تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى
سىر ەلىنە تانىمال اۋلەتتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن, تۋاسى زەرەك مۇستافا اۋىلدا ءتورت جىلدىق مەدرەسەنى ەكى جىلدا بىتىرەدى. ورىس قونىس اۋدارۋشىلارى مەن رەسەي پاتشاسىنىڭ جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەرى شوقايدىڭ كىرپىشتەن سالىنعان ءۇيىن اقىسىز-پۇلسىز يەلەنىپ, ەگىستىك جەرىن تارتىپ الادى. وسىدان كەيىن شوقاي بالاسىنىڭ ءوز قۇقىعىن ءوزى قورعاي الۋى ءۇشىن ءارى قاراي ورىسشا وقىعانىن قالايدى. مۇستافا 1899 جىلى ءۇش جىلدىق پەروۆسك ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, ونى 1902 جىلى اياقتايدى دا, وقۋىن تاشكەنتتىڭ ەرلەر گيمنازياسىندا جالعاستىرادى. ورىسشا ساۋاتىن جاپ-جاقسى جەتىلدىرە ءتۇسىپ, قوعامدىق ومىرگە ارالاسا باستايدى. تۇركىستان ولكەسىنىڭ ورتالىعى تاشكەنتكە جان-جاقتان كەلگەن كىسىلەردىڭ ءوتىنىش-ارىزدارىن شەشۋگە قاتىسا وتىرىپ, جەرگىلىكتى ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى اراسىنداعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى كوزىمەن كورىپ, جۇرەگىمەن سەزەدى. 1910 جىلى وقۋدى اياقتاعاندا وزىنە ءتيىستى التىن مەدالدى گەنەرال-گۋبەرناتور ا.سامسونوۆتىڭ بالاسى زاپرەمەتوۆكە بەرۋى دە البىرت كوڭىلگە قاياۋ سالادى.
مۇستافا شوقاي ومىرىندە پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقۋى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. ەڭ الدىمەن, بەرىسى رەسەيدىڭ, ارىسى ەۋروپانىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنان حاباردار بولىپ, العىرلىق قابىلەتىمەن سول كەزدەگى ورىس قاۋىمىنداعى دەموكراتيالىق ءۇردىستى بويىنا ءسىڭىردى. وسى كەزەڭ تۋرالى 1933 جىلى «ەسىمدەگىلەردەن... (رەسەيدەگى تۇركى ستۋدەنتتەر ومىرىنەن)» اتتى ماقالادا بىلاي دەپ جازىلعان ەدى: «مەن رەسەيدى رەاكتسيا جايلاعان, جوعارى وقۋ ورىندارى, اسىرەسە ۋنيۆەرسيتەتتەر تىكەلەي پوليتسيانىڭ باقىلاۋىنا الىنعان 1910-1914 جىلدارى پەتەربۋرگتە وقىپ جۇرگەن بولاتىنمىن. جاعدايدىڭ سوندايلىعىنا قاراماستان, ءبىز, ستۋدەنتتەر, ساياسي بوي كورسەتۋلەرگە شىعاتىنبىز. ۇكىمەتكە قارسى شەشىمدەر قابىلداپ, كوشەلەردە دەمونستراتسيالار جاسايتىنبىز». وسىلاي ۋنيۆەرسيتەتتە جۇرگەندە-اق قوعامدىق ومىرگە بەلسەندى ارالاسىپ, ءوزىنىڭ ساياسي باعىتىن ۇشتاي تۇسكەن بولاتىن.
مۇستافا شوقايدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىندا ورتالىقتاعى رەسەي مۇسىلماندارى قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىنا تارتىلۋى, جولىعىپ تۇرعان, كەيدە قىزمەتتەس بولعان الاش ارداقتىلارىنىڭ ءرولى جوعارى بولدى. اسىرەسە 1905 جىلدان باستاپ قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن باسقارعان, مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى, «الاش» پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان, كەيىنگى الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ساياسي ىقپالى ەرتەرەك باستالعان كورىنەدى. 1939 جىلدارى سوناۋ گيمنازيادا وقىپ جۇرگەندە ەستىگەن ۇستاز ءسوزىن بىلايشا ەسكە العان ەدى: «ۇلتقا پايدالى ادام بولعىڭىز كەلسە, بارىنەن بۇرىن ورىس وكىمەتىنىڭ اتامەكەنىمىزدەگى جەر ساياساتىن مۇقيات زەرتتەپ ۇيرەنۋگە تىرىسىڭىز. سىزگە نە ىستەۋ كەرەكتىگىن وسى ساياساتتىڭ ءوزى-اق كورسەتىپ بەرەدى».
ءاليحان بوكەيحاننىڭ ۇسىنىسىمەن مۇستافا شوقايدىڭ 1916 جىلى 10 تامىزدا مەملەكەتتىك دۋما جانە ۇكىمەتتىڭ تىڭداۋىنا تۇركىستانداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قاتىگەزدىكپەن باسقانى تۋرالى ارنايى ماتەريال جيناۋ ماقساتىمەن قۇرىلعان كوميسسيانىڭ اۋدارماشىسى, حاتشىسى جانە مامان-زەرتتەۋشىسى رەتىندە تۇركىستان ولكەسىندە بولۋى, ونى دۋمانىڭ مۇسىلماندار فراكتسياسىنىڭ كەڭەسشى بيۋروسىندا قىزمەتكە اكەلگەن بولاتىن.
