ۇلى بابا
سونداي ۇلى قولباسشىنىڭ ءبىرى – مۇقالي. ول بايىرعى تۇركىلەردىڭ ونون وزەنىنىڭ بويىندا تۋعان. ونىڭ ۇلى اكەسى كۇلەگۇت بايان دەگەن كىسى. جاس كەزىندە اكەسى حورىنحوۋا تەمۇجىنگە ىلەسىپ, مەركىتتەر مەن نايمانداردىڭ قوسىنىنا قارسى سوعىسقا قاتىسادى. سول سوعىستاردىڭ بىرىندە ول تەمۇجىندى قورعايمىن دەپ ءجۇرىپ جازىم بولادى. ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەندەي, مۇقالي تۋعاندا ءۇيدىڭ ءىشىن اپپاق تۇمان باسىپ, كوكشە باقسى ونىڭ ايرىقشا بولمىسىن بايقاپ, بۇل ءبىر نىسانالى بالا ەكەن دەپ جورىعان. ونىڭ بويى قازىرگى تىلمەن ايتقاندا 2 مەتر 30 سانتيمەتر, «جولبارىس بەتتى, ايداعار ساقالدى, ءجۇزى ءورت وشىرگەندەي تۇنەرگەن, امال-ايلاعا جەتىك, ساداق تارتۋعا شەبەر, كۇش-قايراتى مىعىم كىسى» بولعان. ءبىر كەزدە تەمۇجىن جورشى تايپاسىمەن سوعىسىپ جۇرگەن كەزىندە مۇقاليدىڭ اتاسى كۇلەگۇت بايان ونىڭ اكەسى حورىنحوۋاعا مۇقاليدى ءىنىسى بوتايمەن بىرگە تەمۇجىنگە ەرتىپ بارىپ سالەمدەسىپ قايتۋعا بۇيىرادى. شىڭعىس حان ونى كورگەن جەردەن ۇناتىپ قاسىنا الىپ قالادى. وسىدان باستاپ, مۇقالي ءومىر بويى شىڭعىس حاننىڭ جانە ونىڭ ۇلدارىنىڭ قىزمەتىندە بولادى. قيىن كۇندە حورىنحوۋا تەمۇجىندى تۇيەسىن سويىپ كۇتەدى.
ءبىر جولى تەمۇجىن تاتارلارمەن سوعىسقان كەزىندە اياق استىنان قالىڭ قار جاۋىپ, قيىن-قىسپاققا تۇسەدى. قوستارىنان ايىرىلىپ, دالادا قونادى. سوندا مۇقالي مەن بورشى ءتۇنى بويى قاعاننىڭ ۇستىنە قالتقى ۇستاپ قاراپ تۇرادى. تاعى ءبىر جولى تەمۇجىن وننان استام ساربازىمەن ءبىر سايدان ءوتىپ بارا جاتىپ مۇقاليدان: وسىندا جول تورىعان قاراقشىلارعا كەزدەسىپ قالساق قايتەمىز دەپ سۇرايدى. سوندا مۇقالي مەن ءوز دەنەممەن ءسىزدى قورعايمىن دەپ جاۋاپ بەرەدى. اۋىز جيىپ العانشا قاراقشىلار تۇس-تۇستان تاپ بەرىپ, ساداقتىڭ وعى جاڭبىرداي جاۋىپ كەتەدى. مۇقالي ساداعىن قۇلاشتاي بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءۇش رەت تارتقاندا قاراقشىلاردىڭ ۇشەۋىن جامساتىپ تاستايدى ءارى اتتان تۇسە قالىپ تاستى قالقالاپ تۇرىپ جەبەسىن اتىپ جاۋدىڭ بەتىن قايتارادى.
1203 جىلى تەمۇجىن تۇعىرىل حانمەن ات كەكىلىن كەسىسەدى. قوس تاراپ شەپ تارتىپ شايقاسقان كەزدە تەمۇجىن الدىمەن جەڭىلىپ, ارتىنان قايتا جەڭىسكە جەتەدى. تەمۇجىن قولى كەرەي قولىنا قايتارما شابۋىلعا وتكەن كەزدە, مۇقالي ماڭداي قولدى باستاپ, تۇعىرىل وڭ حاننىڭ بەكىنىسىنە شابۋىل جاساپ, اقىر اياعىندا وڭ حان قاشىپ قۇتىلادى.
