دۇبىرگە تولى دۇنيە

بۇۇ قارارى يراننىڭ يادرولىق ورەكپۋىن توقتاتا ما؟ اقش وكىلى يرانعا قارسى سانكتسيالاردى قاتايتا تۇسۋگە باعىتتالعان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قارارىنىڭ جوباسىن ۇسىندى. بۇل جوبا يرانعا بايلانىستى كەلىسسوز جۇرگىزۋشى ەلدەرمەن كەلىسىلگەن كورىنەدى. الدىمەن سول كە­لىسسوز جۇرگىزۋشى “ال­تىلىققا” توق­تالعان ءجون بولار. ول بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ بەس ءمۇ­شە­سى جانە گەرمانيا. تۇراقتى بەس مۇشە دە جۇرتقا بەلگىلى – اقش, رەسەي, ۇلى­بري­تانيا, فرانتسيا جانە قىتاي. وسىنىڭ وزىنەن-اق يرانمەن, ونىڭ يادرولىق باع­دار­لاماسىمەن اينالىساتىنداردىڭ وسال ەمەستىگىن اڭعارۋمەن قاتار, بۇل ماسەلەنىڭ ءوزى الەم جۇرتشى­لىعىن قانشالىقتى الاڭداتا­تىن­ىنا كوز جەتكىزۋگە بولعانداي. بۇل جەردە يراننىڭ ءوز يادرو­لىق باعدارلاماسىنا بايلانىستى اقش مەملەكەتىنىڭ قىساستىعى دەپ وكپەلەيتىن ءجونى جوق. الەمدەگى ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ جەتەكشى مۇشەلەرى باس بولىپ, يران ىسىمەن اينالىسىپ وتىرسا, ادىلدىكتى باسقا جەردەن ىزدەۋ ورىنسىز. ۋاجگە توقتاي­تىن­دار بۇدان ارتىق تورەلىككە جۇگى­نە­تىن جەر ىزدەمەس بولار. سونىمەن بىرگە, سول بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىندە ارقاشان يراننىڭ مۇددەسىن قورعاپ, تەھراننىڭ يادرولىق جوسىقسىز ارەكەتتەرىنە دەم بەرىپ كەلگەن ەكى ەل بولدى, ولار – رەسەي مەن قىتاي. ولار ارقاشان يراننىڭ يادرولىق باعدارلامالارىن شەك­تەۋگە باعىتتالعان پارمەندى شا­رالارعا قارسىلىق ءبىلدىرىپ وتىر­دى. بۇل يراننىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تالاپتارىن ورىن­داماي, ءوزىنىڭ يادرولىق قاۋىپ­سىزدىككە قاراما-قايشى ارەكەتتەرىن جالعاستىرۋىنا مۇمكىندىك بەردى. قازىر جاعداي ءبىرشاما وزگەرىپ وتىر. يراننىڭ يادرولىق باعدار­لاماسىنا, ونى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ارەكەتتەرىنە قارسى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جاڭا قارارىنىڭ جوباسىن سول كەڭەس­تىڭ تۇراقتى وكىلدەرىنىڭ ءبارى ما­قۇلداپ وتىر, ياعني ونى ۇنەمى يرانعا ارا تۇسەتىن رەسەي مەن قىتاي دا قولدايدى دەگەن ءسوز. دەمەك, تەھراننىڭ قيقارلىق ارە­كەتتەرىن ەندى جۇرتتىڭ ءبارى ايىپتاپ, وعان ارنالعان شەكتەۋ كۇشەيەتىن بولادى. ۆەتو قۇقىعىن پايدالانىپ, بۇۇ قارارىن قابىلداتپاي تاس­تايتىن رەسەي مەن قىتايداي دوس­تارىنىڭ ارقاسىندا يران قاتاڭ سانك­تسيا­دان قۇتىلىپ كەل­دى. بۇل جولى رە­سەي مەن قىتاي ودان ءارى تەھ­راننىڭ قي­قار­لىعىن قولداي بە­رەتىن بول­سا, وزدەرى­نىڭ دە ابىرويى توگى­لەتىنىن اڭعارىپ, امال­­سىز جاڭا قارار جو­باسىن ماقۇلداۋعا ءماجبۇر بولدى. ەندى بۇل قارار جوباسى داۋىس­قا سالىنعاندا تۇراقتى مۇشەلەر ۆەتو قۇقىن پايدالانبايدى. ال تۇراقتى ەمەس مۇشەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قولداسا, قارار