيا 2013 جىلى 4,8 پايىزدى كورسەتتى, بۇل ونىڭ الدىنداعى جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 1,2 پايىزعا تومەن. ەڭبەك نارىعىندا احۋال تۇراقتى بولىپ قالدى. جۇمىسسىزدىقتىڭ تومەن دەڭگەيى ساقتالىپ, 5,2 پايىزدى قۇرادى. 2013 جىلى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق رەيتينگتەگى پوزيتسيالارىن جاقسارتۋ قامتاماسىز ەتىلدى. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگى يندەكسىنىڭ جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بيزنەستىڭ جۇرگىزىلۋى جەڭىلدىگىنىڭ رەيتينگتەرى بويىنشا, قازاقستان الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 50 ەلىنىڭ ساناتىنا قوسىلدى. وتكەن جىلى ىسكە اسىرىلعان مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالاردىڭ 33-ءى ەلدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋعا جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 6 پايىزدىق وسىمىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جوبالارىنىڭ ۇلەسى باعالاۋ بويىنشا, 0,8 پايىزدىق تارماقتى قۇرادى. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى, تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ, ءونىم كولەمىنىڭ ءوسىمى, كەدەيلىك پەن جۇمىسسىزدىقتى تومەندەتۋ ينديكاتورلارىنا دا قول جەتكىزىلدى. پارلامەنتتىڭ ساۋالدارى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدار­لامالاردى ىسكە اسىرۋعا جۇمىل­دىرىلعان كاسىپورىندار بويىن­شا بيۋدجەتكە تۇسەتىن ءتۇسىم­دەرگە مونيتورينگتى ودان ءارى جال­عاستىراتىن بولامىز, دەدى ق.سۇلتانوۆ. سونداي-اق, قارجى ءمينيسترى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تۇسىمدەرى 100,6 پايىزعا اتقارىل­عانىن, بۇل 5 ترلن. 272 ملرد. تەڭ­گەنى قۇراعانىن جەتكىزدى. بۇل كورسەتكىش 2012 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا, 7,8 پايىزعا نەمەسە 383 ملرد. تەڭگەگە ارتىق. الەمدىك نارىق­تاعى كونيۋنكتۋرا سالدارىنان, تاۋ-كەن كومپانيا­لارى بويىنشا كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ تومەندەۋى اياسىندا شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور كاسىپورىندارى پايداسىنىڭ ءوسۋى بايقالىپ وتىر. وسى سەكتوردان كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ تۇسىمدەرى 14 پايىزعا ارتتى. بۇل ەكونوميكانىڭ نومينالدى وسۋىنەن اسىپ تۇسەدى, دەدى بايانداماشى بۇل رەتتە. ال رەسپۋبليكالىق شىعىستارعا قاتىستى ءسوز قوزعاعان باقىت سۇلتانوۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 5 ترلن. 991 ملرد. تەڭگەگە تولىق ورىندالعانىن, بۇل جوسپاردىڭ 99 پايىزىن قۇراعانىن اتاپ ءوتتى. 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا شىعىستار 195 ملرد. تەڭگەگە, ياعني 3,4 پايىزعا ءوستى. تىكەلەي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ بويىنشا, مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى ارتتى. بيۋدجەتتىك باعدارلامالار ءىس-شارالارىنىڭ 90 پايىزدان استامى ءوزىنىڭ ماقساتىنا تولىق جەتكىزىلدى. مۇنى جاقسى ناتيجە دەپ باعالاۋعا بولادى. ال 2013 جىلى بيۋدجەت باعدارلامالارىنىڭ ساپا كورسەتكىشتەرىن جوسپارلاۋ 8 پايىزعا جاقساردى. بىراق, بىزدە ءالى دە اتقاراتىن جۇمىس بارشىلىق. قاراجاتتى ءتيىمدى ءارى تولىق پايدالانۋ بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ اجىراماس كومپونەنتتەرى بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان, بيۋدجەتتىڭ يگەرىلۋى بويىنشا ماسەلەلەر وتە وزەكتى بولىپ تۇر, دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بۇل ورايدا. ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قوزى-كورپەش جاڭبىرشين ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەسەبى سەنات پەن ءماجىلىستىڭ كوميتەتتەرى مەن جۇمىس توپتارىنىڭ 25 وتىرىسىندا جانە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ 2 وتىرىسىندا جان-جاقتى قارالعانىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, سىرتقى كونيۋنكتۋرانىڭ تەرىس اسەرى­نە قاراماستان, ەلىمىزدىڭ ماكروەكو­نومي­كالىق جانە الەۋ­مەتتىك تۇراقتىلىعى قامتاماسىز ەتىلدى. سونىمەن بىرگە, 2013 جىل­عى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن كەشەندى باعالاۋ ونى جوسپارلاۋدا جانە اتقارۋدا بىرقاتار پروبلەمانىڭ ورىن العانىن كورسەتتى. بۇل پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ قا­جەتتىلىگى قازاق­ستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداققا كىرۋ جاعدايىندا اي­رىقشا وزەكتى بولىپ تۇر. ءويت­كەنى, ءتيىمدى پرەزيدەنتتىك ساياسات جاڭا گەوساياسي جاعدايلاردا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالۋدا, دەدى ق. جاڭبىرشين. پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءبىر­لەس­كەن وتىرىسىندا كۇن تارتىبىنە شىققان ماسەلەلەر بويىنشا نەگىزى باياندامالار جاسالعاننان كەيىن پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ ءسوز الدى. ول ءوز سوزىندە ەل ەكونوميكاسىنا ەكونوميكالىق قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ءتيىمدى شارا قابىلداپ, ۇلتتىق قوردان 1 ترلن. تەڭگە بولۋگە تاپسىرما بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل قارجى ءبىرىنشى كەزەكتە وڭدەۋ ونەركاسىبىن قولداۋعا, ونى دامىتۋعا جانە وسى سالاعا شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋعا باعىتتالاتىن بولادى, دەدى ك.ءماسىموۆ. سونداي-اق, ول ەكونوميكاعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن 1 ترلن. تەڭگەنىڭ العاشقى 100 ملرد. تەڭگەسى ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبىن دامىتۋعا باعىتتالاتىنىنا دا توقتالدى. ۇلتتىق قوردان ءبولىنىپ, «بايتەرەك» قورى ارقىلى وتكەن العاشقى 100 ملرد. تەڭگە قازىرگى ۋاقىتتا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى ناقتى ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل كەزەڭدە ءبىز ازىق-ت ۇلىك وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋعا باسا نازار اۋداردىق, دەدى ءوز سوزىندە ۇكىمەت باسشىسى. بۇل كۇنى دەپۋتاتتار ۇكىمەت باسشىسىنا بيۋدجەتتىك ءتارتىپتى نىعايتۋعا, مەم­لەكەتتىك جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولى­نەتىن قاراجاتتىڭ يگەرىلۋىنە قاتىستى وزدەرىن تولعاندىرعان ساۋ­الدارىن قويدى. ك.ءماسىموۆ بيۋد­جەتتىك ءتارتىپتى نىعايتۋعا باعىت­تالعان زاڭنامالارعا تۇزەتۋلەردى پارلامەنتكە ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى. بۇل رەتتە, پرەمەر-مينيستر وسى باعىتتاعى زاڭنامالارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ءۇشىن دەپۋتاتتارعا العىسىن ءبىلدىرىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە بيۋدجەتتى پايدالانۋ بويىنشا وبلىستار مەن استانا جانە الماتى اكىمدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىراتىنىن جەتكىزدى. ك.ءماسىموۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ورايدا تەك كىنالىنى جازالاۋ عانا ەمەس, ەڭ باستىسى, ەكونوميكاعا جانە حالىققا بولىنگەن قارجىنىڭ دۇرىس باعىتتا جوسپارلانىپ, ءتيىستى ماقساتقا يگەرىلۋى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. بىرلەسكەن وتىرىس اياسىندا دەپۋتاتتار بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى, سالىقتى اكىمشىلەندىرۋ تيىمدىلىگىنىڭ ازدىعى جانە كولەڭكەلى ەكونوميكا ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋى بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمسىز باسقارۋدىڭ العىشارتتارىن قالىپتاستىراتىنىنا نازار اۋداردى. الداعى ۋاقىتتا بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ماقساتتى ءارى ءتيىمدى پايدالانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, سون­داي-اق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ اتقارىلۋىن جەتىل­دىرۋ مەن مەملەكەت اكتيۆتەرىن پايدا­لانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتى­رۋعا جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلۋى ءتيىس. انار تولەۋحانقىزى, ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».