تەمۇجىننىڭ دالاداعى رۋ-تايپالاردى باعىندىرۋ شايقاسىندا مۇقاليدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ايرىقشا. 1206 جىلى ۇلى موڭعول ۇلىسى قۇرىلعان كەزدە مۇقالي مىڭدىق ءتۇتىننىڭ باسى ءارى سول قانات تۇمەندىك قوسىننىڭ باس قولباسشىسى بولادى. تەمۇجىن ءوز ورداسىنان شىعىستا قاراعۇن (ۇلكەن شينانلين) تاۋىنا دەيىنگى بايتاق قونىستى وعان ەنشىگە بەرىپ, بورشى ەكەۋىن موڭعول قوسىندارىنىڭ تەڭ قولباسشىسى ەتەدى.
مۇقالي بورشى, بورىقۇل, شىلاۋىندارمەن بىرگە سوعىسقا ايانباي كىرىسىپ, تەمۇجىننىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, قىر دالاداعى بارشا كوشپەلى تايپالاردى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرىپ, حاننىڭ ء«تورت ك ۇلىك» ءباھادۇرى دەگەن اتاققا يە بولدى. كەيىن ول قاعاننىڭ قورعاۋشى قوسىنى كەشىكتەننىڭ باس قولباسشىسى بولىپ, موڭعول يمپەريياسىنىڭ ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن «ون جامپوزىنىڭ» بىرىنە اينالدى.
مۇقاليدىڭ ەرلىكتەرى شىڭعىس حاننىڭ كوزى تىرىسىندە, اسىرەسە, ونىڭ وڭتۇستىكتەگى التىن (تسزين-ءجۇرجىت) پاتشالىعىنا قارسى سوعىستارى كەزىندە جاسالدى. شىڭعىس حان وسى سوعىستاعى ەرلىگىنە قاراي بورشى ەكەۋىن, «اربانىڭ قوس دوڭعالاعىنداي, ادامنىڭ قوس قولىنداي ەرلەرىم» دەپ ماقتادى.
1211 جىلى ول تەمۇجىنگە ىلەسىپ ءجۇرجىت پاتشالىعىنا شابۋىل جاسادى. ۇلى قورعان ماڭىنداعى ۇشا قامالىندا جۇرجىتتەردىڭ اسكەرباسى دۋجيسىنى ويسىراتا جەڭدى. ودان سوڭ بۇل ەلدىڭ كوپتەگەن قالاسىن باسىپ الدى. جۇرجىتتەردىڭ باس قولباسشىسى حۋسا 400 مىڭ ادامدىق اۋىر قولىمەن كەيىن شەگىنىپ, تۇلكى تاۋىنا (يەحۋلين) بارىپ بەكىندى. سول جەردە حۋساعا كومەككە تاعى دا 150 مىڭ سارباز كەلدى. شىڭعىس قولى نەبارى 100 مىڭ اتتى ساربازدان تۇراتىن. ولاردىڭ ارا سالماعى بەس جارىم ەسە ەدى. مۇقاليلار باس بولعان بۇل شايقاستا جۇرجىتتەر مايدان دالاسىندا 200 مىڭنان استام ساربازىنان ايىرىلىپ, قالعانى جارالانىپ, توز-توز بولىپ قاشىپ كەتتى. ولار تەمۇجىننىڭ تەمىردەي تەگەۋرىندى قولىنا توتەپ بەرە المادى. بۇل قاندى شايقاس دۇنيە ءجۇزى تاريحىندا سيرەك كەزدەسەتىن اسا ۇلكەن شەشۋشى شايقاس بولدى. وسى شايقاستان كەيىن, التىن ء(جۇرجىت) مەملەكەتىنىڭ نەگىزى شايقالىپ, ۇرەي ىشىندە ءومىر ءسۇردى. مەملەكەتتىڭ ىشكى بولىگىندە, وردادا ەلدىڭ بولاشاعىنا دەگەن كۇدىك كۇشەيدى. بۇل ونىڭ كەلەشەكتە تۇبەگەيلى جويىلۋىنا ءارى تۇتاس قىتاي توپىراعىنىڭ شىڭعىس حان تاراپىنان جاۋلاپ الىنۋىنا نەگىز بولدى. بۇل جەڭىستەر تولىق مۇقاليدىڭ ەڭبەگى دەۋگە بولادى.
1214 جىلى مۇقالي شىڭعىس قولىن باستاپ بەيجىڭگە (ول كەزدە جوڭدۋ دەپ اتالعان) شابۋىلدادى. سول سوعىستا ۇرەيلەنگەن جۇرجىتتەر ءوز تاراپىنان قىز بەرىپ قۇدالاسۋدى ءوتىندى. ارتىنشا مۇقالي قاعاننىڭ امىرىمەن لياودۋنعا جانە شيفىڭ قالالارىنا شابۋىلداپ مول ولجاعا كەنەلدى. 1215 جىلى جۇرجىتتەردىڭ 200 مىڭ قولىمەن قىتاي قامالى توڭىرەگىندە شايقاسىپ, 80 مىڭ ادامىن تاعى دا جويدى. بۇدان سوڭ مۇقاليدىڭ جورىقتارى تىكەلەي قىتايدىڭ كىندىك جۇرتى – ورتا جازىق وڭىرىنە باعىتتالدى.