قابىل­دانا بەرەدى. سويتسە دە يران سول ەلدەرگە دە ىقپال ەتۋگە ارەكەت جا­ساپ جاتىر. ول ءوزىنىڭ تومەن بايىتىلعان ۋرانىن برازيليا مەن تۇركيانىڭ جوعارى بايى­تىل­عان ۋرانىنا ايىرباستايتىنى جونىندە كەلىسىم جاساستى. يران­نىڭ بۇل قادامىنىڭ ماقساتى بەلگىلى. ءوزىن كەلىسىمدەرگە ءازىر ەتىپ كورسەتكىسى كەلەدى. سول ارقى­لى جاڭا قاراردى قابىلداتپاۋعا تىرىسپاق. كوپ ەلدىڭ وعان يلانۋى ەكىتالاي. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ يرانعا جاڭا سانكتسيا بەلگىلەگەن قارارىنىڭ قابىلدانۋى ساياسي تۇرعىدا ماڭىزدى بولماق. ەڭ الدىمەن, تەھراننىڭ ءوزىن قول­داي­تىن دوستارى – ءبىراز جەتەكشى ەلدەردەن ايرىلعانىن كورسەتەدى. بۇل – يراننىڭ يادرولىق امبي­تسياسىن ايىپتاۋ جاڭا حالىق­ارا­لىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى دەگەن ءسوز. ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا سانكتسيا يراننىڭ, اسىرەسە, بانك جۇيەسىنە ايتارلىقتاي كەرى ىقپال ەتپەك. بۇۇ-نىڭ شەشىمىن قۇر­مەت­تەيتىن كوپتەگەن ەلدەر تەھ­ران­مەن ەكونوميكالىق بايلانى­سىن شەكتەيتىن بولادى. سونداي-اق بۇل قۇجات يراننىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ەركىن دامۋىنا دا ءبىرشاما شەكتەۋ جاسايدى. حا­لىق­ارالىق قوعامداستىق تاراپى­نان باقىلاۋ كۇشەيەدى. سويتسە دە بۇل قارار يران ەكو­نوميكاسىن تۇقىرتپايتىنى دا انىق. رەسەيدىڭ بۇۇ-داعى وكى­لىنىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, قارار­دىڭ مازمۇنى يراننىڭ قالىپتى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىنە پروبلەمالار تۋىنداتپاسا كەرەك. ال الەم جۇرتشىلىعىنىڭ الاڭ­دايتىنى – يادرولىق ويىننان وت شىقپاعانى عوي. كورەيا تۇبەگىنەن سوعىس ءيىسى شىعادى تاعى دا ەكى كورەيانىڭ اراسىندا ۇلكەن جانجال كوتەرىلدى. ەكى جاق تا سوعىس دايىندىعىن جاريالاپ, ءبىر-بىرىنە تارپا باس سالۋعا ءازىر. ايتقان جەردەن اۋلاق, بىرەۋى جازاتايىم قادام جاساسا, سوعىس ءورتى بۇرق ەتە قالاتىنداي. ۇرىسقىسى كەل­گەنگە جەلەۋ تابىلادى دەگەن بار. بۇگىنگى جاعدايدىڭ قالاي تۋ­عا­نىنا توقتالايىق­شى. وسىدان ەكى اي بۇرىن, ءدال ايتساق, 26 ناۋرىز كۇنى سارى تە­ڭىزدە وڭتۇستىك كو­رەيا­نىڭ “چحونان” كا­تەرىندە جارىلىس بو­لىپ, ول بورتىنداعى 46 تەڭىز­شى­مەن بىرگە سۋعا باتتى. اپاتتىڭ سە­بەبىن بىلمەگەندىكتەن, سەۋلدەگىلەر ىشتەي بالە سولتۇستىكتەن بولدى دەسە دە, ەشكىمگە كىنا قويماي, وقي­عانى جان-جاقتى زەرتتەۋگە كىرىسكەن. ونىمەن حالىقارالىق كوميسسيا اينالىسىپ, اقىرى كەمە تورپە­دولىق شابۋىلدىڭ سالدارىنان جارىلدى دەگەن تۇجىرىم جاسادى. بۇل تۇجىرىمنان ءبىراز قورى­تىندى جاساۋعا دا بولادى. ارينە, ءوز كەمەسىن وڭتۇستىك كورەيا ءوزى جارمايدى. قيسىنعا سالسا, كەسەل سولتۇستىكتەن كەلگەن. سولاردىڭ سۇڭگۋىر قايىعىنان جىبەرىلگەن تورپەدو اپاتقا سەبەپشى بولعان. سولاي بولعاندا, نە ىستەۋ كەرەك؟ ءۇنسىز قالسا, قارسىلاسىنان قورىققانداي بولاتىنى ءوز الدىنا, قازا تاپقان 46 تەڭىزشىنىڭ ارۋاعىن سىيلاماعاندىق. ونىڭ ۇستىنە, بىرەۋدى كىنالى دەپ تاپقان سوڭ, ول جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس, كىناسىنە وراي جازاسىن الۋعا ءتيىس. وڭتۇستىك كورەيانىڭ, ياعني كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەن­تى لي مەن باك كحدر-مەن ساۋدا-ساتتىق تا, تەڭىز بايلانىسى دا توقتاتىلاتىنىن حابارلادى. سونداي-اق سەۋل بۇۇ-عا شاعىم­دا­نىپ, سولتۇستىك كورەيانى جازا­لاۋ­دى ءوتىندى. بۇل ەل ءۇشىن جازا­نىڭ ۇلكەنى – حالىقارالىق سانك­تسيا. سىرتتان كومەك بولماسا, كحدر قينالىپ قانا قويمايدى, كۇنى قاراڭ. مۇندايدا قاشان دا پحەنيان­نىڭ جاۋابى دايىن: قۇرتامىن, جويامىن دەيدى. ولار “چحونان” كاتەرىنىڭ اپاتى تۋرالى حالىق­ارا­لىق ساراپشىلاردىڭ قورىتىن­دى­سىن مويىندامايدى, ونى ارانداتۋشىلىق ارەكەت سانايدى. سونداي-اق ول “قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى اسكەري كەزەڭ ساناپ, بارلىق پروبلە­ما­لارعا پارمەندى تۇردە جاۋاپ بەرەتىنىن وي­لاستىرىپ وتىرعان­دارىن” حابارلادى. بۇل جاي عانا ءسوز ەمەس, ۇلكەن قاقتى­عىس­تىڭ باسىنداي كو­­­رىنەدى, وڭتۇستىك جاعى ەكى ەل اراسىن­داعى شەكارا­لىق سى­زىق­تىڭ بويىنا داۋىس كۇشەيت­كىش­تەر ورناتىپ, سول ارقىلى سول­تۇستىك جاقتاعىلارعا پارمەندى نا­سيحات جۇرگىزۋدى قولعا الدى. بۇعان قوسا 11 جەرگە ۇلكەن ەلەكتروندىق تابلولار ورناتىپ, ودان دا ناسيحاتتىق حابارلار ءجۇر­گىزبەك. بۇعان قاتىستى پحە­نيان سول نىسانداردى كوزدەپ اتىپ, جويىپ جىبەرەمىز, دەيدى. وق اتىلعان سوڭ, وعان جاۋاپ بولادى, جاماناتتىڭ ءيىسى مۇرىن جارىپ تۇر. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قاقتى­عىس­تى ءسوز ەتكەن جۇرت ەكى جاقتىڭ كۇشىن, قارۋ-جاراعىن ساناي باستادى. كحدر-دا 1,2 ميلليون اسكەر بار ەكەن. بىراق قارۋ-جاراعى ەسكى, كەشەگى كسرو-دان العان بولىپ شىقتى. سويتسە دە ادام ولتىرۋگە جارايدى. وڭتۇستىك كورەيانىڭ قارۋ-جاراعى جاڭا, وعان اقش-تىڭ وسىندا ورنا­لاسقان 28 مىڭ مۇزداي قارۋلانعان اسكەريلەرىن قوسىڭىز. سوعىس بولماسىن-اۋ, بولسا, دۇنيە استان-كەستەن. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن (بۇل ءوزى وڭتۇستىكورەيالىق) ەكى جاقتى دا قارۋلى قاقتىعىستان ساقتاندىرسا دا, كحدر-عا قوسىم­شا سانكتسيا ەنگىزۋدى جاقتايتى­نىن ءبىلدىرىپ وتىر. بۇل جاقتا­عان­مەن, سولاي بولا قالمايدى. ءويت­كەنى, سولتۇستىكتىڭ جالعىز وداق­تا­سى دەرلىك قىتاي ۆەتو قۇقىن پاي­دالانارى انىق. ەسكى وداقتاسىن رەسەي دە جولدا قالدىرماس. ايتەۋىر بۇل شيەلەنىسكە الەم­نىڭ جەتەكشى ەلدەرى قاتىساتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. سودان دا جاعداي ۋشىعىپ كەتەر بولسا, ونىڭ زاردابى دا ۇلكەن بولماق. تەك كوپ بولىپ, اپاتتىڭ الدىن العانعا اتسالىسقان ءجون دەيسىڭ.            ماماديار جاقىپ.