انتروپولوگ-اكادەميك ورازاق سماعۇلدىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل تەرميندەر ەۋروتسەنتريست كوزقاراستاعى عالىمداردىڭ بايىرعى بابالارىمىزدىڭ ەتنومادەنيەتىن ماقسۇقتاۋ ءۇشىن ويلاپ تاپقان جىمىسقى ارەكەتى. راسىندا سولاي. باتىستىقتار دالالىقتار تاريحىن كەمسىتۋ ماقساتىندا «تۇراقتى مەكەنجايى جوق, مال-جانىن قانجىعالاپ قاڭعىپ ءومىر ءسۇرۋشى» دەگەن تۇسىنىك بەرەتىن nomad تەرمينىن پايدالانعان. «بۇل جەردەگى ۇلكەن قاتەلىك مال-جانىن قانجىعالاپ قاڭعىپ ءومىر سۇرەتىن تايپالار: ءباداۋي, ماۋوري, حيمبا, تۋارەگ, ماساي, پيگمەي, باندجار جانە اۋستراليا ابوريگەندەرى قاتارىنا بىلمەستىكپەن ورتاازيالىق دالا تۇرعىندارىن جاتقىزۋى», دەيدى ورازاق اقساقال.
وسى ورايدا اتالعان تاقىرىپ بويىنشا تەرەڭ تاريحي-الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزگەن موڭعول عالىمى ديمااجابىن ەردەنەباتىر مىرزا ەۋروپالىقتار ايتىپ جۇرگەن نومادتار مەن جايىلىم شارۋاشىلىعى نەگىزىندە ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن قالىپتاستىرعان ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز اراسىنداعى الەۋمەتتىك ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. باستاپقىلاردا تۇراقتى مەكەن, تابان تىرەيتىن وت ورىن بولماعان. ال ءبىزدىڭ بابالارىمىز قىسقا عانا جايلاۋ-قىستاۋ-كۇزەۋ شەڭبەرى نەگىزىندە كوشىپ-قونىپ ءومىر سۇرگەن دەگەن تۇجىرىم جاساپتى. سونىمەن قاتار موڭعول وقىمىستىسىنىڭ پايىمداۋىنشا, جايىلىم شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەلگەن بابالارىمىزدىڭ تۋما تابيعاتپەن بىتە قايناۋى كەرەمەت. كەز كەلگەن مالشى اتقان تاڭ, باتقان كۇنگە قاراپ-اق ەرتەڭگى اۋا رايى قانداي بولاتىنىن بولجاي العان. قولىنداعى بەس ت ۇلىك مالىنىڭ ءجۇنىن كيىم ەتىپ, تەرىسىنەن ارقيلى جابدىقتار جاساپ, ەتى مەن ءسۇتىن كورەك قىلىپ, ەشكىمنەن ەشتەمە سۇراماي, جان بالاسىنا تاۋەلدى بولماي ءومىر سۇرگەن. ونىڭ سىرتىندا كەيىنگى جىلدارى وتۋكەن قويناۋىنان تابىلىپ جاتقان عۇن مەن ساق داۋىرىنە ءتان اترەفاكتىلەر ولاردىڭ جويداسىز شەبەر بولعانىن دالەلدەۋدە. اسىرەسە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان مەتال بۇيىمداردىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسى تاڭ قالارلىق. مىسالى, ءبىر-بىرىنە قابىسپايتىن مىس, تەمىر, جەز, قورعاسىن, قالايى قاتارلى دارا بۇيىمداردى ءبىر-بىرىنە جىمداستىرىپ جاساعان اشەكەي بۇيىمدار مەن قولدانبالى زاتتاردىڭ اتقارىلۋى. بۇنى قازىر نانوتەحنولوگيا دەپ اسپەتتەپ ءجۇرمىز.