1217 جىل تەمۇجىن وعان تايشى (يمپەراتوردىڭ تالىمگەرى), گوۆان (ەل سۇلتانى) دەگەن اتاق بەرىپ, ءجۇرجىت مەملەكەتىن تالقانداۋدا باس قولباسشىلىققا تاعايىندادى. وسىدان سوڭ ول وزىنە بەرىلگەن ارنايى مورمەن يمپەريانىڭ قىتايداعى ىستەرىن تىكەلەي باسقاردى. ءومىرىنىڭ كوبى قىتايدىڭ ورتا جازىق وڭىرىندەگى كوپتەگەن قالاعا شابۋىل جاساۋمەن ءوتتى. بۇل جاعىنان ول شىڭعىس حاننىڭ قامال بۇزار باس اتويشىسى, سەنىمدى ساردارى بولا ءبىلدى جانە ءۇمىتىن ابىرويمەن اقتادى. 1223 جىلى كوكتەمدە حۋانحە دارياسىنان ءوتىپ ۆەنسي دەگەن جەرگە كەلدى. بىراق وسى ساپارىندا اۋرۋدان قايتىس بولدى. سول كەزدە ول نەبارى 54 جاستا عانا ەدى. قايتىس بولارىندا ءىنىسى دايسۇنگە: «مەن ون بەس جاسىمنان باستاپ قاعاننىڭ قاسىندا بولىپ, قىرىق جىل ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتتىم. تالاي كەسكىلەسكەن اۋىر شايقاستاردى باستان كەشىپ بارىندە جەڭىسكە جەتتىم. ءبىر وكىنىشىم, سۋن پاتشالىعىنىڭ استاناسى كايفىڭدى الا الماي ومىردەن ءوتىپ بارامىن. ەندى ساعان ايتار ءبىر ءوتىنىشىم اراعا كوپ ۋاقىت كەتىرمەي, كايفىڭدى ءسوزسىز الاتىن بول!» دەدى. بۇل كەزدە شىڭعىس حان ورتالىق ازيا مەن قازاق دالاسىن باعىندىرۋ جورىقتارىندا ءجۇر ەدى. ونىڭ قوسىنىنىڭ كوبى سىر جانە ءامۋ داريالارىنىڭ بويى مەن قىپشاق دالاسىندا بولاتىن. شىعىستا قىتاي باعىتىنداعى تاپسىرمانىڭ بارلىعى مۇقاليدىڭ موينىنا جۇكتەلگەن-ءدى. ول بار ەرىك-جىگەرىمەن اسا كۇشتى التىن ء(جۇرجىت) مەملەكەتىنىڭ اسكەري قوسىندارىن ءبىر-بىردەن جويىپ, قالالارىن ءبىر-بىردەن الىپ, مەملەكەت قۋاتىن زور دارەجەدە السىرەتتى. بۇل شىڭعىس حاننىڭ جانە ونىڭ بالالارىنىڭ قايتا اينالىپ كەلىپ قىتايدى الۋىنا تاماشا شارت-جاعداي ازىرلەدى. مۇقالي قايتىس بولعاندا ونىڭ ۇلى بولات تا اكەسىنىڭ لاۋازىمىنا مۇراگەرلىك ەتىپ, ونىڭ وسيەتى بويىنشا ءجۇرجىت ەلىنە جالعاستى سوققى بەردى. كەيىن شىڭعىس حان باتىستاعى جورىقتان قايتا ورالىپ, قىتاي قامالىنان ءوتىپ, فەنسيان دەگەن قالاعا سوققى بەرگەن كەزدە: «اتتەڭ, مۇقالي ءتىرى بولسا مەنىڭ مۇندا كەلۋىمنىڭ ەش قاجەتى جوق ەدى عوي!» دەيدى. بۇدان شىڭعىس حاننىڭ مۇقاليعا قانشالىقتى سەنىم ارتقانىن كورۋگە بولادى. مۇقاليدىڭ الدىن الا ورىنداپ كەتكەن ىستەرىنىڭ ارقاسىندا قىتايدى الۋ قيىنعا تۇسپەدى. ءجۇرجىت ەلى مەن سۋن پاتشالىعى تالقاندالدى. 1257 جىلى موڭكە حان قىتايداعى باسىپ الىنعان ەل-جۇرتتى ءوز نوياندارىنا ەنشىگە بولگەندە, مۇقاليدىڭ وتباسىنا شاندۋن ولكەسىنەن 39 131 ءتۇتىندى ءبولىپ بەردى. كەيىن قۇبىلاي حان وڭتۇستىكتەن تاعى دا 41 019 ءتۇتىندى مۇقالي اۋلەتىنىڭ باسقارۋىنا بەردى.
