قايراتكەر قابىلبەك

قابىلبەك اقپان توڭكەرىسىن باسقا دا قازاق جاستارى سياقتى زور قۋانىشپەن قارسى الىپ, العاشقى كۇننەن ساياسي جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاستى. 1917 جىلدىڭ ناۋرىز-تامىز ايلارىندا قورا­عاتى ء(ۇيتال) بولىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ, تاپسىرعان مىندەتتەردى تىڭ­عى­لىقتى ورىندايدى. سول جىل­دىڭ مامىر ايىندا مەركىدە تۇ­رار رىسقۇلوۆپەن بىرگە «بۇقا­را» (قازاق جاستارىنىڭ رەۆوليۋ­تسيالىق وداعى – اۆتور) ۇيىمىن قۇرىسىپ, ۋەزدەگى رەۆوليۋتسياشىل قازاق جاستارىنىڭ باسىن قوسۋ جولىندا قىزمەت اتقاردى. بۇل ۇيىم ساياسي تۇراقسىزدىق جايلاعان وتپەلى كەزەڭدە قارا­پايىم كوشپەلى حالىقتىڭ ساياسي قۇقىقتارى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىن قورعاۋدى ماقسات ەتتى. تۇرار جەتەكشىلىك جاساعان ۇيىم­عا 30-دان اسا قازاق, قىرعىز, سونداي-اق دەموكراتيالىق كوڭىل كۇيدەگى ورىس جاستارى كىرەدى.

«بۇقارا» ۇيىمىنىڭ سول جىلدارى تۇركىستان مەن قازاق­ستان اۋماعىندا قۇرىلعان ءدال وسىنداي ساياسي باعىتتاعى وداق­تاردان ايىرماشىلىعى – وداق باعدارلاماسى مەن جارعىسى بار, كۇرەس جولى انىق ساياسي ۇيىم بولدى. باعدارلاما مەن جارعىدان ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ اقپان توڭ­كە­رىسىنىڭ سيپاتى مەن ءمان-ماعى­ناسىن, ساياسي تۇراقسىزدىعى مەن الەۋمەتتىك قايشىلىعىن ايقىن تۇسىنگەنىن اڭعارۋعا بولادى. ورىس وتارشىلارى مەن جەرگىلىكتى باي-ماناپتاردىڭ كەدەي حالىققا قارسى ءىس-ارەكەتىن سىناي كەلە, ەڭبەكشى بۇقارانىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, تالاپ-تىلەگىن قورعايتىنىن بىلدىرە وتىرىپ, ۇيىم مۇشەلەرى ءوز قىزمەتتەرىنىڭ باستى ماقساتى رەتىندە: «ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ جەرگىلىكتى كوميتەتتەرى مەن ورىس كۋلاكتارىنىڭ وزبىر­لى­عىنا قارسى كۇرەس» جولىن تاڭداپ العاندارىن اشىق مالىمدەيدى. ۇيىم مۇشەلەرى 1917 جىلدىڭ جازىندا رەسەيدەگى رەۆوليۋتسيالىق باعىتتاعى سايا­سي پارتيالاردىڭ ۇلت ماسە­لەسى بويىنشا قابىلداعان باعدار­لامالارىمەن مۇقيات تانىسا كەلە, قازاق جانە باسقا دا تۇركى تىلدەس حالىقتار ءۇشىن ەڭ ءتيىمدىسى بولشەۆيكتەردىڭ سايا­سي ۇستانىمدارى دەپ تاۋىپ, اۋليەاتا مەن تاشكەنتتەگى از ساندى بولشەۆيكتىك ۇيىمدارمەن, جاڭادان قۇرىلا باستاعان جۇ­مىس­شى, سولدات جانە شارۋا كەڭەستەرىمەن بايلانىس جاساۋ­عا ارەكەتتەنەدى. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, «بۇقارا» ۇيىمى ق.سا­رىمولداەۆ ءۇشىن العاشقى ساياسي مەكتەپ بولدى.

