كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
پاۆلودار – وبلىس ورتالىعىنىڭ ءدال ىرگەسىندە ورىن تەپكەن اۋدان. بيىل قۇرىلعانىنا 95 جىل تولادى. سۋارمالى جەرلەرىنىڭ مولدىعىمەن, كۇزدە تۇتاس ايماقتىڭ حالقىن اسىراۋعا جەتەتىندەي استا-توك كارتوپ بەرۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن بەرەكەلى ءوڭىر. كەيىنگى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى بەلسەندى ازاماتتار مەن ولكەتانۋشىلار اۋداننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋگە قاتىستى ۇسىنىستارىن ءجيى بىلدىرە باستادى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر مۇندا كەيىنگى جىلدارى قازاقتىڭ ۇلەسى ارتقانىن دالەلدەپ وتىر. وزگە ۇلتتىڭ كوڭىلىنە قاراپ, قاباعىن باعاتىن زامان الدەقاشان وتكەن. قوعام وكىلدەرى ءوز ۇسىنىستارىن اۋدان باسشىسىنا جەتكىزىپ, كوپشىلىكتىڭ قولداۋىمەن پاۆلودارعا تاريحي اتاۋىن قايتارۋدى بيىك ماقسات ەتىپ ۇستاپ وتىر. نەگىزى پاۆلودار اۋدانىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى ماسەلەنى العاشقىلاردىڭ بولىپ قوزعاعان وسى ءوڭىردىڭ بەلسەندى ازاماتى, قازىرگى ۋاقىتتا اۋداندىق قوعامدىق كەڭەستىڭ جانە جەرگىلىكتى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعاسى باقىتبەك باتكەەۆ ەدى. ول وسىدان 5 جىل بۇرىن سول كەزدەگى اۋدان اكىمى ا.بابەنكوعا رەسمي حات جولداپ, ۇسىنىسىن ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ جەتكىزگەن-تۇعىن. الايدا مەملەكەتتىك ورگاندارداعى جاۋاپتى ازاماتتاردىڭ وزگە مەكەمەلەرگە اۋىسىپ كەتۋىنە وراي, بۇل ءىس اياقسىز قالدى. ەندى, مىنە, اۋداننىڭ 95 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا تاريحي تۇرعىدان جاڭارۋدىڭ وڭتايلى ءساتى كەلىپ تۇرعانداي.
– پاۆلودار اۋدانىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋگە تولىق نەگىز بار. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, وڭىردە پاۆلودار وبلىسى, پاۆلودار قالاسى, پاۆلودار اۋدانى, پاۆلودار اۋىلى دەگەن اتاۋلار بار. بۇلار يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرۋمەن قاتار, ءبىر اكىمشىلىك اۋماقتا ورنالاسقان. اۋدانداعى حالىقتىڭ دەنىن ءوزىمىزدىڭ قازاقتار قۇراپ وتىر. كەزىندە مۇزاعاڭ جىرلاعان «مارالدى» كولىنىڭ جارتىسى ءبىزدىڭ اۋداننىڭ ەنشىسىندە. ءارى ول اۋماق بۇرىن مارالدى وكرۋگى اتالىپ, بەرتىن شاقات وكرۋگى قۇرامىنا ەنگەن. بىراق مارالدى اۋىلى ساقتالىپ قالدى. ول كەزىندە مارالدى بولىسىنىڭ ورتالىعى بولعانىن تاريحي دەرەكتەر راستايدى. 1870 جىلى ولكەدە مارالدى بولىسى قۇرىلعاندا ونىڭ 60 پايىزى قازىرگى ءبىزدىڭ اۋداننىڭ اۋماعىندا ورنالاسىپتى. بۇل مالىمەتتەر 1893-1897 جىلدارى وسى ولكەنى زەرتتەگەن ف.ششەربينا باستاعان ەكسپەديتسيا قۇجاتتارىنان جانە سول كەزدەگى كارتالاردان الىنعان. الگىندەي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تاريحشى, ولكەتانۋشى, اقساقالدارمەن اقىلداسا كەلە, وسىنداي ۇسىنىس جاسادىم. جەر-سۋ اتاۋلارىن جاقسى بىلەتىن ولكەتانۋشىلار حابزات باۋجانوۆ پەن داۋرەن اياشينوۆ بۇل ۇسىنىستى تولىق قولدايتىندارىن ايتىپ, ماقۇلدادى. ۇسىنىسىمىزدى اۋدان باسشىسى ن.دىچكو دا جىلى قابىلدايدى دەگەن ويدامىن, – دەيدى ب.باتكەەۆ.