موڭعول يۋان مەملەكەتىنىڭ تاريحىندا ونىڭ اۋلەتىنەن گوۆان شەنىن العان 12 ادام بولدى. ولاردىڭ ىشىنەن «مەملەكەت قۇرۋشى بەك بايراعىن» ۇستاعاندار 7 ادام ەدى. ءسويتىپ, مۇقاليدىڭ ءمورى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستى. تاريحي دەرەكتەردە جازىلعانداي, مۇقاليدىڭ بۇقا, ءدايسۇن دەگەن ەكى ءىنىسى بولعان. ۇلدارىنىڭ ىشىندە بىرنەشە ءتىلدى بىلەتىن, مەرگەندىگىمەن اتى شىققان بولاتتىڭ اتى ەرەكشە اتالادى. سونداي-اق راشيد اد-دين قۇبىلاي امىرلەرىنىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىگى حانتۇن نوياندى, سونداي-اق قۋلاعۋ مەملەكەتىنىڭ مىڭعارى جاۋقىردى ۇلى قولباسشىنىڭ بالالارى دەپ اتاپ وتەدى. اكەسىنىڭ لاۋازىمىنا مۇراگەرلىك ەتكەن بولات قىتايدىڭ ورتا جازىق ءوڭىرىنىڭ اسكەري-اكىمشىلىك ىستەرىنە جاۋاپتى بولىپ, ايرىقشا ەڭبەك ءسىڭىردى. وكىنىشكە قاراي, عۇمىرى ۇزاققا بارمادى. نەبارى 32 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. بىراق ارتىندا ارىستاي التى ۇلى قالدى. ولاردىڭ ەڭ ۇلكەنى – تاس. ۇلى اتاسىنىڭ گوۆاندىق لاۋازىمىن وسى نەمەرەسى جالعاستىردى. مۇقالي ءتىرى كەزىندە مەنىڭ ءۇمىتىم وسى نەمەرەمدە دەيدى ەكەن. ول ءجۇرجىت پاتشالىعىن قۇلاتىپ, وڭتۇستىك سۋن پاتشالىعىن جويۋدا ايرىقشا ەڭبەك ءسىڭىردى. 28 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ەكىنشى ۇلى سورحۋنسار تاس قايتىس بولعان سوڭ, گوۆاندىق لاۋازىم وعان بەرىلەدى. ول يۋان يمپەرياسىنىڭ ورتالىق اپپاراتىندا موڭعولدار مەن قىتايلاردان ۇيىمداسقان قوسىنعا جاۋاپتى بولدى. ءۇشىنشى ۇلى باينان, ءتورتىنشى ۇلى ەمەگەن, بەسىنشى ۇلى ەمبەگەن, التىنشى ۇلى الشاش. مۇقاليدىڭ شوبەرەلەرىنەن ەڭ اتى شىققانى قۇبىلايدىڭ سەنىمدى ادامى ءارى الدىڭعى شەپ قولباسشىسى بولعان باتۇر. «يۋانشي» دەرەگىندە ونى تاستىڭ ءىنىسى دەپ كورسەتەدى. بىراق كوپشىلىك تاريحشىلار ونى تاستىڭ ەكىنشى ۇلى دەيدى. شوپشەگىنەن باتۇردىڭ قوڭىرات ايەلىنەن تۋعان انتوڭ موڭعول يۋان يمپەرياسىنىڭ ايگىلى ساياساتكەرى ءارى وردا ءۋازىرى بولدى. تاعى ءبىر شوپشەگى نايمانتاي دا گوۆان جانە تايشى لاۋازىمىن الدى.
