بۇلان نەگىزى بۇعى تەكتەس سۇتقورەكتى جانۋار بولعانىمەن, تۇرقى جاعىنان تۇيەگە جاقىن, تۇياعى ايىر كەلەدى. قازاقستاندى مەكەندەيتىن سۇتقورەكتىلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى. انالىعى كوپ جەرلەردە قانداعاي دەپ اتالادى. قانداعايدىڭ ەڭ ىرىلەرىنىڭ بيىكتىگى 2,4 مەترگە, تۇمسىعىنان قۇيرىعىنا دەيىنگى تۇرقى 3 مەترگە, سالماعى 620 كيلوگرامعا دەيىن جەتەدى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازىرگى كۇنى قازاقستاندا 7 مىڭعا جۋىق بۇلان بار. سانى كەيىنگى جىلدارى ءۇش ەسەگە ءوسىپ, ارقا جەرىندەگى نۋ ورماندى, تاۋلى ايماقتاردا كوبەيە باستاعانى بايقالادى دەيدى تابيعات قورعاۋ ينسپەكتورلارى. حالىقارالىق قىزىل كىتاپقا ەنگەنىمەن, جەر بەتىندەگى ناقتى سانى بەلگىسىز.
– بۇلان – قازاقستاندى مەكەندەيتىن تۇياقتى جانۋارلاردىڭ ەڭ ءىرىسى. ءتۇسى كوبىنە قوڭىرقاي بولادى. ەلىمىزدىڭ شەكارالاس اۋماقتارىندا, جايىق وزەنى اڭعارىندا, سولتۇستىك ورماندارىندا, ەرتىس بويى مەن التايدا كەزدەسەدى. 1985 جىلدان بەرى باياناۋىل ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىندا ءجيى بايقالىپ وتىر. ءبىزدىڭ ينسپەكتورلار سوڭعى رەت شامامەن 20-25 بۇلاندى سانادى. كەزىندە رەسەيدىڭ قالىڭ ورماندارىندا, التاي تاۋلارىندا بولعان ورتتەن اۋىپ, قازاقستاندى مەكەندەي باستاعان جانۋار كوبىنە باياناۋىل, قارقارالى تاۋلارىنان ءورىس تاپقان. بۇل جانۋاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, اعزاسىندا جىلقى سەكىلدى ءوت بولمايدى. اششىلاۋىت, قامىستى, قوعالى جەرلەرگە جايىلعاندى, تەرەكتىڭ قابىعىمەن, تاۋداعى ارشامەن قورەكتەنگەندى ۇناتادى. ءبىزدىڭ باياناۋىل اۋماعىندا توپىراعى سورتاڭ, اششى جەرلەر كوپ. سولاردى ءجيى جاعالايتىنى بايقالادى. ەرەكشەلىگى, ءۇيىردى اسا ۇناتپايدى, ەكەۋدەن, ۇشەۋ-تورتەۋدەن جۇرە بەرەدى. اتالىعىنىڭ اسپانعا قاراي تارامدالىپ تۇراتىن جۋان ءارى جالپاق ءمۇيىزى بار. سىرتتاي قاراعاندا جۋاس كورىنگەنىمەن, كۇزگى كۇيەككە تۇسەتىن مەزگىلدە جاقىنداۋ قاۋىپتى. ونداي ۋاقىتتا ادامعا شابۋىلداعان وقيعالاردى ءجيى ەستيمىز. جانۋاردىڭ كۇشتىلىگى سونشا, قاسقىرعا الدىرمايدى. تايىنشاداي ارلاندى مۇيىزىمەن ءىلىپ, جارىپ كەتەدى. باياناۋىلدىڭ كۇركەلى, جاياۋ مۇسا, قاراجار اۋىلدارى ماڭىنداعى بيىك تاۋلاردا, ءجالاڭتوس اسۋى مەن مىرشاشوقىدا, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى ماڭىندا ءجيى كەزدەسىپ قالادى, – دەيدى باياناۋىل ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ينسپەكتورى, بەلگىلى ولكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆ.
ءبىر ەرەكشەلىگى, بۇلاندار كوبىنە ەگىزدەن تولەيدى. سيرەك جاعدايدا ۇشەم اكەلەتىن كەزدەرى دە بولادى ەكەن. بۇزاۋى سارعىش-قوڭىر ءتۇستى بولسا, ەسەيگەندە اشىق سۇردان قارا-قوڭىر تۇسكە اۋىسادى. جاس اتالىقتارىندا ءبىر جىلعا دەيىن ءمۇيىز بولمايدى. قىسقى ۋاقىتتا كۇش-قۋاتىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەرەسەك اتالىقتارى كۇزدە ءمۇيىزىن تاستاپ, كوكتەمدە جۇپ ءمۇيىز قايتا ءوسىپ شىعادى.
بيولوگيالىق تۇرعىدان العاندا شامامەن 15-18 جىل تىرشىلىك ەتەتىن تۇياقتى جانۋاردىڭ ءمۇيىزى باعالى, ءسۇتى قۇنارلى. عالىمدار ءبىراز جىلدان بەرى بۇلاندى شارۋاشىلىققا پايدالانۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ كەلەدى. دەگەنمەن بۇل سالا قازاقستاندا كەنجە قالعان.
پاۆلودار وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىرگى كۇنى باياناۋىلمەن قوسا, بۇلاندار شارباقتى اۋدانىندا دا بار. بۇل اۋماقتا شامامەن 170 بۇلان سانالىپتى. تىرشىلىك ەتۋگە قولايلى ورتا تاپقان جانۋارلاردىڭ سانى كوبەيىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