ول 1917 جىلى 2-5 تامىز ارا­لىعىندا تاشكەنت قالا­سىن­دا تۇركىستان ولكەسىن مەكەندەگەن قازاق جانە قىرعىز حالىق­تارىنىڭ العاشقى جينالىسىنا قاتىسادى. مۇحامەدجان تىنىشباەۆ توراعالىق ەتكەن جيىندا رەسەيدەگى ساياسي جاعداي, ورىنبوردا وتكەن جالپىقازاق سەزىنە كوزقاراس, تۇركىستاندى باسقارۋ ماسەلەسى, جەر, سۋ, قونىس­تانۋشىلار ماسەلەسى, وقۋ-اعارتۋ, حالىق سوتى, ايەل جانە تاعى دا باسقا 18 ءىرى ماسەلە قارالادى. تۇركىستان ولكەسىندەگى «قازاق پەن قىرعىزداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن ۇيلەستىرىپ, ونى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا تۇر­كىس­تان ولكەلىك قازاق-قىرعىز ورتالىق كەڭەسى اتتى قوعامدىق-ساياسي ۇيىم قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.

ق.سارىمولداەۆ 1918 جىلدىڭ ءساۋىر-تامىز ايلارىندا اۋليەاتا ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانىپ, ەسەرلەر پارتيا­سىنىڭ قۇرامىندا ارەكەت ەتتى. سول جىلدىڭ 20 تامىزىندا رك(ب)پ قاتارىنا قابىلدانىپ, العاشقى كۇننەن باستاپ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى پارتيالىق ۇيىمداستىرۋ جانە ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاستى. ت.رىسقۇلوۆپەن بىرگە اۋليەتا ۋەزىندەگى اشتىققا قارسى كۇرەس شارالارىن ۇيىمداستىرۋ جولىندا كوزگە تۇسكەن ول تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كەڭەستەرىنىڭ VI سەزىنە قاتىسىپ, تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە, ارتىنان تۇرىكاتكوم شەشىمىمەن تۇركىستان ازىق-ت ۇلىك حالىق كوميسسارياتى كوللەگياسىنا مۇشە بولىپ سايلاندى. وسى قىز­مەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ, قابىل­بەك تاشكەنتتەگى كەڭەس وكىمەتى باسشىلارىنىڭ باسىن جالماعان «وسيپوۆ ب ۇلىگىن» باسۋعا قا­تىسادى.

تۇركىستان اكسر كەڭەستەرىنىڭ توتەنشە VII سەزىندە ت.رىسقۇلوۆ تۇرىكاتكوم پرەزيديۋمى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى جانە تكپ ءىى كونفەرەنتسياسىنىڭ شەشىمىمەن قۇرىلعان مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانادى. تاعى دا تۇرىكاتكوم مۇشەسى بولىپ سايلانعان ق.سارىمولداەۆ ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا تۇرىكاتكوم جانىنداعى اشتىقپەن كۇرەسەتىن ورتالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى قىزمەتىن قابىلداپ الىپ, تامىز ايىنا دەيىن رەسپۋبليكاداعى اشتىقتى اۋىزدىقتاۋعا باسشى­لىق جاسايدى.

1919 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ق.سارىمولداەۆ قىزىل ار­ميا­نىڭ ەرىكتى ءبولىمىن ۇيىمداس­تىرۋشى رەتىندە اسكەري قىزمەتكە اۋىسادى. بىراق تامىز ايىندا بۇل قىزمەتتەن بوساتىلىپ, تكپ اۋليەاتا ۋەزدىك-قالالىق كوميتەتىنىڭ جانە اۋليەاتا ۋەزدىك-قالالىق مۇسىلمان بيۋ­روسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. تكپ ورتالىق كومي­تەتى جانىنداعى مۇسىلمان بيۋرو­سىنىڭ اۋليەاتا ۋەزىندەگى وكىلەتتى وكىلى قىزمەتىن قوسا اتقا­رادى. وسى جىلدىڭ قازا­نىندا اۋليەاتا ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. ول وسى قىزمەتتى اتقارىپ جۇرگەن ۋاقىتىندا اتامان اننەنكوۆتىڭ «ازاپ ۆاگونىنان» قالت-قۇلت ەتىپ امان قالىپ, اقتاردىڭ ومبىداعى لاگەرىنەن اۋپىرىمدەپ قاشىپ شىققان س.سەيفۋللين اۋليەاتاعا كەلگەن كەزى تۋرالى «تار جول, تايعاق كەشۋدە» بىلاي دەپ جازادى:

«...يسپولكومنىڭ توراعاسى قابىلبەك سارمولدا ۇلى وتىر­عان بولمەسىنە كىردىك. تەسىلە قاراي­مىن. الدىندا ۇستەلىنە قارسى وتىرعان ءبىر-ەكى ورىسپەن سويلەسىپ وتىر. ءبىز كەيىنىرەك تۇرعان ورىندىققا وتىردىق. يس­پول­كومنىڭ توراعاسى سارمول­دا ۇلىنىڭ اۋزىنا, بەتىنە قادا­لىپ, سوزدەرىن قادالا تىڭداپ وتىرمىن. ورىستار اقشا بولىم­دە­رىنىڭ باسقارۋشىلارى ءتارىز­دى, ءالى ۇمىتقام جوق. ورىس قىز­مەتكەرلەر جۇرتتان اقشا الىپ, اقشا بەرۋ رەتىن قالاي تارتىپ­كە قويۋ ءجونىن سۇراپ وتىردى. سارمولدا ۇلى كادىمگىدەي اقىل, ءجون ايتىپ وتىردى. ءبىر ءتۇرلى ءسۇيىنىپ كەت­تىم. جاپ-جاس جىگىت, قازاق بولشەۆيك, ۋەزدىك يسپولكومنىڭ باستىعى! كادىمگىدەي ءجون ايتىپ, ءامىر ايتىپ وتىر. بۇل ۋەزدىڭ سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ ەڭ باسىندا وتىرعان قازاق بولشەۆيكتەرىن مەنىڭ ەڭ ءبىرىنشى كورگەن كىسىم. بۇعان ەداۋىر قۋاندىم». ودان ءارى ق.سارىمولداەۆتىڭ وزىنە بىردەن سەنىم ءبىلدىرىپ, كورسەتكەن ىستىق ىقىلاسىن, اۋليەاتاداعى مۇسبيۋرونىڭ جۇمىسىنا قال دەپ قاۋلى شىعارىپ, ءوزىن ۇگىتتەگەنىن, اۋليەاتا جىگىتتەرىنىڭ جاساعان سىي-قۇرمەتىن ريزاشىلىق سەزىم­مەن ەسكە الادى. سونىمەن قاتار ول باسقارعان «ۇكىمەتتىڭ» اقمولاعا دەيىن بارۋ ءۇشىن قولىنا ماندات ۇستاتىپ, استىنا ات مىنگىزگەنىن جانە قالتاسىنا اقشا سالىپ, جولعا كەرەك-جاراعىن قامداپ بەرگەنىن جازادى. مۇنىڭ بارلىعى ق.سارىمولداەۆتىڭ قازاق جىگىت­تەرىنە ءتان ازاماتتىعىن, تۇلعالىق قاسيەتتەرىن اشا تۇسەدى.

