بانكروتتىق – نەسيە كەشىرۋ اكتسياسى ەمەس

بىلتىر جىل سوڭىندا قابىل­دان­عان «قا­زاقستان رەسپۋب­ليكاسى ازاماتتارىنىڭ تو­لەم قابىلەت­تىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە بانكروت­تى­عى تۋرالى» زاڭ حالىقتىڭ شەك­تەن تىس كرەديت الۋىن ازايتۋ ماق­سا­تىن­دا قابىلداندى. 2022 جىل­دىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا قازاق­ستان­دىق­تاردىڭ نەسيە قارىزى 14 ترلن تەڭگەگە جەتتى. سونىڭ ىشىن­­دە تۇتى­نۋشىلىق نەسيەنىڭ كولەمى – 8 ترلن تەڭگە. تولەنبەگەنىنە 90 كۇننەن اسقان (NPL90+) نەسيە بەرەشەگىنىڭ كولەمى بۇ­كىل پورتفەلدىڭ 6 پايىزىن قۇرايدى. قارىز الۋشىلاردىڭ جالپى سانى 8 ملن ادامعا جۋىقتايدى. مەم­لە­كەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, 1,5 ملن ادام قارجى ينستيتۋتى الدىنداعى قارىزىن 90 كۇننەن اسىرىپ تولەي الماي وتىر. نەسيە بەرەشەگىنىڭ 90 كۇننەن اسىپ كەتۋى قارىزدى پروبلەمالىق زايم قاتارىنا قوسادى. مۇنداي قارىز كولەمى – 1 ترلن 449 ملرد تەڭگە. ال ميكرو­قارجى ۇيىمدارى بەرگەن قارىز كولەمى 979 ملرد تەڭگەگە تاياپ, 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 42,7 پايىزعا وسكەن. بۇل رەتتە 90 كۇننەن ارتىق تولەنبەي تۇرعان قارىز كولەمى پورتفەلدىڭ 8 پايىزىن قۇرايدى. تيىسىنشە 76 ملرد تەڭگەگە باعالانىپ وتىر.

ارينە, 14 ترلن تەڭگە بولعان بانك نەسيەسى دە, جالپى كولەمى 1 ترلن تەڭگەگە جۋىقتاپ قالعان ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ قارىزى دا از بەرەشەك ەمەس. بۇل ازاماتتاردىڭ ەرىكتى ءوتىنىشى نەگىزىندە جۇزەگە اساتىن باس­تاماسى بولعاندىقتان, ازىرگە ەل بويىنشا ناقتى قانشا ادامنىڭ جەكە تۇلعا بانكروتتىعىنا ءوتىنىش بەرەرى بەلگىسىز. دەگەنمەن قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكروتتىققا ءوتىنىش بەرۋشىلەر سانى شامامەن 1 ملن 100 مىڭ ادامنان اسۋى مۇمكىن.

– ارىز كەلىپ تۇسكەننەن كەيىن مەملە­كەت­تىك ورگاندارمەن, بانكتەرمەن مالىمەت الما­سامىز. ەگەر ول بارلىق پارامەترگە ساي كەلسە, وندا جۇمىسقا الىپ, بانكروتتىعى جايلى شەشىمدى قابىلدايمىز. ەسكە­رە­تىن جايت – 3 جىل بويى قارجى­لىق مونيتورينگ جۇمىسىن جۇر­گىزەمىز. ەگەر بانكروتتىققا ادەيى تاپ­سىرعانى انىقتالسا, وندا ازامات جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. زاڭنىڭ تاعى ءبىر ما­ڭىزدى تۇسى – بانكروتتىق ءار ازامات­تىڭ ءوزىنىڭ ەركى. ياعني بانك نەمەسە قانداي دا ءبىر ءۇشىنشى تاراپ بانكروتتىق ماسەلەسىن قوزعاي المايدى. سەبەبى بانكروتتىق – قارىزدى كەشىرۋ اكتسياسى ەمەس. ازاماتتار وسىنى ءتۇسىنۋى كەرەك. بانكروتتىقتىڭ سالدارى بار. الەم تاجىريبەسىنە دەن قويساق تا, بانكروتتىق – ەڭ سوڭعى قادام. تابىس, ارتىق اقشا, م ۇلىك بولماي, بانكروتتىقتان باسقا امال قالمادى دەگەن كەزدە جاسالاتىن شەشىم, – دەيدى ەرجان ءبىرجانوۆ.