بابا كەسەنەسىنە زيارات
مۇقاليدىڭ قابىرى قىتايدىڭ شانسي ولكەسىنىڭ يۋيلين قالاسىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى كىشى جيحان قىستاعىنىڭ ماڭىندا. بۇل قابىردى جەرگىلىكتى موڭعولدار جينكەن باتىر قابىرى دەپ اتايدى ەكەن. ماعىناسى – ناعىز باتىر دەگەن ءسوز. قابىردىڭ سولتۇستىگىندە 13 وبا بار. ولاردىڭ جالپى ورنالاسقان اۋماعى 2500 شارشى مەتردى قۇرايدى. بۇل قاسيەتتى كەسەنەگە 2018 جىلى الماتى وبلىسى اكىمدىگى باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق «مۇقالي» تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى قۇرامىندا بارىپ قايتتىق. سول جولى ءبىزدى قازاقستاننىڭ قىتايداعى ەلشىلىگى كۇتىپ الدى. توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىمىز شاحرات نۇرىشەۆ باۋىرىمىز مۇقالي بابامىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, بارشا تۇركى جۇرتىنىڭ ماقتانىشى ەكەنىن, قىتاي حالقى دا ءباھادۇرىمىزدى ايرىقشا قاستەرلەيتىنىن, سونىڭ بەلگىسىندەي كەسەنە تۇرعىزىلىپ, كوڭىلدەگىدەي كۇتىمدەلىپ وتىرعانىن ءسوز ەتتى. وسى ورايدا مۇقالي بابامىزدىڭ جەرلەنگەن جەرىن ىزدەپ تاپقان, قىتايلىق دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن «مۇقالي» اتتى تاريحي رومان جازعان, «قىتاي جازۋشىلارى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, قىتاي جازۋشىلار وداعىنىڭ جانە مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەستىڭ مۇشەسى, قانداسىمىز, جازۋشى اقبار ءماجيت ۇلىنا ايرىقشا العىس بىلدىرگىمىز كەلەدى. ول قىزمەتىنىڭ قاربالاستىعىنا قاراماي, اپتا بويى بىزبەن بىرگە ءجۇرىپ, ساپارىمىزدىڭ ءسانىن دە, ءمانىن دە كىرگىزدى.
ءبىزدى التى ءجۇز مىڭنان استام تۇرعىنى بار يۋيلين قالاسى قۇشاق جايا قارسى الدى. الدىمىزدان يۋيلين قالاسىنىڭ باسشىسى لي شينلين مىرزا نوكەرلەرىمەن شىعىپ كۇتىپ الدى. اۋدارماشىمىز – اقبار باۋىرىمىز. كەزدەسۋدە قالا باسشىسى لي شينلين مىرزا: «مۇقالي – قازاقتاردىڭ اتا-باباسى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس, ىرگەلى مەملەكەت بولۋىنا اتسالىسقان ايتۋلى تۇلعا. قۇرمەت تۇتامىز. قازاقستاننان ارنايى دەلەگاتسيا كەلگەندىگىن قۇپتايمىز», دەدى.
دەلەگاتسيامىزدىڭ قۇرمەتىنە مادەنيەت سارايىندا ارنايى كونتسەرت بەرىلدى. بۇدان سوڭ ونەر مۇراجايىن, تاريحي ورىنداردى ارالادىق. ەرتەمەن يۋلين شاھارىنان قىرىق شاقىرىمداي جەردەگى مۇقالي بابامىزدىڭ زيراتىنا بەتتەپ كەلەمىز. بۇيرات-بۇيرات قوڭىر قۇمداردى قاق جارا توسەلگەن تاسجولدا كولىكتىڭ جۇرگەنى سەزىلمەيدى دە. قوس قاپتالىڭىز نۋ ورمان... كەسەنە كومىر شاحتاسىنىڭ ۇستىندەگى جوتاعا ورنالاسىپتى. الىستان كوز تارتاتىن ءارى بيىك, ءارى اۋماقتى مەكەن. قوناقتاردى كۇتكەن جەرگىلىكتى حالىقتا ەسەپ جوق. كەشە ءوزىمىز جۇزدەسكەن قالا مەن وسىنداعى اۋدان باسشىلارى قولىمىزدى الىپ ءماز-مەيرام امانداسىپ جاتىر. ولار موڭعولداردىڭ بايىرعى داستۇرىنە ساي الدىمەن داستارقانعا شاقىرىپ, ءدام تاتقىزدى. الدىمىزعا تارى مەن قويدىڭ قۇيرىق مايى, جاس ىرىمشىك قويىلدى. تارىنى مايعا بىلعاپ, شاي ءىشىپ جايلانىپ قالدىق.