ول 1920 جىلدىڭ اقپان-قازان ايلارىندا اۋليەاتا ۋەزدىك رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى, تكپ اۋليەاتا ۋەز­دىك-قالالىق كوميتەتىنىڭ مۇشە­سى قىزمەتتەرىن اتقارادى. قاي قىزمەتتى اتقارسا دا تىڭعىلىق­تى ىسىمەن كوزگە تۇسكەن ق.سارى­مولداەۆ تكپ سىرداريا گۋبەر­نيا­لىق كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە تۇركىستان اكسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى كوللەگياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ەڭبەك ەتتى. بىراق ت.رىسقۇلوۆ وتستاۆكاعا كەتكەن سوڭ ەميسسارلىق ورگان – تۇ­رىك­­­كوميسسيانىڭ قولداۋىمەن بيلىك باسىنا كەلگەن جاڭا توپ ت.رىسقۇلوۆ باسقارعان مۇس­بيۋرونىڭ مۇشەلەرىن, سونداي-اق ق.سارىمولداەۆتى دا قۋعىنداي باستايدى. وسىعان بايلانىستى ول سول كەزەڭدەگى ەل استاناسى ورىنبور قالاسىنا قىزمەت اۋىس­تىرىپ, قازاق اكسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى, باسقارۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءارى كوللەگياسىنىڭ مۇشەسى, سونداي-اق تۇرىكاتكومنىڭ قازاق اكسر واك جانىنداعى وكىلەتتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارادى. وسى قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ, قازاق اكسر-ىندەگى اكىمشىلىك اپپاراتى جۇمىسىنىڭ جاقسارۋىنا اتسالىستى.

1922 جىلى 12 قاڭتارداعى رك(ب)پ قىروبكومى پرەزي­ديۋمىنىڭ شەشىمى بويىنشا ق.سارىمولداەۆ اشىققاندارعا كومەكتەسەتىن ورتالىق كوميس­سيانىڭ اقمولا جانە سەمەي گۋبەرنيالارىنداعى توتەنشە وكىلەتتى وكىلى رەتىندە ىسساپارعا جىبەرىلگەن ءا.الىبەكوۆتىڭ كومەكشىسى رەتىندە بەكىتىلەدى. تۇركىستان اكسر-ىندەگى اشتىققا قارسى كۇرەستە ۇلكەن قايرات كورسەتكەن ق.سارىمولداەۆتىڭ 1921-1923 جىلدارى قازاقستاندا بولعان الاپات اشارشىلىقتى اۋىزدىقتاۋعا بايلانىستى ات­قار­عان جۇمىستارى دا ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ول ورىن­بور قالاسىندا 1922 جىل­دىڭ كۇزىنە دەيىن جۇمىس ىستەدى.

1922 جىلى قىركۇيەكتە شارۋاشىلىعى اقساپ جاتقان تۇركىستان حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمە­تىنە ت.رىسقۇلوۆ تاعايىندال­عاننان كەيىن, كوپ ۇزاماي ق.سا­رىمولداەۆ جەتىسۋ وبلىستىق اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كومي­تە­تىنىڭ توراعاسى بولىپ تا­عايىن­دالدى. جەتىسۋ وبلىسىندا جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات­تى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وراسان زور كولەمدە ۇيىمداستىرۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزدى. كەڭەس وكى­مەتىنىڭ بيلىگىن جەتىسۋ وبلىسى­نىڭ قازاقتارى تەك 1921 جىل­دىڭ جازىنان باستاپ سەزىنە باستاعان بولاتىن. وسى جىلدىڭ سوڭىندا تۇركىستان رەسپۋبليكاسى باسشىلىعىنىڭ ناقتى ءىس-شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ۋەزدەرىندە العاش رەت كەدەيلەر كوميتەتتەرى قۇرىلا باستادى. 1921 جىلعى جەتىسۋداعى جەر-سۋ رەفورماسى ءوز ماقساتىنا تولىق جەتە الماسا دا, قازاق حالقىنىڭ كەڭەس وكىمەتىنە دەگەن سەنىمىن وياتتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەدەيلەردىڭ بالالارىن تەگىن وقىتۋ جولىنداعى باستاماسى اياسىندا 1922 جىلى كەيبىر قازاق اۋىلدارىندا مەك­تەپتەر اشىلا باستادى. ول جە­تى­سۋ وبلىستىق اسكەري رەۆو­ليۋ­تسيالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان ۋاقىتتا بارلىق ۋەزد ور­تالىقتارىندا كەدەي بالالارىنا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتار ۇيىمداستىرىلدى.