ۆيتسە-ءمينيستردىڭ پىكىرىنشە, زاڭ جوباسىن دايىنداۋ كەزىندە بانك­تەرمەن بەلسەندى پىكىر الماسۋ جۇر­گىزىلگەن. ازىرگە مەملەكەت پەن بانك سەكتورى ورتاق مامىلەگە كەلىپ وتىر.

– بۇل زاڭ باسقا ەلدەردە ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. سولاردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرىپ, وڭ تۇستارىن الىپ, زاڭعا ەنگىزدىك. كوپ تال­قى­لانىپ بارىپ قا­بىلداندى. زاڭدى مەملە­كەتتىك قىزمەت ورگاندارى جانە ەكىنشى دەڭ­گەي­لى بانكتەرمەن بىرىگىپ ىسكە اسىرامىز. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە اسى­رە­سە, كەپىلسىز نەسيە العان ازامات­تار سانى كوپ. بۇل زاڭ ءبىرىنشى كەزەكتە سولاردىڭ جاعدايىن شەشۋگە باعىتتالادى. زاڭدى دايىنداۋ پروتسەسىنە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر تولىققاندى قاتىس­تى. ارينە, سۇ­راق­تار تۋىندادى, بىراق ورتاق مامىلەگە كەلە ال­دىق. ىسكە اسىرۋ كەزىن­دە سا­­­­ۋالدار تۋىنداسا ونى بىرلەسە شەشە­مىز دەپ ويلايمىن, – دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

جەكە تۇلعانىڭ بانكروتتىعى بىرنەشە جىلدان بەرى وزەكتى ماسەلە­گە اينالعانىن بىلەمىز. مۇنى «نۇربانك­تىڭ» ءباسپاسوز قىز­مە­تى دە راستادى.

«زاڭنىڭ باستى ماقساتى – ەكونوميكانى جاقسارتۋ, كرەديتورلاردىڭ تالاپتارىن قاناعاتتاندىرۋ جانە ازاماتتاردىڭ قارىزدارىن وتەۋ پروتسەدۋرالارى ارقىلى ءۇمىتسىز قا­رىز­دار­دىڭ كولەمىن ازايتۋ. دە­گەن­مەن, كوپشىلىك بۇل زاڭدى كەزەكتى نەسيە امنيستياسى رەتىندە, ال پرو­تسە­دۋ­را­نىڭ ءوزىن قارىزدى كەشىرۋ رەتىندە قابىلداۋى مۇمكىن. بۇل دۇرىس پىكىر ەمەس. بارلىق «پروبلەمالىق» بورىشكەرلەر «بانكروت» بولا المايدى. ال پروتسەدۋرانىڭ ءوزى ايتار­لىق­تاي قيىن جانە بورىشكەرلەر ءۇشىن بىرقاتار جاعىمسىز سالدارعا اكەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ بانكتىڭ نەسيە پورتفەلىندە NPL90+ ۇلەسى 5,52 پايىزدى قۇرايدى. ازىرگە قارىز الۋشىلار ىشىنەن قانشا ادامنىڭ سوتتان تىس بانكروتتىق راسىمىنە قاتىسۋ ءۇشىن ءوتىنىم بەرەرىن تاپ باسىپ ايتۋ وتە قيىن. بىراق اتالعان مۇمكىندىكتىڭ پروبلەمالىق قارىزى بار بىرقاتار كليەنتتى قىزىقتىرارى ءسوزسىز. ال سوت بانكروتتىق ءرا­سى­مىن قولدانۋ ماقساتىندا سوتقا جۇگىنۋ ءۇشىن 1 600 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن اساتىن مىندەتتەمەلەردەن بولەك, باسقا دا فاك­تور­لاردىڭ بولۋى تالاپ ەتىلەدى. اتالعان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ قازىر قانداي دا ءبىر ناقتى تسيفرلاردى ايتىپ, ادامداردىڭ ويىن بۇزعىمىز كەلمەيدى. قازىر ايتقان دەرەگىمىز كەلەشەكتە دۇرىس بولماي قالۋى ابدەن مۇم­كىن. ناقتى سۇراقتارعا ءتيىستى زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن ورالعان ءجون», دەپ مالىمدەدى بانكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

