تاسقىنعا – توسقاۋىل

وڭىردە وسى باعىتقا بولىنگەن قارجى ەداۋىر. ەگەر ءار تيىنىن شاشاۋ شىعارماي جۇمساسا, تابيعي قاۋىپتەن قورقۋدىڭ ءجونى جوق. سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ جۇمىستارىنا ما­ماندار قازىردەن باستاپ كىرىسىپ جاتىر. وبلىستىق توتەنشە جاع­دايلار دەپارتامەنتىنىڭ مالى­مە­تىنە سۇيەنسەك, بولۋى مۇمكىن اپات­تاردىڭ بارىنشا الدىن الۋدا.

انشەيىندە ايازىمەن زار قاق­ساتاتىن اساۋ اقپاننىڭ كوبەسى سوگىلىپ, لايساڭ تارتا باستادى. جەتىسۋ ءوزى وزەن-كولگە باي ولكە بولعان سوڭ, ارناسى تاسۋى ابدەن مۇمكىن. ءتورت ت ۇلىك مالىن مامەلەپ وتىر­عان اعايىننىڭ الاڭى – وسى. ونىڭ ۇستىنە تۇركىستانداعى جايسىز وقيعا جالپاق جۇرت­تىڭ ۇرەيىن ەسەلەتتى. مەملەكەت باسشىسى دا مينيسترلەرگە ارنايى تاپسىرما بەرىپ, جىلداعى سالعىرتتىققا جول بەرمەۋدى ەسكەرتتى. وسىلايشا, ءار ءوڭىر وزىنشە قامدانا باستادى.

بۇگىندە ۇكىمەت اپتا سايىن جيىن وتكىزىپ, ءوڭىر باسشىلارىنىڭ قارەكەتىن قاداعالاپ وتىر. وسى رەتتە سوڭعى سەلەك­تورلىق كە­ڭەس­تە كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا قار­سى شارالارعا 955 ملن تەڭگە بولىن­گەنى ايتىلدى. از اقشا ەمەس. قو­ماقتى قارجىنىڭ باسىم بولىگى بو­گەتتەر مەن سۋ قويمالارى سىندى گيدرو­تەحنيكالىق قۇرىلىستاردى جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارىنا قاراستىرىلعان. ياعني 820 ملن تەڭگەنىڭ بارار جەرى بەل­گىلەنىپ تۇر.

ەندى جالپى سوماسى 100 ملن تەڭگە كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ شارالارىنا جۇمسالماق. ال قالعان 35 ملن تەڭگە كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارالار بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما (جسق) دايىنداۋ مەن ولارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە بولىنگەن. ون­داي قۇجاتتار قاتارىندا جوڭعار الاتاۋىنان باستاۋ الىپ, تەكەلى جانە تالدىقورعان قالالارىن جارىپ وتەتىن, بىرنەشە اۋدانداعى بىرقاتار ەلدى مەكەندى جاناپ اعا­تىن, ارىنى قاتتى قاراتال وزە­نىنىڭ قاراتال اۋدانىنداعى تاستوبە اۋىلى تۇسىنداعى ارناسىن مەحانيكالىق تازالاۋ جانە وسىنداعى بوگەتتى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا جسق جاساۋ جانە تۇزەتۋ ەنگىزۋ, وسى وزەننىڭ تەكەلى قالاسى ارقىلى وتەتىن ارناسىنىڭ جاعالاۋىن بەكىتۋ تۇزەتۋ بار.

سونىمەن قاتار پانفيلوۆ اۋدا­نىنداعى كوكتال-اراسان اۋىلى جانىنان وتەتىن بۋراقوجىر وزەنىندەگى قورعانىس بوگەتىن جون­دەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ جسق جانە وسى اۋدان­داعى ءسۇپتاي اۋىلىنداعى تىشقان وزەنىنىڭ جاعالاۋىن تۇزەتۋگە جسق جاساۋ, قوڭىر-ولەڭ اۋىلىنداعى قار-جاڭبىر سۋلارىن بۇرۋعا ارنالعان ناۋا جۇيەسىن جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا جانە ناۋا جۇيەسىن ور­ناتۋعا جسق ازىرلەۋ ءۇشىن قاراجات بولىنگەن.

