جەر بەتىنە العاش سانالى جاراتىلىس يەلەرىنىڭ ءىزى تۇسكەن ۋاقىتتان بەرى ادەبيەتتە وقىرمان دەگەن اسىل قاۋىم بار. تالعامى بيىك وقىرماننىڭ كلاسسيكالىق ونەرگە قىزىعۋىمەن ادەبيەتتىڭ سالقار كوشى قازىرگى مەجەگە جەتتى – بالكي, كەرى كەتكەن دە بولار. تەحنيكانىڭ وزا دامىعان داۋىرىنە اياق باسقان ادەبيەت تە, ونى سۇيەر وقىرمان دا شاپقىن جورعا جۇرىسىنەن جاڭىلىپ, جول جورعالاپ كەلەدى. ونىڭ جالعىز سەبەبىن عالامتورعا بالاپ جۇرگەندەرگە استە قوسىلۋعا بولماس. كەرىسىنشە, عالامتوردىڭ كىتاپ وقۋعا تيگىزەر پايداسى وراسان. وكىنىشتىسى سول, ماسەلە عالامتوردا ەمەس, ادامنىڭ ءوز ەركىندە, جۇرەك قالاۋىندا بولىپ وتىر. كوركەم دۇنيەگە قاجەتتىلىك بولماعان سوڭ, وقىرمان ءوز اياعىمەن شىعارماعا كەلمەگەن سوڭ, قوبىز سارىنعا سالىپ, «وقىمايدىلاپ» اتقا تەرىس مىنگىزىپ, ۇلارداي شۋلاعان بىزدىكى نە اۋرە وسى دەيسىڭ. جۇرتتىڭ ءبارى جاپاتارماعاي كىتاپ وقىپ جاتسا, ارينە, ۇلكەن قۋانىش. بىراق... لەۆ تولستويدىڭ: «كەلەشەكتە جازۋشىلار ءبىز سياقتى توم-توم شىعارمالار جازباۋى مۇمكىن. ءتىپتى كوركەم نارسەلەرگە بارۋ دا بىرتە-بىرتە تىيىلۋى مۇمكىن. ماقالالىق نارسەلەرمەن شەكتەلىپ, سونى ادەبيەت دەپ ەسەپتەپ, سونداي باعىتقا اۋىپ كەتۋى مۇمكىن» دەگەن ءسوزى راسقا اينالىپ كەلە جاتقان قوعامدا كىتاپقۇمار قاۋىمنىڭ ازايۋى زاڭدىلىق سەكىلدى.
ءتىپتى وسى كۇنى كىتاپ ۇستاعاندارعا قىزىعا قارايتىن كوزقاراس پايدا بولىپتى. ءوزى دە وقىعىسى كەلىپ, بىراق موينى جار بەرمەيتىندىكتەن قىزىعۋى مۇمكىن نەمەسە كەشەگى كەڭەس زامانىنىڭ سارقىنشاعىن كورىپ, «سەن ءالى ءتىرى مە ەدىڭ» دەگەندەي مۇسىركەي قارايدى. راسىندا, ەشكىمدى كىتاپ وقۋعا ماجبۇرلەي المايسىڭ. «كىتابي دانالىقتان اقىماقتىڭ توپاستىعى ەكى ەسە تانىلادى» دەگەن ج.مولەر ءسوزىنىڭ كەرى كەلۋى ابدەن مۇمكىن. وقىرماننىڭ دا, شىعارمانىڭ دا شىنايى بولعانى قۇبا-قۇپ. سول شىنايىلىقتىڭ بۇگىنگى كەيىپىنە تۋرا, شارتاراپتى شولىپ كورەيىكشى. كىم قالاي وقىپ ءجۇر ەكەن؟
ەڭ وقىمىستى حالىق قازاقستان ەمەس – ەكىباستان. ءتىپتى ىرگەمىزدەگى رەسەي دەسەڭىز دە قاتەلەسەسىز. كوپ وقيتىن بىرەۋ بولسا, قىتاي نەمەسە يسپانيا دەپ ويلادىق. بىراق كوپ كىتاپ وقيتىن مەملەكەت يسلانديا دەپ تانىلىپتى. بالكي, بۇل يسلانديالىقتاردىڭ اۋا رايىنا, تابيعاتىنا ءھام مەنتاليتەتىنە بايلانىستى شىعار. ول جاقتا جىل سايىن مىڭعا جۋىق كىتاپ شىعارىلىپ, كەمى جارتى مىڭنان باستالىپ, ون مىڭ داناعا دەيىنگى تيراجبەن جارىق كورەدى. ءبىر قاراعاندا اسا كوپ بولىپ كورىنبەگەنىمەن, ەلدەگى حالىق سانىنىڭ ازدىعىن ەسكەرسەك, 1 مىڭ ادامعا 3 كىتاپتان اينالادى. يسلانديالىق باسپاگەردىڭ سوزىنشە, ونداعى ءار التىنشى تۇرعىن رومان جازادى. ءتىپتى بۇل مەملەكەتتە ء«ار ادامنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە جازىلماعان كىتاپ بار» دەگەن ماتەل دە جاتتالىپ قالعان. الاقانداي ەلگە تىم جاقسى ناتيجە. ال بىزدەگى باسپادان جارىق كورىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ تيراج سانى مىڭ دانادان اسپايتىنىنا ۋاقىت وتە كوزىمىز ۇيرەنىپ كەلەدى.