ەندىگى كەزەكتە اق ءمارمار تاس توسەلگەن كولەمدى الاڭقايعا كوتەرىلدىك. وسى تۇستا تابالدىرىقتىڭ قوس قاناتىنداعى ءۇش مەتردەي بيىكتەگى باعانالاردىڭ ۇشار باسىنا ورناتىلعان كۇمىس جالاتىلعان جالايىر تايپاسىنىڭ ەجەلگى قوس تاراق تاڭباسى كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. بۇل جاقتا جۇرەك جۇتقان بابالارىمىزدىڭ ءىزى جارقىراپ جاتقانىنىڭ باستى بەلگىسىنىڭ ءوزى وسى بولسا كەرەك, تۇيسىنگەن جانعا! ونىڭ ۇستىنە بيىك زيراتحانانىڭ توبەسى قىزىل ءتۇستى قازاقتىڭ قوشقار ءمۇيىز ورنەگىمەن كومكەرىلىپتى. مۇنى كورىپ ءىشىمىز جىلىپ سالا بەردى.
تاس باسقىشتارمەن جوعارى ورلەپ توبەگە شىقساڭىز, وڭ قاناتتا ارالارى 2-2,5 مەتر جەردە ورنالاسقان, تاسپەن ورىلگەن ادام بويىنداي شاعىن قورىمداردى كورەسىز. بۇلار مۇقاليدىڭ جولىن قۋىپ ەرلىك كورسەتكەن جانە ۇلىق بيلىككە ارالاسقان ۇرپاقتارىنا ارنالىپتى. قورىمنىڭ ۇستىنەن كوككە ۇمتىلىپ تۇرعان شوق-شوق تال شىبىقتاردى بايقايسىز. بۇل اتالعان اۋلەتتىڭ ودان ءارى ءوسىپ-ءونىپ جاتقانىنىڭ بەلگىسى دەستى. وسىدان-اق قىتايلاردىڭ كوڭىل قويا قولعا العان دۇنيەسىن بارىنشا ءمان-ماعىنالى ەتە بىلەتىندىگىنە تاڭداي قاعاسىز. وسىندا ءبىزدىڭ كەلۋىمىزگە وراي ۇلكەن عىلىمي سەمينار ۇيىمداستىرىلدى. جيىننىڭ رەسمي بولىگىندە ۇلى قولباسشى مۇقاليعا ءبىر توپ باۋىرىمىز بۇعان دەيىن ازىرلەپ ورناتقان ەڭسەلى تاس-بەلگىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. ودان سوڭ جەرگىلىكتى باسشىلارمەن بىرگە وسى جولداردىڭ اۆتورى, جازۋشىلار بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى مەن اقبار ءماجيت ۇلى باۋىرىمىز تەبىرەنە ءسوز سويلەدى. مۇندايدا ۇلى دالانىڭ شايقاستا ماڭدايى تاسقا ءتيىپ كورمەگەن اردا پەرزەنتى سەگىز ءجۇز جىلدان كەيىن تۋعان حالقىن تاۋىپ, جاھانعا جاريا جايىلعان ەسىمى ەلدىگىمىزدى اۋەلەتىپ جاتسا, قالاي تولقىماسسىز!
اقبار باۋىرىمىز كۇنى بۇرىن سەمىز قوي الدىرىپ قويىپتى. بابامىزدىڭ ارۋاعىنا ارناپ ارامىزداعى جانۇزاق كەرىمبەك ۇلى قۇران وقىپ, دۇعا-تىلەگىن باعىشتادى. باسى قۇبىلاعا بۇرىلعان قۇرباندىق قويدى قازاقى قالىپتا مەتسەنات مىقتىبەك راحىمبەك باۋىزداپ بەردى. وسىلايشا, ۇلى بابامىزدىڭ باسىندا ونىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارى رەتىندە ءتاۋ ەتىپ, قۇرمەت ءبىلدىرىپ, ءوز جورالعىمىزدى جاسادىق.
اۋدان باسشىسى بىزگە مۇقالي كەسەنەسىنىڭ شىراقشىسى دەپ قاعىلەز كەلگەن ورتا بويلى چجاو تسزىشەن دەگەن ازاماتتى تانىستىردى. كوپ شارۋانىڭ مانىنە وسى كىسىنىڭ اسەرلى اڭگىمەسى بارىسىندا قانىقتىق. ونىڭ وسى كەسەنەنىڭ ناعىز جاناشىر ەكەنى ءار سوزىنەن جىبەكتەي ەسىپ تۇردى.