جەتىسۋ وبلىسىن باسقارۋدا ىسكەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن ق.سا­رىمولداەۆ 1923 جىلى 12 تامىزدا سىرداريا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىز­مەتىنە تاعايىندالىپ, تكپ وبلىستىق كوميتەتى اتقارۋ بيۋرو­سىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. 1924 جىلى 11 ناۋرىزدا ونىڭ ۇستىنەن پارتيالىق-قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, تەرگەۋ جۇمىستارى اياقتالعانشا بارلىق قىزمەتىنەن ۋاقىتشا بوساتىلدى. ال 1924 جىلى حورەزم رەسپۋبليكاسى جۇمىسشى-شارۋا ينسپەكتسياسى حالىق كوميسسارىنىڭ ورىن­باسارى قىزمەتىن اتقارىپ, حيۋا قالاسىنا تۇراقتادى. وسى قىز­مەتتە ءجۇرىپ, جونەيت حاننىڭ بانداسىن تالقانداۋ وپەراتسياسىنا قاتىستى.

1924 جىلدىڭ كۇزىندە تۇر­كىستان اكسر-ىندە ۇلتتىق-تەر­ري­توريالىق مەجەلەۋ ساياساتى جۇرگىزىلىپ, سىرداريا جانە جەتىسۋ وبلىستارى قازاق اكسر-ءى قۇرامىنا قوسىلعاننان كەيىن ق.سارىمولداەۆ قازاق اكسر-ءىنىڭ وزبەك كسر-ىندەگى وكىلەتتى وكىلى رەتىندە تاشكەنتتە قالدى.

1925 جىلى 27 ناۋرىزدا رك(ب)پ قىرعىز (قازاق) ولكەلىك كومي­تەتىنىڭ بيۋروسى رك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىن ورىنداي وتىرىپ, حاتشىلىقتىڭ بارلىق مۇشەسىن قىرولكەكوم حاتشىلارى دەپ ەسەپتەۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. قاۋلىعا سايكەس ۆ.نانەيشۆيلي – ءبىرىنشى حاتشى, س.قوجانوۆ – ەكىنشى حاتشى, ن.ەجوۆ ءۇشىنشى حاتشى بولىپ بەكىتىلدى. 1925 جىلدىڭ 15-19 ساۋىرىندە اقمەشىت قالاسىندا وتكەن قازاق اكسر كەڭەستەرىنىڭ V سەزىنەن كەيىن قازاقستاندا بيلىگى كۇشەيە تۇسكەن س.قوجانوۆ ۆ.نانەيشۆيلي 1925 جىلدىڭ جازىندا ماسكەۋگە كەتكەننەن كەيىن تولىقتاي بيلىك جۇرگىزە باستادى. اتاپ ايتقاندا, س.قو­جانوۆ شىلدە-قىركۇيەك ايلارىندا قازولكەكومنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىسىنىڭ مىندەتىن ات­قار­دى. ءدال وسى كەزەڭدە, 1925 جىلعى 16 تامىزدا وتكەن قا­ز­­ولكەكوم حاتشىلىعىنىڭ ما­جى­لىسىندە «جولداس سارى­مول­داەۆ تۋرالى» ماسەلە قارا­لىپ, ق.سارىمولداەۆقا قازولكە­كومنىڭ قاۋلىسىنا باعىنباعانى ءۇشىن سوگىس جاريالاپ, ونىڭ تەز ارادا قازولكەكوم قاراۋىنا كەلۋىن ۇسىنعان شەشىم شىعاردى. بىراق قايتپاس قايسارلىعى مەن بىربەتكەيلىگى ءبىر باسىنا جەتەتىن ق.سارىمولداەۆ س.قوجانوۆ قا­­زاق­ستاننان كەتكەنگە دەيىن قازول­كەكوم قاراۋىنا كەلە قويمادى.