كەيدە بىزگە جەر بەتىندەگى بارشا ادام كىتاپ وقۋدى سۇيەتىن سەكىلدى كورىنەدى: بىرەۋ – زاماناۋي پروزانى, ەندى بىرەۋ – فانتاستيكالىق شىعارمالاردى, بىرەۋ – كلاسسيكانى وقىعاندى ۇناتادى. ءتىپتى ءسۇيىپ وقىماسا دا, ايتەۋ ءارىپ تانيتىنى حاق. بىراق ءبىز قاتەلەسىپپىز. ساۋاتسىزدىق ءھام قارا تانىماۋ – ءالى دە ءباز باياعىداي تۇيتكىلدى پروبلەما قالپىندا ەكەن. وكىنىشكە قاراي, الەمدەگى ءار بەسىنشى ەرەسەك ادام وقي دا, جازا دا المايدى. بۇل ستاتيستيكا كوبىنەسە وڭتۇستىك جانە باتىس ازيا, سونداي-اق ساحارا شولىنەن وڭتۇستىككە دەيىنگى افريكا ەلدەرىندە كورىنەدى. القيسسا.
كىتاپ وقۋدى جان-تانىمەن جاقسى كورەتىن قاۋىمنىڭ اراسىندا بيبليوكلەپتومانيا دەگەن ءبىر اۋرۋ بار. بۇل اۋرۋعا شالدىققاندار ەشقاشان كىتاپتى ساتىپ المايدى, ياكي سۇراپ اۋرە بولمايدى: ۇرلاپ الادى. جانە وسى تىرلىگىنەن دىم ۇيالمايتىندارى ءھام ەشقاشان قويا المايتىندارى قىزىق. الەمدەگى ايدىك كىتاپ ۇرلاعىشتاردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى ستيۆەن بلۋمبەرگ بولىپتى. ول 300 كىتاپحانادان جيىرما مىڭنان استام ءتاۋىر كىتاپتاردى جىمقىرعان. كىتاپ ۇرلاۋ دا ونەر مە دەيسىڭ. وسى ءبىر «قاسيەتتى» ماقساتقا جەتەر جولدا ستيۆەن كىتاپحاناعا جەلدەتۋ جۇيەسى نەمەسە ءليفتى شاحتاسى ارقىلى كىرگەن. ستيۆەننىڭ تار جولدا تايعاق كەشىپ ءجۇرىپ جەتكەن كىتاپتارىن كورەر مە ەدىك.
جالپى, دۇنيەجۇزىنە كوز سالساق, كىتاپ وقىتۋ ساياساتىنا قاراپ تاڭعالاسىڭ. ماسەلەن, برازيليا تۇرمەلەرىندە سوتتالۋشىلاردى كىتاپ وقۋعا ىنتالاندىراتىن ارنايى باعدارلاما بار. ەرەجە بويىنشا, ءار وقىلعان كىتاپ جازا مەرزىمىن 4 كۇنگە ازايتادى. سوندا, ەڭ كوپ دەگەندە, جازاسىن وتەۋشى كىتاپ وقىپ, ءبىر جىلدا جالپى مەرزىمنەن 48 كۇندى قىسقارتىپ, بەيبىت ومىرگە جوسپارداعىدان از-كەم ەرتەرەك شىعۋعا مۇمكىندىگى بار. مويىنداۋ كەرەك, كەي ەلدەردە تۇرمەدەگى بىلاي تۇرسىن, ەركىن حالىقتى وقۋعا شاقىرۋعا, جالپى ادەبيەتتىڭ, رۋحانياتتىڭ دامۋىنا قانداي دا ءبىر امال-شارا جاسالۋى سيرەك.
سونىمەن, قازىر بىزگە كىتاپ وقىعاننىڭ ءبارى سۇلۋ ءھام قادىرلى. كىتاپ و باستان مادەنيەتتىڭ باستاۋى سانالعاندىقتان, كىتاپ وقۋ – مادەنيەتتىڭ بەلگىسى, كىتاپ وقىعان ادام ارقاشان مادەنيەتتى. وسى ءبىر اق-ادال ويىمىز اقتالىپ, ازعانا ادەبيەتسۇيەر قاۋىم كوبەيسە ەكەن دەيسىڭ.