«ۆتب بانكتىڭ» حابارلاۋىنشا, جەكە تۇلعا­لاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ قارجى ينستيتۋتىنىڭ قار­جى­لىق احۋالىنا زيانىن تيگىز­بەۋگە ءتيىس. «قابىلدانعان زاڭ قارىز الۋشى مەن كرەديتور اراسىن­دا­عى قارىم-قا­تى­ناستى رەتتەۋگە باعىتتالادى. سول سەبەپ­تى زاڭ ومىرلىك قيىن جانە قار­جى­لىق جاع­­­داي قىسپاعىندا قالعان كليەنتتەردىڭ پروب­لەماسىن شەشەدى جانە ولاردىڭ موي­نىن­داعى نەسيە جۇكتەمەسىن جويادى دەپ ەسەپ­تەيمىز. سونداي-اق جاڭاشىلدىق كەلەشەكتە ازاماتتاردىڭ نەسيەنى ەشقانداي كەدەرگىسىز راسىمدەۋ ءۇشىن جاعىمدى نەسيە تاريحىن قالىپتاستىرۋعا دەگەن جەكە قى­زى­­عۋشىلىعىن وياتۋعا كومەكتەسەدى دەپ وي­لايمىز», دەپ حا­بار­لادى بانكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

جەكە تۇلعالاردىڭ بان­ك­روت­­تى­عىنا بايلانىستى كرەديت الۋعا ءوتى­نىش بىلدىرەتىن ازا­­ماتتاردىڭ سانى ازايۋى مۇمكىن بە؟ بۇل سۇراققا «ۆتب بانكتىڭ» ءباسپاسوز قىز­مەتى بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «بانكتەر ىشكى تاۋەكەل-راسىمدەردى جانە بورىشتىق جۇكتەمە كوەف­في­تسيەنتىن ەسكەرە وتىرىپ, كرەديت تاريحىن تالداۋ كەزىندە باستاپقى كەزەڭدە كريتەريلەرگە سايكەس كەلمەيتىن وتىنىم­دەردى ءارى قاراي قاراس­تىرمايدى. سون­دىقتان حالىق تاراپىنان كەپىلسىز تۇتىنۋ­شى­لىق كرەديتتەرگە سۇرا­نىس­تىڭ تومەندەۋى كۇتىلمەيدى».

Freedom Bank بۇل زاڭنىڭ قار­جى ينستيتۋتى قىزمەتىنە زالالىن تيگىز­بەيتىنىنە سە­نىمدى. ء«بىزدىڭ بانك اشىل­عان كۇننەن باستاپ جەكە تۇلعا­لار­دى نەسيەلەندىرۋگە قا­تىستى كون­سەرۆاتيۆتى نەسيە ساياساتىن ۇستا­­نادى, نەگىزىنەن كەپىلمەن (اۆتو, يپوتەكا) نەسيە بەرەدى. بانكتىڭ نەسيە پورت­فە­لىندەگى NPL90+ اعىمداعى ۇلەسى 1 پايىزدان از. وسىعان بايلانىستى, بۇل زاڭ بانكتىڭ كورسەتكىشتەرىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى», دەپ حابارلادى بانكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