1925 جىلى 1 قاراشادا ق.سا­رىمولداەۆ سول كەزەڭدەگى قازاق­ستاننىڭ استاناسى قىزىلوردا قالاسىنا كەلىپ, قازاق اكسر حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ورتالىق كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قىزمەتكە كىرىستى. بك(ب)پ قازولكەكومى بيۋروسىنىڭ ماجىلىسىندە «جولداس سارىمولداەۆتى ولكەلىك كوميتەت اپپاراتىندا پايدالانۋ تۋرالى» ماسەلە قارالعانىمەن, ونى بۇدان بىلاي دا شارۋاشىلىق جۇمىستارعا پايدالانۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ول قازاق سۋ شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە تا­عايىن­دالىپ, بۇل لاۋازىمدا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى. قازاق جەر­لەرىن سۋلاندىرۋ مەن شاردارا سۋ قويماسىن سالۋ باعىتىندا ورا­سان زور ۇيىمداستىرۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزدى. قازاق واك پرە­زيديۋمى ءماجىلىسىنىڭ شەشى­مىمەن قازاق اكسر حالىق شارۋا­شىلىعى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. قازاقستانداعى ونەركاسىپتى دامىتۋ باعىتىندا كوپتەگەن يدەيا­نى ءباسپاسوز بەتىندە تۇراقتى ناسيحاتتاي وتىرىپ, ماقتا جانە كەندىر شارۋاشىلىعىن, ۇساق قولونەر مەن كەن ورىندارىن دامىتۋعا كوپ كۇش سالدى.

1928 جىلدىڭ 2 مامىرى­نان 1931 جىلدىڭ 25 قىر­كۇيەگىنە دەيىن قازاق اكسر مەم­لەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميس­سياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. ورىنباسار دەگەن اتى بولماسا, ءىس جۇزىندە وسى ءۇش جارىم جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ول توراعا قىزمەتىن ۇنەمى اتقارۋشى رەتىندە باسشىلىق جاسادى. قازاق حالىق كوميسارلار كەڭەسى جانىنداعى وتى­رىقشىلاندىرۋ جونىندەگى رەس­پۋبليكالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانىپ, قىرۋار جۇمىس اتقارعانىن, قازاقستانداعى بەسجىلدىقتىڭ جوسپارلارى مەن ەلەكترلەندىرۋ, اۋدانداس­تىرۋ جانە اۋدان ورتالىقتارى قۇرىلىسى, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋدا ونىڭ ەرەكشە ۇلەسى بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءلازىم.

سونىمەن قاتار ق.سارىمول­داەۆ باقىلاۋ كوميسسياسى بيۋروسىنىڭ شەشىمىمەن بك(ب)پ قازولكەكومىنىڭ گۋرەۆ وكرۋ­گىندەگى باي شارۋاشى­لىقتارىن تاركىلەۋ بويىنشا وكىلەتتى وكىلى بولىپ تاعايىن­دالسا, كەيىن ورال وكرۋگىندەگى وكىلەتتى وكىلى رەتىندە قىزمەتكە كىرىستى. ونىڭ وسى باعىتتا اتقارعان قىزمەتى دە ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىزدىڭ قولىمىزدا ونىڭ بۇل باعىتتا اتقارعان جۇمىستارىنا قاتىستى قۇجاتتار بولماعاندىقتان, تەك قانا اتاپ ءوتۋدى دۇرىس دەپ ەسەپ­تەيمىز. سونداي-اق بك(ب)پ قازولكەكومىنىڭ باقىلاۋ كوميسسياسى ق.سارىمولداەۆتى ورال وكرۋگتىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە ۇسىندى. بىراق كوپ ۇزاماي بۇل ۇسىنىس قايتا قارالىپ, شەشىمنىڭ كۇشى جويىلدى.