پاۆلودار اۋدانىندا تاريحى 150-200 جىلدان ارى كەتەتىن اۋىلدار بار. زاريا, يامىشەۆ سەكىلدى كەڭشارلار تىڭ يگەرۋ جىلدارىنان كەيىن قۇرىلعانىمەن, ول جەرلەردە وعان دەيىن دە ەل قونىستانعان. مىسال ءۇشىن زاريا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ جەرتۇمسىق ەلدى مەكەنى بىلتىر 175 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. 1955 جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگتەرى اۋماقتا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, پودستەپكا مەن دولگوە اۋىلدارىنىڭ اراسىنداعى ەسكى قورىمنان ساق داۋىرىنە تيەسىلى باتىردىڭ مۇردەسىن تاپقان. ارحەولوگتەردىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, باتىردىڭ ساۋىت-سايمانى, كيىم-كەشەگى جانە ەر-تۇرماندارىنان زەرگەرلىك ونەردىڭ سول كەزدىڭ وزىندە جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن بايقاۋعا بولادى. كونەكوز قاريالار بۇل ايماق كەزىندە زەرگەر ەلى اتالعانىن دا ايتادى. ودان بولەك 250 جىلدىق تاريحى بار قاراتوعايدا ەرتەرەكتە 200 ۇيدەن تۇراتىن اۋىل جانە 200 بالا وقيتىن مەدرەسە بولعان. ال ولگينكا اۋىلىنىڭ تاريحي اتاۋى باسقۇدىق.
ولكەتانۋشى داۋرەن اياشينوۆكە حابارلاسقانىمىزدا, ول ءحىح عاسىردا بۇل ولكەگە سامەك رۋلارىنىڭ ءجيى قونىستانا باستاۋىمەن 1820 جىلى باسەنتيىن-سامەك بولىسى قۇرىلعانىن جەتكىزدى. ال ارادا 50 جىل وتكەندە ول مارالدى بولىسى دەپ اتالادى. كەيىنىرەك باسەنتيىننىڭ ءبىراز اۋىلدارى مەن قىپشاقتىڭ قوسايدار بولىسى باسىن قۇراپ, ۇرىق بولىسى قۇرىلادى. باسقۇدىق بولىسى دا 1898 جىلعا دەيىن مارالدى بولىسىنىڭ قۇرامىندا بولعانى ءمالىم. قازىرگى كەڭەس, زاريا, كەمەڭگەر, شاقات, ەفرەموۆكا, ولگينكا اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ جەرلەرى مارالدى قۇرامىندا بولىپتى. ول ارحيۆتەن الىنعان, 1893 جىلى جاسالعان كارتادا كورسەتىلگەن. سوندىقتان تاريحي دەرەكتەر مەن جەر اتاۋلارى بۇل ۇسىنىستىڭ تولىق نەگىزدى ەكەنىن ايعاقتاپ تۇر.
ايتىسكەر اقىن, ولكەتانۋشى بەيبىت بوجەن دە بۇل ۇسىنىس جەردە قالماۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. «ادەمى دە كوڭىلگە قونىمدى اتاۋ. مارالدى بۇرىنعى سامەك-باسەنتيىن بولىسى, كەيىن مارالدى بولىسى اتالدى. بۇل جەردى ەجەلدەن قازاقتار جايلاعان. كەيىن قاراشەكپەندىلەر, پەرەسەلەندەر كەلگەن. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سالماعى باسقان سوڭ, تاريحي اتاۋلار دا ۇمىتىلعان. ەندى ول اتاۋلار قايتارىلۋى كەرەك», دەيدى ول.
مارالدى اۋىلىنا كەزىندە ديرەكتور بولعان, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى تولەگەن يماناليەۆ اقساقال مەن مارالدى اۋىلىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى قازي شەگەباەۆ تا بۇل ۇسىنىستى تولىق قولداپ وتىر. ەل-جۇرت ءۇشىن تۇتاس اۋداننىڭ مارالدى اتالۋى ۇلكەن مارتەبە عانا ەمەس, ۇرپاعىمىز ءۇشىن ۇلگى-ونەگە دەپ سانايدى. ءوڭىردىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا بۇل ورەلى باستاما وڭىمەن جۇزەگە اسىپ كەتسە, حالىق ءۇشىن زور قۋانىش بولاتىنىن جەتكىزدى.
وسىلايشا, جەرگىلىكتى جۇرت پەن قوعام وكىلدەرى تاريحي جانە مادەني-رۋحاني تۇرعىدان مارالدى اتاۋى ابدەن لايىقتى دەگەن تۇيىنگە كەلىپ وتىر. پاۆلودار – يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن, وتارلىق جۇيەنى ەسكە سالاتىن اتاۋ, جەر-سۋ اتاۋلارىن اۋىستىرۋ اۋەلگى كەزەكتە مەملەكەتتىك ساياسات, ۇلتتىق يدەولوگيا اياسىندا جۇرگىزىلۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى كوپشىلىك.
پاۆلودار وبلىسى,
پاۆلودار اۋدانى