– بەس اتامىزدان بەرمەن وسى كەسەنەنىڭ شىراقشىسى بولىپ كەلەمىز. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا مۇقاليدىڭ ۇرپاقتارى بيلىكتىڭ كەلىسىمىمەن وسى اراعا قايتا جەرلەگەن ەكەن. مەنىڭ ارعى اتالارىم العاشقى كۇننەن-اق بۇل زيراتتى كۇتىمگە الىپتى. اكەمنەن كورگەن ۇلگىم بويىنشا جاسىمنان ەل تاريحىن, كەيىننەن بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءومىر جولىن زەرتتەۋگە دەن قويدىم. قىتاي مەملەكەتىنىڭ بىرىگىپ دامۋىنا بار ءومىرىن ارناعان مۇقالي باتىردىڭ وتكەن داڭقتى جولى مەنى بىردەن قىزىقتىردى. سودان نەسىن ايتاسىز, 1985 جىلى بۋحگالتەرلىك قىزمەتىمدى تاستاپ شىراقشىلىققا كىرىستىم. 1990 جىلى مۇقالي جەرلەنگەن ورىننىڭ رەسمي قۇجاتىن الدىق. بيىل جىل اياعىنا دەيىن وسى قىزمەتىمدى ۇلكەن بالاما تاپسىرايىن دەپ وتىرعان جايىم بار. ويتكەنى قارتايعان سوڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىم قيىنداپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي جاۋاپتى دا ساۋاپتى ىسكە جاستاردى ەرتەرەك باۋلۋىمىز قاجەت. ءبىز دە مۇقاليدى ءوزىمىزدىڭ باتىرىمىزعا, اۋليەمىزگە بالايمىز. نەگە دەسەڭىز, بۇرىن بۇل ارادا ۇنەمى قۋاڭشىلىق بولۋشى ەدى. مۇقالي قايتا جەرلەنگەلى بەرى اۋا رايى كۇرت وزگەردى. جاۋىن-شاشىن كوبەيدى. قامبامىز دانگە, ءومىرىمىز سانگە تولدى. ءوڭىرىمىز قايتا تۇلەدى. جىل وتكەن سايىن ءوز ىشىمىزدەن دە, سىرت مەملەكەتتەردەن دە بۇل اراعا كەلىپ, ءتاۋ ەتۋشىلەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. ءبىز وسىعان, شىن مانىندە, قاتتى قۋانامىز!
ويتۇرتكى
ءيا, ەرتەدەن اۋقاتتى دا ايبارلى اۋلەتتىڭ ءبىر قاۋىم جالايىرلارمەن بىرگە تەمۇجىن جاعىنا شىعۋى زاڭدى دا ەدى. ءبارىنىڭ كوكسەگەنى – كەشەگى قاۋقارلى ۇلىستى قايتالاي قالپىنا كەلتىرۋ. بۇعان بەكەم بەل بۋار كەز كەلگەن بەلدى قانداستى قۇپتاۋعا ءازىر ەدى. جالايىر كۇلەگۇت باياننىڭ ۇلى حورىنحوۋا ءتورت بىردەي بالاسىن تەمىرشىگە تەلۋىنىڭ دە ءمانى وسىندا. ولاردىڭ ىشىندە شىرەگەن مىڭدىقتى باسقارسا, بۇقا كەشىكتەن گۆاردياسىنىڭ مىڭعارى ەدى. ال تايسۇن مۇقالي قاراماعىنا بەرىلگەن ەكى مىڭ جالايىردىڭ باسشىلىعىنا بەكىتىلگەن. ونىڭ ۇرپاعىنان تاتارتايدىڭ ەسىمى كەڭىنەن بەلگىلى. مۇقاليدىڭ ومىردەن وتكەندىگىن بالاسى بولاتتىڭ ءوزى شىڭعىس حانعا جەتكىزەدى. ادەتتە ۋايىم-قايعىعا تاستاي بەرىك ۇلى قاعان قابىرعاسى قايىسا ءمۇجىلىپ, كوزىنە جاس الادى.
مۇقاليدىڭ باتىرلىعىمەن قوسا ءبىلىم-بىلىگى, شەشەندىگى ۇرپاعىنا دارىعان. شىڭعىس حان اماناتىنا ساي ۇگەدەي, موڭكە, ارىقبۇقا, قۇبىلاي حاندار دا مۇقالي ۇرپاعىنان شىققان ۋازىرلەر مەن كەڭەسشىلەر پىكىرىمەن ساناسىپ, ولاردىڭ ادالدىعىن, اقىل-پاراساتىن جوعارى باعالاپ وتىرعان.
1260 جىلى كايفيندە قۇبىلاي حان سايلانىپ, يانتسزينگە قايتىپ, سول ارانى استانا ەتىپ بەكىتكەندە: «مەنىڭ بۇل جەرگە ىرگە تەۋىپ, جالپاق الەمگە يە بولۋىما مۇقالي باتىردىڭ دا ءبىر كىسىلىك ۇلەسى بار!» دەگەن ەكەن.