ق.سارىمولداەۆ قازاق اكسر جەر-سۋ حالىق كوميسسارياتىنىڭ جانىنداعى كوشپەلى قازاقتاردى وتىرىقشىلاندىرۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ, كەيىننەن قازاق اكسر حكك جانىنداعى وتى­رىق­شىلاندىرۋ جونىندەگى كومي­تەتتىڭ, ەڭبەك حالىق كو­ميس­سارياتىنىڭ جانىنداعى ءون­دىرىستى جەرگىلىكتەندىرۋ (قا­زاقتاندىرۋ) جونىندەگى ۆەدوم­ستۆوارالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى رەتىندە دە قىزمەتتەر اتقاردى.

ونىڭ قازاق اكسر-ىندە اتقارعان ەڭ ءىرى ءارى قيىن قىزمەتى – قازاق اكسر جەر-سۋ حالىق كوميسسارى بولعان كەزەڭى. قازولكەكوم حاتشىلىعىنىڭ شەشىمى بويىنشا ق.سارىمولداەۆ قازاق اكسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, قازاق اكسر جەر-سۋ حالىق كوميسسارى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل شەشىم قازاق واك كوممۋنيستىك فراكتسياسىنىڭ ۇسىنىسى بويىن­شا قارالىپ, قازاتكومدا ما­قۇلداندى. قازاق حالقىنىڭ تەڭ جارىمىن جايپاعان الاپات اش­تىق ۋاقىتىندا مال باسىن ساقتاپ قالۋ جانە ءوسىرۋ, ازىق-ت ۇلىك الماستىرعىشتارىن دايارلاۋ, ەگىن ەگۋ جانە ونى جيناۋ ناۋقاندارىن جۇرگىزۋدى باسقارۋ ونىڭ ماڭدايىنا جازىلعان ەكەن. سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان حالىقتىڭ قىرىلىپ جاتقانىن ءوز كوزىمەن كورە ءجۇرىپ ەلگە قىزمەت ەتۋدەن وتكەن اۋىر قاسىرەت بولماس, ءسىرا.

1918-1919 جىلدارى تۇر­كىستان رەسپۋبليكاسىندا بول­عان الاپات اشارشىلىقتى اۋىزدىقتاپ, جەرگىلىكتى حالىقتى اشتىقتان قۇتقارۋعا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ق.سارىمولداەۆ حالىقتى امان الىپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – اۋىل شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ, ۇجىمداستىرۋ كەزىندە قىرىلعان مال سانىن بىرتىندەپ كوبەيتۋ, ەگىس كولەمىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ەكەنىن جوعارعى باسشىلىققا اشىق جەتكىزىپ, جاساعان باياندامالارى مەن مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندە جاريالاعان ماقالالارىندا اشىق ءبىلدىردى.

ق.سارىمولداەۆ قازاق اكسر جەر-سۋ حالىق كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان كەزەڭدە كەيىننەن ءىرى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرىنە اينالعان ا.نۇسىپبەكوۆ, ن.ومىرزاقوۆ, م.بەيسەباەۆ سياقتى قازاق جاس­تارىنا اعالىق قامقورلىق جاسادى.

