ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ مازمۇنى قانداي؟

ۇكىمەت ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلانعانى ءمالىم. سونداي-اق, جىلدىڭ بەس ايلىق كورسەتكىشتەرى مەن ۇكىمەتتىڭ الدا اتقاراتىن جۇمىستارى پىسىقتالعان-دى. اۋقىمدى ماسەلەلەردىڭ ماڭىزى مەن مازمۇنى جونىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ باستاعان ۆەدومستۆو باسشىلارى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە اڭگىمەلەگەن بولاتىن. بيۋدجەتتىڭ تابىسى ءوستى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جۋرناليستەردى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ وسى جىلدىڭ 5 ايىندا ورىندالۋى مەن بيۋدجەت قارجىسىنىڭ جۇمسالۋ تيىمدىلىگى تۋرالى قورىتىندىمەن تانىستىردى. «تابىس بويىنشا بارلىق بيۋدجەت دەڭگەيىندە جوسپار ورىندالدى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ تابىسى 3 088 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, جوسپار 104,5 پايىزعا ارتىعىمەن ورىندالدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تابىسى دا كوزدەگەننەن اسىپ جىعىلدى. دالىرەك ايتساق, 2,2 پايىزعا اسىرا ورىندالىپ, 2 546 ملرد. تەڭگەگە جەتتى», دەدى ب.سۇلتانوۆ. مۇنىمەن بىرگە ۆيتسە-پرەمەر, 2014 جىلدىڭ 5 ايىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ تابىسى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 17,5 پايىزعا ارتىپ, 461 ملرد. تەڭگەنى كورسەتكەنىن ايتتى. تابىستىڭ ارتۋىنا ۇلتتىق قوردان 350 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ترانسفەرت تارتۋ اسەر ەتكەنىن جەتكىزدى. بۇدان باسقا, تەمەكى جانە الكوگولدى ىشىمدىكتەرگە اكتسيزدىڭ, ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىنىڭ, كولىك پەن م ۇلىك سالىعىنىڭ ارتۋى دا وڭ ناتيجە بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا سالىق ءتۇسىمى دە ءسوز بولدى. «كورسەتىلگەن سالىق تۇرلەرى بويىنشا قازىناعا 11 ملرد. تەڭگە ءتۇستى, ونىڭ باسىم بولىگى ەكب سالىعىنىڭ ەسەبىنەن ورىندالدى. ال, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعى 150,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى», دەدى ول. جىل ىشىندە – 100 جوبا قازاقستان الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءبىر بولىگى ەكەنى ايان. سوندىقتان الەمدەگى كەز كەلگەن ەكونوميكالىق وزگەرىس ءبىزدىڭ ەلدىڭ دامۋ قارقىنىنا اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ە.دوساەۆ وسى جونىندە ايتتى. «الەمدىك ەكونوميكاداعى قالىپتاسقان ۇردىستەر ەلدەگى ەكونوميكالىق بەلسەن­دىلىكتىڭ باسەڭدەۋىنە اكەلدى. اتاپ ايتقاندا, ەۋرووداق ەكونوميكاسىنىڭ جاندانۋىنىڭ ارقاسىندا دامىعان ەلدەردە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك بايقالدى. ماسەلەن, اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ەۋروايماقتىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسۋى 1,4 پايىزدى قۇرادى, ال 2013 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندە ول 0,7 پايىزعا تومەندەگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار, دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىندا ءوسۋ قارقىنىنىڭ باسەڭدەۋى سەزىلەدى. مىسالى, اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 7,5 پايىزدى قۇرادى, بۇل 2013 جىلعى ءتيىستى كەزەڭدەگى 7,7 پايىزدىق وسىمنەن تومەن. رەسەي ەكونوميكاسى اعىمداعى جىلعى قاڭتار-ساۋىرىندە ەكونوميكالىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ باعالاۋى