كەلەسى كەزەكتە جايىلىمدىق كوشپەلى قوعامنىڭ وتىرىقشىلىقتان باستى ايىرماشىلىعى – رۋ-تايپالىق قۇرىلىمى. كوشپەلى قوعام ەشقاشان بىرجاقتى بولماعان. ونىڭ تۇرمىستىق مادەني بولمىسىندا مال شارۋاشىلىعى, ەگىنشىلىك, قالالاسۋ پروتسەسى, وقۋ-ءبىلىمى بار تولىققاندى قوعام ول. وسىنىڭ ىشىندە جازۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ول شارۋاشىلىق نەمەسە قازىرگى تىلمەن ايتقاندا ەكونوميكالىق كورسەتكىش ەمەس, ول وركەنيەتتىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار كوشپەلى قوعام, ياعني دالا تۇرعىندارى تابيعاتپەن تۇتاسىپ ءومىر سۇرگەن, ونىڭ جاراتىلىس زاڭدىلىعىن جاقسى مەڭگەرگەن. ءومىر سۇرگەن ورتاسىنا كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قامقورلىق تانىتقان. قىسقاسى, تابيعاتتىڭ قاس-قاباعىن جازباي اڭدايتىن كەرەمەت سۇڭعىلا بولعان. ياعني ۇلىدالالىقتار ەۋروتسەنتريستەر ايتىپ جۇرگەندەي تەك قوي باققان ەل ەمەس, وي باققان, ءبىلىمنىڭ شىراعىن جاققان ەل.
تاعى ءبىر ەرەكشەلەپ ايتاتىن دۇنيە – كوشپەلى قوعامدا ادامي فاكتور ءبىرىنشى ورىندا. ادام قادىرىنە اسا ماڭىز بەرىلگەندىكتەن, كوشپەلى قازاق قوعامىندا ەشقاشان قۇل بولماعان. ياعني ادام قۇقى تاپتالماعان. قوعامعا «وبال» دەيتىن ۇعىم تەرەڭ سىڭىرىلگەن. بۇل ۇعىم وتىرىقشىلاردا اتىمەن جوق. ايتا بەرسەك كوپ-اق, كوك ءشوپتى جۇلماعان, سۋعا تۇكىرمەگەن, قاجەتىنەن ارتىق اڭ اتپاعان, دۇنيە جيناماعان... وسىلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
«بىزدەگى ەڭ ۇلكەن قاتەلىك – وركەنيەت اتاۋلىنى وتىرىقشى قوعاممەن بايلانىستىرۋ ءداستۇرى سالتانات قۇرىپ كەلدى. وركەنيەت دەگەنىمىز نە؟ ول – مەملەكەت, ول – قالا, ول – جازۋ-سىزۋ, ول – رۋحانيات. وسى تورتەۋى وركەنيەت دەپ سانالدى. ال كوشپەلى قوعامنىڭ بولمىسى مۇنداعى ءتورت زاڭدىلىققا سىيمايدى. ويتكەنى كوشپەلى قوعامدا – مال شارۋاشىلىعى, سونىمەن بىرگە قالا دا, كەنت تە, ەگىنشىلىك تە, جازۋ-سىزۋ دا, ءبارى بولدى» دەيدى قىپشاقتانۋشى, اكادەميك بولات كومەكوۆ.
سونداي-اق عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ورتا عاسىردا الەمدە كوشپەلىلەردەي ىنتالى, جىگەرلى حالىق بولماعان. كوشپەلىلەردىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگىنە وتىرىقشى قوعام وكىلدەرى تاڭداي قاعىپ تامساناتىن بولعان ەكەن. قازىر ءبىز سول ىنتا مەن جىگەردىڭ نە ەكەنىن ۇمىتتىق. ءتىپتى باسقاسىن بىلاي قويعاندا اۋىلدا وسكەن, كوشپەلى تىرلىكتىڭ جۇقاناسىن كورگەن بالالار قالالىق قاتارلاستارىنا قاراعاندا ىنتالى, جىگەرلى, بىلۋگە, ۇيرەنۋگە قۇشتار. ءدال بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە عالامدىق باسەكەگە توتەپ بەرۋ ءۇشىن قازىرگى قازاققا ورتا عاسىرداعىداي پاسسيونارلىق ىنتا كەرەك-اق.