1933 جىلدىڭ 22 تامىزىنان 1934 جىلدىڭ 12 تامىزىنا دەيىن قابىلبەك سارىمولداەۆ قازاقستاندا اشتىقتىڭ زارداپتارىن جويۋ كەزەڭىندەگى اسا جاۋاپ­تى ۋاقىتتا شىعىس قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ, سول كەزدەگى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى م.ستاكۋنمەن ءتىل تابىسا المادى. وبلىستىڭ ءوندىرىس ورىندارىنداعى شارۋا­شىلىق جۇمىستارىندا كەتكەن قاتەلىكتەرگە وبكوم باسشىسى وبلىستىق اتقارۋ كوميتە­تىنىڭ توراعاسىن كىنالادى. ال ق.سا­رىمولداەۆ بولسا, ءوز كەزەگىندە بۇل قاتەلىكتەردىڭ شىعۋ توركىنىنە ءۇڭىلدى. بۇل تارتىستىڭ اقىرى – 1934 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ 1,5 ايلىق ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان ق.سارىمولداەۆتى م.ستاكۋننىڭ ەشكىممەن كەلىسپەي قىزمەتىنەن سىرتتاي الىپ تاس­تاۋىمەن اياقتالدى. بۇل شەشىم بك(ب)پ قازولكەكومى بيۋروسىنىڭ تاراپىنان ماقۇلدانىپ, ق.سارى­مولداەۆ «كەڭەستەرگە وتە ءالسىز باسشىلىق جاساعانى ءۇشىن, استىق جيناۋ ناۋقانىن ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ىسىندە بولشەۆيكتىك جۇمىستىڭ بولماعانى ءۇشىن» پارتيالىق جۇيە بويىنشا قاتاڭ سوگىس بەرىلە وتىرىپ قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, تومەنگى قىزمەتكە ىعىستىرىلدى. سونىمەن قاتار وبلىستاعى ءتيىستى جۇمىستاردى دۇرىس اتقارا الماعان م.ستا­كۋننىڭ ءوزى دە قىزمەتىنەن الىندى.

بك(ب)پ قازولكەكومى مىنەزدى قابىلبەكتى تورعاي اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىز­مەتىنە جىبەردى. ول بۇل قىز­مەتتى 1934 جىلدىڭ 23 قازانىنان 1936 جىلدىڭ 29 ناۋرىزىنا دەيىن اتقارىپ, اۋداننىڭ شا­رۋا­شىلىعىن كوتەرۋگە بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. تورعاي قازاقتارىنىڭ 1916 جىلعى كوتە­رى­لىسىن زەرتتەۋگە مۇرىندىق بولىپ, امانگەلدى يمانوۆ تۋرالى تۇڭعىش ءفيلمنىڭ تۇسىرىلۋىنە سەبەپكەر بولدى.

1936 جىلدىڭ 29 ناۋرىزىنان 22 قىركۇيەگىنە دەيىن كسرو تاماق ونەركاسىبى حالكوماتىنىڭ قازاقستان بويىنشا وكىلەتتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. كەيىن وكىلەتتى ورگان قازاق اكسر تاماق ونەركاسىبى حالكوماتى بولىپ قايتا ۇيىم­داس­تىرىلىپ, ول حالىق كوميس­سارىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. وسى قىزمەتتى اتقارىپ جۇرگەن ول 1937 جىلى 26 ماۋسىمدا «حا­لىق جاۋى» دەگەن جالامەن تۇت­قىن­دالىپ, 28 ماۋسىمدا قىزمە­تىنەن الىندى. 1938 جىلى 25 اقپاندا «حالىق جاۋى», «جاپون تىڭشىسى» دەگەن جالامەن اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. 1958 جىلى 29 مامىردا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى حاتشىلىعىنىڭ شەشىمىمەن اقتالدى.

قايراتكەردىڭ وتباسى دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. 1937 جىلى دونداعى روستوۆ تەمىرجول ترانسپورتى ينجەنەرلەرى ينس­تيتۋتىن بىتىرگەن تۋعان ءىنىسى مۇسىرەپبەك سارىمولداەۆ «حا­لىق جاۋىنىڭ» تۋىسى رەتىندە ۇستالىپ, نەگىزسىز ايىپتارمەن 10 جىلعا سوتتالىپ, ۆوركۋتانىڭ شاحتاسىندا مەرزىمىن وتەپ, دىمكاس بولىپ ەلگە ورنالعاننان كەيىن قايتىس بولادى. جۇبايى ماينۇر «حالىق جاۋىنىڭ» جارى رەتىندە ۇستالىپ, 1938 جىلى 10 ماۋسىمدا ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنە 8 جىلعا كەسىلگەن.

ءسابيت شىلدەباي,

وردالى قوڭىراتباەۆ