بويىنشا 1 پايىزعا عانا وسكەن. ال ءوز ەلىمىزدە, وتكەن جىلعى 5 ايدا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار 8,3 پايىزعا وسكەن بولسا, بيىلعى سايكەس كەزەڭىندە ول تەك 2,9 پايىزعا عانا كوتەرىلدى», دەدى مينيستر. مۇنىمەن قوسا, ۆەدومستۆو باسشىسى ەكونوميكانىڭ جوسپارلانعان ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا مەملەكەتتىك ورگاندار سالالارداعى ءونىم شىعارىلىمىنىڭ وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىنەن تومەندەۋىنە جول بەرمەۋ بويىنشا تۇبەگەيلى شارالار قابىلداۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ءوسۋ سەرپىنىنىڭ وڭ ۇردىستەرى بايقالىپ وتىرعان سالالاردا ءوسۋ قارقىنىن ۇلعايتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋعا باسىمدىق بەرىلمەك ەكەن. اعىمداعى جىل 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى اياقتاۋ جىلى ەكەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى 10 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرا وتىرىپ, 2014 جىلعا جوسپارلانعان سوماسى 500 ملرد. تەڭگە بولاتىن بۇكىل 100 جوبانى ۋاقىتىلى ىسكە قوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. «ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن قوسىمشا ىنتالاندىرۋ بويىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى شەڭبەرىندە 2014 جىلعا 500 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە 100 ملرد. تەڭگە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى قولداۋعا جانە نەسيەلەۋگە باعىتتالعان. 2014 جىلعى 9 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جالپى سوماسى 35 ملرد. تەڭگە 116 جوبانى ەدب ماقۇلدادى, ونىڭ ىشىندە 6,6 ملرد. تەڭگەگە 56 جوبا قارجىلاندىرىلدى, دەدى ە.دوساەۆ. اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ شارالارى ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى تاراپىنان «اوك سالاسىندا سالىق سالۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ تۋرالى كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» ۇسىنىلىپ, ول قولداۋ تاۋىپتى. اتاپ ايتقاندا, جەر سالىعى بويىنشا شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن ايماقتارعا بايلانىستى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ ءنورماتيۆىن ەنگىزە وتىرىپ بىرىڭعاي جەر سالىعىن ساقتاۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ارنايى سالىق رەجىمى قايتا وڭدەۋمەن, ءوزى وندىرگەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ساتۋمەن اينالىساتىن, ققس تولەمشىسى بولىپ سانالمايتىن زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن ساقتالادى. مۇنىمەن جەر سالىعىنان 70 پايىزدىق جەڭىلدىكتەر الىنادى. ونىڭ ورنىنا اۋىلشارۋاشىلىق تاۋ­ار وندىرۋشىلەرى قورشاعان ورتانىڭ ەميسسياسى ءۇشىن تولەمىنەن بوساتىلادى. قازىرگى تاڭدا جالپى كولەمى 6,8 ملن. گەكتاردى قۇرايتىن 18 مىڭ جەر تەلىمدەرى يگەرىلمەي بوسقا تۇر. ناقتى ايتقاندا يەلەرى ول جەردى پايدالانباي ءجۇر. وسى رەتتە, جەر سالىعى قۇنىن 5 ەسەگە ءوسىرىپ, ايماقتارعا پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردىڭ قۇنىن ۇلعايتۋعا قۇقىق بەرە وتىرىپ 10 ەسەگە ءوسىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. مۇنىمەن, ءوسىم ۇلعايتۋ بىرىڭعاي جەر سالىعى نەگىزىندە ارنايى سالىق رەجىمىن قولداناتىن فەرمەرلىك جانە شارۋا قوجالىقتارىنا قاتىستى بولمايدى. بۇدان باسقا, دايىنداۋشى ۇيىمداردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ساتۋدان تۇسكەن جىلدىق جيىنتىق تابىسى 90 پايىزدان كەم بولماعان جاعدايدا, دايىنداۋشى ۇيىمدارمەن بيۋدجەتكە تولەنگەن ققس سوماسىنا سۋبسيديا تۇرىندە وتەماقى بەرىلەدى. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا ءوندىرىلىپ, قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى نەمەسە دايىنداۋشى ۇيىمدارعا ساتىلعان, بەلگىلى ءبىر اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ساتۋدان تۇسكەن تابىس, جەكە تابىس سالىعىنان  بوساتىلادى, دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.مامىتبەكوۆ. سونداي-اق, مينيسترلىك اۋىل شارۋا­شى­لىعى جانۋارلارىنىڭ جۇندەرى مەن تەرىلەرىن, بالىقتى, ماقتانى قايتا وڭدەۋ, كونديتەرلىك جانە ماكارون ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى سياقتى باعىتتارعا سالىق كودەكسىنىڭ 267-بابىندا كورسەتىلگەن ققس بويىنشا سالىقتىق 70 پايىز جەڭىلدىكتىڭ مۇمكىندىگىن تاعى كەڭەيتىپتى. بۇل شارا دايىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتىپ, وتاندىق كومپانيالاردىڭ تاۋار كولەمىن ۇلعاي­تۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى ەكەن. بۇدان وزگە يمپورتتالاتىن تاۋارلار ءتىزىمى تاۋارلى مالداردىڭ بارلىق تۇرلەرىمەن, جە­مىس-جيدەك پەن ءجۇزىم كوشەتتەرى, قۇس شارۋاشىلىعى, ەتتى قايتا وڭدەۋ مەن جەمازىق وندىرىسىمەن تولىقتىرىلدى. بۇلار بويىنشا قوسىمشا قۇن سالىعى ەسەپكە جاتقىزۋ ادىسىمەن تولەنەتىن بولادى. استانا ماڭىنداعى اۋىلدار كوركەيەدى ەلوردانىڭ اينالاسىنا ورنالاسقان اۋىلداردى كوركەيتۋ شارالارى ەل اۋزىندا كوپتەن بەرى ءجۇر. ول يگى جۇمىستاردىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنى جونىندە دە ءارتۇرلى اڭگىمە بولدى. وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا وسىناۋ سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپتار ايتىلدى. «اتالعان شارا بىرنەشە اۋىلدى قامتيدى. ولاردىڭ ىشىندە 6 اۋىل زاماناۋي مەكتەپتەرمەن, 8-ءى بالاباقشالارمەن, 15-ءى دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىمەن, 6-ى سۋمەن, 5-ءى ەلەكترمەن, 2-ءى جىلۋمەن جابدىقتالادى, 7 اۋىلدىڭ جولى جوندەلىپ, اقمول اۋى­لىندا تۇرعىن ءۇي سالۋ, قوسشى اۋى­لىن ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ شاراسى اياقتالادى. 4 اۋىلدىڭ باس جوسپارى ازىرلەنىپ, 1 اۋىلدا جەراستى سۋلارى قورىن راستاۋ جونىندەگى ىزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى», دەدى وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى ب.جامىشەۆ. نەگىزىنەن, استانا قالاسىنا iرگەلەس اۋماقتى دامىتۋ تۋرالى كەشەندi جوس­پار 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان. ال اعىمداعى جىلدا جوسپاردىڭ جۇزەگە اسۋ مەرزiمi اياقتالادى. كەشەندi جوسپار 30 شاقىرىمدىق اۋماقتى قامتيتىندىعىن, ەلدi مەكەندەر سانى 20-دان 42-گە دەيىن ارتقاندىعىن جانە حالىق سانى 108 مىڭعا جەتكەنىن ەسكەرەتiن بولساق, بۇل جوبا بارلىق ينجەنەرلiك-كوممۋنيكاتسيالىق جانە الەۋمەتتiك سالانى جەتىلدىرۋگە مىندەتتەنەتىنى تۇسىنىكتى. الايدا, باعدارلامادا كورسەتىلگەن بىرقاتار جۇكتەمەلەردەن تىس, تاعى دا شەشىلمەگەن ءبىرسىپىرا ماسەلەلەر بار. وسى ماقساتتا ءبىز 11 ءىس-شارانى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋ ءۇشىن 2014-2016 جىلدارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 6,6 ملرد. تەڭگە قاراجات ءبولۋدى كوزدەپ وتىرمىز,  دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ۆەدومستۆو باسشىسى. زياتكەرلىك مەنشىك قورعالادى زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەنگەن. ال قازىرگى ۋاقىتتا زاڭنامانى جانە ادىلەت ورگاندارىنىڭ قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن ءارى قاراي جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن. بۇل تۋرالى بريفينگتە ادىلەت ءمينيسترى ب.