وبلىستىڭ دامۋ جوسپارى اياسىندا اقسۋ اۋدانىنداعى ما­تاي ستانساسى اۋماعى ارقىلى وتە­تىن اقسۋ وزەنى ارناسىن تۇزەتۋ جانە مەحانيكالىق تازالاۋ جوس­پارلانىپتى. وسى جۇمىستار نا­تي­جەسىندە, پانفيلوۆ جانە اقسۋ اۋداندارى بويىنشا تاسقىن قاۋپى كۇشتى 7 ۋچاسكەدەگى جاعداي تۇراقتانىپ, قاۋىپ سەيىلەدى.

وڭىرلىك توتەنشە جاعدايلار دەپار­تامەنتى (تجد) جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, 2023 جىلعى سۋ تاسقىنى قاۋپى بار كەزەڭگە دايىندىق جونىندەگى وبلىستىق جوسپارعا سايكەس, تۋىنداۋى مۇمكىن كۇردەلى جاعدايعا ساقاداي ساي بولۋ ءۇشىن الدىن الا بولجامدار دايىنداۋ, ەلدى مەكەندەر مەن ولار­دىڭ اۋماعىن قورعاۋ جونىندە قاجەت­تى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن سۋ تاس­قىنى قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن ۋچاس­كە­لەردى اي­قىنداۋ, توتەنشە جاعدايدا حا­لىقتى حاباردار ەتۋ جۇيەسىن دايىنداۋ, سۋ تاس­قىنى كەزىندەگى ەرەجەلەر تۋرالى جۇرت­تى قۇلاعدار ەتۋ جۇمىستارىن جۇ­زەگە اسىرىپ جاتىر.

سونداي-اق ارىق-كانال جەلىلە­رىن, جولداعى سۋ وتكىزۋ قۇرىلىس­تارى مەن كوپىرلەردى تازالاۋ, دا­يىنداۋ, گيدرو­تەحنيكالىق قۇرى­لىستاردىڭ مەنشىك يەلەرى تاراپىنان جۇمىس رەجىمىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ قولعا الىنىپ, ما­تەريالدىق-تەحنيكالىق, ازىق-ت ۇلىك, جانار-جاعارماي, مەدي­تسينالىق جانە باسقا دا رەسۋرس­تاردىڭ قورلارى قۇرى­لىپتى.

«قازىرگى كەزدە وبلىستا 113 گيدرو­تەح­نيكالىق قۇرىلىس بار. ونىڭ 72-ءسى – رەسپۋبليكالىق مەنشىكتە, 28-ءى – كوم­مۋنالدىق مەنشىكتە, 13-ءى – جەكەمەنشىكتە. ولاردىڭ ىشىندە 8 سۋ قوي­ماسى, 16 توعان, 10 بوگەت, 20 سۋ تو­رابى, 59 ماگيسترالدىق كانال بار. وبلىس اۋماعىندا اپاتتى جاع­داي­داعى سۋ قويمالارى جوق دەگەنمەن, ءبارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى كەرەمەت دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. جاعدايى دا الا-قۇلا. ءىرى سۋ قويمالارىنىڭ تولۋ بارىسىن مونيتورينگتەۋدى جانە باس­قارۋدى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ بال­قاش-الاكول باسسەيندىك ينسپەكتسيا­سى جۇزەگە اسىرادى», دەيدى وبلىستىق تجد تجااب باسشىسى, ازاماتتىق قورعانىس مايورى رينات تازابەكوۆ.

جاۋاپتى ماماندار اۋىل-ايماقتاعى سۋ تاسقىنىنا قاتىستى جاعدايدى انىق­تاۋ ماقساتىندا بىلتىرعى اپاتتى وقي­عالارعا تالداۋ جۇرگىزگەن. ونىڭ ۇستىنە «قازگيدرومەت» رمك-ءنىڭ قار جامىل­­عىسىنىڭ بيىكتىگى مەن توپى­راقتىڭ توڭى تۋرالى دەرەك­تەرىن نەگىزگە الا وتى­رىپ, جىلدا اۋرە-سارساڭعا سالار قارعىن سۋدىڭ قايدا بارارىنا دا بولجام جاساعان. قانداي دا ءبىر قاۋىپ تونسە, قاۋقار كورسەتۋگە دايىن.