ەلدىڭ بەتىن جاسامپازدىققا بۇرعان مۇقاليدىڭ قىتاي ەلىنىڭ وركەندەۋىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى يۋان يمپەرياسى تۇسىندا دا, مين يمپەرياسى كەزىندە دە ەسكەرۋسىز قالماپتى. 1347 دوڭىز جىلى دۇڭپيننەن مۇقاليعا ارنالعان عيباداتحانا سالۋ جونىندە ەكى رەت جارلىق جاريالانىپ, قۇلپىتاس ورناتىلادى. ءجۇز جىل ءومىر سۇرگەن يۋان حاندىعىن 1368 جىلى قۇلاتىپ, مين حاندىعىن قۇرعان گەنەرال چجۋ يۋانچجان ەلىنىڭ وتكەن جولىن ادىلدىك تۇرعىسىنان باعالاعان يمپەراتور. ونىڭ 1388 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ ون جەتىنشى جۇلدىزىندا وردا بۇتحاناسىندا ەرتەدە ءومىر سۇرگەن ارداگەرلەرگە تاساتتىق بەرۋ جونىندەگى جارلىعىن جاريالاۋى قارساڭىندا مۇقاليدى ەرەكشە اتاپ وتكەنى بۇگىنگى قىتاي تاريحشىلارى مەن جازۋشىلارىنىڭ تۋىندىسىندا ورىن العان. چجۋ يۋانچجان مۇقاليدى يۋان حاندىعىنىڭ ايگىلى ۇلىقتارىنىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىعارىپ, ءۇش پاتشا, بەس حانمەن بىرگە وعان ارناپ تاساتتىق بەرۋىنىڭ ءوزى مۇقاليدىڭ تاريحي ورنىنىڭ قانداي ەكەنىن كورسەتەدى.
اقبار باۋىرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, مۇقالي ءباھادۇردىڭ ۇرپاقتارى يۋان حاندىعى جويىلعانعا دەيىن شىڭعىس حاننان باستاۋ العان كونە داستۇرگە ساي, ورداداعى بيىك لاۋازىمعا تاعايىندالىپ كەلسە, كەلەسى ميڭ پاتشالىعىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە دە وسى ءۇردىس جالعاسىپ وتىرعان. سوندىقتان دا:
ارداگەرلەر تەك جالايىر اۋلەتىنەن شىعادى,
ولار ەرەن ەڭبەك, ۇلى جوسپار جاسادى,
حاندىقتىڭ عۇمىرىمەن بىرگە تىنىستاپ,
جۇرتتان اسىپ, ۋازىرلىككە مۇراگەر بولدى, – دەگەن ءداۋىر اقيقاتى تاسقا باسىلعان قالپىندا بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن!
دەمەك مۇقالي بۇگىنگى تاڭدا قازاقتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس تۇركى-موڭعول حالىقتارىنىڭ, ءتىپتى الىپ كورشىمىز قىتايدىڭ ماقتان تۇتار تاريحي تۇلعاسىنا اينالعان. سوندىقتان ول – شىڭعىس حان سەكىلدى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدى بىرىكتىرىپ تۇراتىن مىزعىماس نەگىز. ۇلى بابامىز جانكەشتىلىكپەن قالىپتاستىرىپ كەتكەن ايبىندى اۋلەتتىڭ التىن ارايى كەشەگى الاش ارىستارىن نۇرلاندىرىپ, بۇگىنگى ازاتتى كۇنىمىزگە شاپاق شاشىپ تۇرعانى قانداي عانيبەت! قۇيىن ويناعان قۇبا جوندا قۇرىشتاي قۇيىلعان الىپ تۇلعالار – ۇلتتىق مارتەبەمىزدىڭ ماڭگىلىك تۇعىرى. وشكەنىمىزدى جاندىرىپ, وتكەنىمىزدى ۇلىقتاۋعا ارنالعان بۇل جولعى ساپارىمىز وسىلايشا ناتيجەلى بولدى. ءبىز ءۇشىن ۇلى بابامىزدىڭ وزگە ەلدە ۇلىقتالىپ, تاريحىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الىپ جاتقانى ۇلكەن مەرەي. دەسە دە ول تۋرالى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇيەلى زەرتتەۋلەر جاسالماي, ەسكەرتكىشتەر قويىلماي جاتقانى جانعا باتادى. ەگەر ءبىز قازاقتان شىققان وسىنداي تاريحي تۇلعانى ءوز تۇعىرىنا قوندىرىپ, ونىڭ ەرلىك جولى مەن ەل بيلەگەن تالانتىن جاس ۇرپاققا لايىقتى ۇگىتتەي الساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ءومىرالى جالايري,
قازاقستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