يماشەۆ ايتتى. ول ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا كەڭەس وتىرىسىندا زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىن قورعاۋ, تاۋار تاڭبالارى ماسەلەلەرى بويىنشا تاقىرىپتار قوزعالعاندىعى جايىندا اڭگىمەلەدى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا جەكەلەگەن قاتىسۋشىلاردىڭ جۇمىس تارتىبىندە ۇسىنعان قۇجاتتارىن زەردەلەپ, كوتەرىلىپ جاتقان ماسەلەلەر ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنە عانا جاتپايدى ەكەن. «دەسەك تە, «ادىلەت ورگاندارى تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابىنا سايكەس ادىلەت مينيسترلىگى زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا ۋاكىلەتتى», دەدى ءمينيسترى. مۇنىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءدۇ­نيە­جۇزىلىك زياتكەرلىك مەنشىكتىڭ نەگىزگى 19 كونۆەنتسياسى مەن كەلىسىمىنىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. راتيفيكاتسيالانعان حالىقارالىق كەلىسىمشارتتاردىڭ باپتارى ۇلتتىق زاڭنامالارعا تولىق ەنگىزىلگەن. «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى «ينستيتۋتتار» فاكتورى بويىنشا 2013 جىلى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىنىڭ «زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ» يندەكسى بويىنشا ءوز كورسەتكىشىن 19 بىرلىككە جاقسارتىپ, 73-ءشى ورىنعا تۇراقتادى», دەدى ادىلەت ءمينيسترى. جاڭا اۋە باعىتتارى اشىلماق ەلىمىزدە كەيبىر كەمشىلىكتەرگە قاراماستان, كولىك سالاسى جىلدان-جىلعا دامىپ كەلە جاتقانى داۋسىز. بۇل تۋرالى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى ج.قاسىمبەك ايتتى. «ەلدەگى ىشكى مارشرۋتتاردىڭ اپتاسىنا ۇشۋ جيىلىگى جىل سايىن 20 پايىزعا ارتىپ كەلە جاتقانىنا بايلانىستى, ءبىزدىڭ مينيسترلىك الداعى جىلدا نارىققا تاعى ءبىر وتاندىق اۋە كومپانياسىن قوسۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل كومپانيا, تەك رەسپۋبليكاىشىلىك باعىتتاردا عانا قاتىناۋدى قامتاماسىز ەتەتىندىكتەن, كومپانيالار اراسىندا ءوزارا باسەكە­لەستىكتى قالىپتاستىرادى جانە جولاۋشىلار ءۇشىن تاڭداۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتە تۇسەتىن بولادى. سونداي-اق, ءوز كەزەگىندە باعا ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىلۋىنە دە اسەرىن تيگىزەدى دەگەن ويدامىن», دەدى مينيستر. ءمينيستردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋە كومپانياسىن 2015 جىلدىڭ ءۇشىنشى نەمەسە ءتورتىنشى توقسانىندا تولىق قولدانىسقا بەرۋ كوزدەلىپ وتىرعان كورىنەدى. مۇنىمەن قاتار, بيىل حالىقارالىق باعىتتا 9 رەيس اشۋ دا جوسپاردا ەكەن. «ەير استانا» اۋە كومپانياسى «استانا – بانگكوك» جانە «استانا –پراگا» رەيستەرىن ۇيىمداستىرماق. ال «سكات» اۋە كومپانياسى بولسا, ءوز كەزەگىندە «اقتاۋ – سوچي» مەن «اقتاۋ – ۆولگوگراد», «استانا – چەليابى», «استانا – توم» جانە «وسكەمەن – نوۆوسiبiر» باعىتتارىندا جاڭا رەيستەرىن جولعا شىعارماق. سونىمەن قاتار, «Bek Air» اۋە كومپانياسى «ورال – ماسكەۋ» جانە «ورال – سانكت-پەتەربۋرگ» باعىتتارىندا ۇشاقتارمەن جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن بولىپتى نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».