«Altyn Bank»-ءتىڭ ءباسپاسوز قىزمە­تىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاق­ستان اۋما­عىن­دا پراكتيكا جوق بول­عان­­دىقتان, بانك اتالعان زاڭنىڭ قولدا­نىسىنا قاتىستى پىكىر بىلدىرە المايدى. «قا­زىر­گى ۋاقىتتا وسى زاڭنىڭ قۇ­رال­دا­رىن دۇرىس قول­دا­نۋ ءۇشىن ۋاكى­لەت­تى ورگاندارمەن بىرلەسىپ بار­لىق قاجەتتى ءىس-شارالار جۇر­گى­زىلۋ­دە», دەپ جاۋاپ بەردى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بان­ك­روت­تىق ءراسىمىن پايدالانۋدىڭ ءۇش نۇسقاسى بار. العاش­قىسى, سوتتان تىس بانكروتتىق راسى­مىنە قارىزى 5,5 ملن تەڭگەدەن اسپايتىن ازاماتتار قاتىسا الادى. بۇل ءراسىم اياسىندا ءىس سوتقا جولدانباي, تىكەلەي مەملە­كەتتىك كىرىستەر كوميتەتى ارقىلى رەتتەلەدى. بان­كروت­تىقتىڭ بۇل ءراسىمىن Egov.kz ەلەكتروندى پورتالى جانە «e-Salyq Azamat» ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقى­لى دا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.

5,5 ملن تەڭگەدەن اساتىن قارىزدار بويىنشا جانە باسقا دا بەرە­شەك تۇرلەرى بويىنشا ازاماتتار سوت بانك­روتتىعىنا جۇگىنە الادى. سوت بانكروت­تىعىنىڭ ماقساتى – بانكروت­تىڭ م ۇلىكتىك ماسساسى ەسەبىنەن كرەدي­تورلاردىڭ تالاپتارىن بارىنشا قانا­عاتتاندىرۋ. ەگەر جالعىز تۇرعىن ءۇي كەپىل زاتى بولىپ سانالسا, وندا كرەديتور ونى قايتارىپ الۋعا قۇقىلى. جالعىز باسپانا كەپىل بولماسا, كرەديتور ونى تالاپ ەتە المايدى. سوت بانكروتتىعى ءراسىمىن قارجى باسقارۋشىلارى جۇزەگە اسىرادى. ولار – زاڭدى تۇلعالار بانكروتتىعى راسىمىندەگى اكىمشىلەر, كاسىبي بۋحگالتەرلەر, زاڭ كونسۋلتانتتارى جانە اۋديتورلار.

«بارلىق بورىشكەر قارجى باس­قا­رۋ­­شى­لا­رىنىڭ قىزمەتىنە اقى تولەي المايتىنىن نازارعا الا وتىرىپ, زاڭ جوباسىندا, مۇلكى جوق, الەۋ­مەت­تىك وسال توپقا جاتاتىن ادامدار­عا مەم­لەكەت ەسەبىنەن اقى تولەۋ كوز­دەل­گەن», دەپ ناقتىلادى مەملەكەتتىك كىرىستەر كو^­مي­تە­تى.

بانكروتتىقتى قولدانۋعا مۇمكىن­دىك بەرە­تىن ءۇشىنشى ءراسىم – تولەم قابىلەتتىلىگىن قال­پىنا كەلتىرۋ ءراسىمى. بۇل ەڭ قولايلى نۇسقا سانالادى. سەبەبى راسىمنەن كەيىن ەشقانداي سالدار بولمايدى. تۇراقتى تابىس بول­عان جاعدايدا, قارىزدى تولەۋ ءۇشىن (5 جىلعا دەيىن) سوت تارتىبىمەن ءبولىپ تولەۋ جوسپارىن الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلادى. ساۋىقتىرۋ جوسپارى قارجى باقارۋشىمەن بىرلەسىپ ازىرلەنىپ, سوتپەن بەكىتىلەدى. بۇل پروتسەدۋرانىڭ ارتىقشىلىعى, كەيىن ادام «بانكروت» دەگەن مارتەبەسىن المايدى. سوندىقتان بانكروت ءۇشىن كوز­دەلگەن سالدار وعان قولدانىل­ماي­دى.