تەمپەراتۋرا كۇرت كوتەرىلىپ, جاڭ­بىر تۇرىندەگى جاۋىن-شاشىن مول تۇس­كەن جاعدايدا وبلىس­تىڭ بارلىق اۋما­عىندا سۋ تاس­قىنى تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سول سەبەپتى, ەلدى مەكەندەر مەن ينفرا­­قۇ­رىلىم نىساندارىن سۋ تاس­قى­نىنان قورعاۋ ماق­ساتىندا بىرقاتار پروفيلاكتيكالىق جانە ينجەنەرلىك-قورعاۋ شارا قولعا الىن­عان.

جالپى, تابيعاتتىڭ الدىن الا بول­جان­باعان توسىن مىنەزى كيلىكسە, وسىنداي شارالار ءىستى جەڭىلدەتەدى. كوبىنە سۋ تاسقىندارىنا قاتىستى وقيعالاردىڭ باسىم بولىگى الدىن الۋ جۇمىستارىنا دەگەن نەم­­قۇرايدىلىقتى, دالىرەگى سۋ جۇرەتىن ارىق-اتىزداردى ارشۋ, بوگەتت­ەردىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ, سۋ بوگەت­تەرىندەگى سۋ مولشەرىن دەر كە­زىندە رەتتەمەۋ, وزەندەر مەن كانالداردىڭ تابانىن تازالاۋ سىندى شارالارعا باسا نازار اۋدارماۋدان تۋىنداپ جاتاتىنى وكىنىشتى.

قاراڭىزشى, جىل سايىن وتكىزىلگەن ءىس-شارالار ناتيجەسىندە, 2021 جىلى انىقتالعان سۋ تاس­قىنى قاۋپى بار 13 ۋچاسكەنىڭ جە­تەۋىنىڭ تاۋەكەل قاۋپى ازايتىلىپ, بيىل سۋ تاسقىنى قاۋپى بار 6 ۋچاس­كەدە جاعداي قالىپتى. ولارعا قاتىستى اتقارىلعان جانە الداعى كەزگە جوسپارلانعان جۇمىستاردى جوعارىدا كەلتىردىك. بارلىعى جوسپارعا ساي ورىندالسا, اتالعان قاۋىپتى ۋچاسكەلەردەگى جاعداي دا رەت­تەلەدى.

«قازسەلدەنقورعاۋ» مم «جەتى­سۋ-الا­تاۋ اۋماقتىق پايدا­لانۋ باس­قار­ماسى» فيليالى باسشى­سىنىڭ ورىن­باسارى ايدوس سابىر­باەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, قازىرگى كەزدە اتالعان مەكەمە جە­تىسۋ وڭىرىندەگى بارلىق وزەننىڭ گيدرو­لوگيا­لىق جاعدايىنا كۇن­دە­لىكتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, تو­پىراق توڭىنىڭ دەڭگەيىن تۇراقتى ولشەپ تۇرادى.

ينجەنەرلىك قورعانىس يمارات­تا­رىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايى قالىپتى, ولارداعى قىزمەتكەرلەر اۋا رايىنىڭ قۇبىلۋىنا بايلانىستى وزگەرىستەردى تۇراقتى باقى­لاۋعا العان. ازىرگە وزەن­­دەردەگى سۋدىڭ دەڭگەيى جىلدىق مول­شەر­لەمەدەن اۋىتقىماعان, ارنالارمەن سۋ ەركىن ءوتىپ جاتىر. تۇتاستاي ال­عاندا, سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىن جويۋ جۇ­مىستارى وبلىستا ويداعىداي جال­عاسۋدا.

قورىتا ايتقاندا, وزەن-كول­دەرگە, سۋ قويمالارىنا جاقىن ورنالاسقان اعايىن قىستىڭ سوڭى مەن كوكتەمنىڭ باسىندا قارعىن سۋ قاي تۇسىمىزدان تاپ بەرەدى دەپ جىل سايىن مازاسىز كۇي كەشەدى. قىزىلاعاش وقيعاسى حالىقتىڭ ءالى دە ساناسىندا. سوندىقتان اتالعان ماسەلەگە قانشا دايىن­بىز دەسەك تە, تۇرعىنداردىڭ با­قىلاۋدا بولعانى ابزال.

جەتىسۋ وبلىسى