جيناقتاي ايتقاندا, رەسەي ورتالىعىنداعى باس-اياعى 6-7 جىلعا سوزىلعان ۋاقىت مۇستافا شوقايدىڭ ناعىز ساياسي ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالدى. بۇعان دالەل رەتىندە ونىڭ 1917 جىلى ءساۋىردىڭ باسىندا پەتەربۋرگتەن كەتەر الدىندا وزىنە بۇرىننان تانىس, سول تۇستا بۇكىل رەسەي اۋقىمىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان پەتەربۋرگ جۇمىسشى جانە سولدات دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى نيكولاي سەمەنوۆيچ چحەيدزەمەن كەزدەسكەندەگى اڭگىمە تاقىرىبىنا توقتاي كەتەيىك. مۇستافا شوقاي تۇركىستان اۆتونومياسىن قۇرۋعا ازىرلىك جاساپ جاتقانىن ايتادى. بۇل سوزدەن شوشىنعان چحەيدزە اۆتونوميا ەلدى دەرەۋ دەربەستىككە, بولىنۋگە اپاراتىنىن ايتقاندا, مۇستافا شوقاي ورىس رەۆوليۋتسياشىل دەموكراتياسى ۇلتتاردىڭ بوستاندىعى تۋرالى تالاي جىلدان بەرى كوتەرگەن ۇرانىنا بەرىك بولسا, بولىنۋدەن قورقۋدىڭ رەتى جوق ەكەنىن جەتكىزەدى. بۇل, بىرىنشىدەن, الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ اۆتونوميا ءۇشىن كۇرەسىنىڭ باستالعانىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان, سول كەزدەگى رەسەيدىڭ بيىك لاۋازىمىنداعى كىسىمەن وسىلاي سويلەسە الۋى مۇستافا شوقايدىڭ ساياسي ورەسىن, شىنايى قايراتكەرلىك بولمىسىن تانىتىپ ەدى.
ال سان سالالى ساياسي قىزمەت پەن جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرىن ۇيىمداستىرا ءبىلۋ ناتيجەسىندە ورناعان, ءوزى باسشىسى بولعان تۇركىستان مۇقتارياتى مۇستافا شوقايدىڭ ەميگراتسياعا كەتەر الدىنداعى العاشقى ساياسي شىڭى, كوتەرىلگەن بيىگى بولاتىن. الايدا ساياسي سيپاتى جاعىنان ورتا ازياداعى تۇڭعىش مەملەكەت 64 كۇن عانا ءومىر ءسۇردى. كەڭەس وكىمەتى ونى قۇلاتتى, قوقاندى قاندى قىرعىنعا اينالدىردى. ال باسىنا 1000 سوم بايگە جاريالانعان مۇستافا شوقاي شەتەلگە كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.
مۇسىلمان ەميگرانتتارىنىڭ كوشباسشىسى
تاعدىر مۇستافا شوقايعا جارتى عاسىردان استام ءومىر سىيلادى. ونىڭ 20 جىلدان استامىن ەميگرانتتاردىڭ ەكىنشى وتانى سانالعان فرانتسيادا وتكىزدى. وسىندا سان سالالى ساياسي قىزمەتىمەن, ەرەكشە قاجىر-قايراتىمەن, بىرنەشە تىلدە جازىلعان, سان تاقىرىپتى قامتىعان شىعارماشىلىق مول مۇراسىمەن وتاندىق ەميگراتسيالىق قىزمەتتىڭ تۇڭعىش جارقىن بەتتەرى جازىلدى, ءىرى قايراتكەر ساناتىندا الەمگە تانىلدى.
وسى جىلدارى ارنايى قۇرىلعان ساياسي ۇيىمى, ساياسي پارتياسى جوقتىعىنا قاراماي, مۇستافا شوقاي كەڭ ماعىنالى كۇرەسكە شىعىپ, تۇركىستانداعى وزبىر كەڭەستىك ساياساتتى بارىنشا كورسەتە ءبىلدى. بۇل قارقىنعا «ياش تۇركىستان» ايرىقشا شابىت قوسقان بولاتىن. جۋرنالدىڭ توعىز جىلدىعىنا ارنالعان ماقالاسىندا: «ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كەڭپەيىلدىلىگىن پايدالانىپ شىعارىپ كەلە جاتقان وسى ءبىر ۇلتتىق باسىلىمىمىزدى ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىز تۇركىستانىمىزدا شىعارۋىمىز كەرەك ەدى. وندا ءبىز ءوزىمىزدى قازىرگىدەن الدەقايدا باقىتتىراق سەزىنەر ەدىك» دەپ جازدى.
مۇستافا شوقاي ەميگراتسيادا تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ ماقساتىن قايتا قارادى. 1923 جىلى پاريجدەگى «Orientet Occident» جۋرنالىندا جارىق كورگەن تۇڭعىش فرانتسۋز تىلىندە جازىلعان «رەسەي ساياساتى جانە تۇركىستان ۇلتتىق قوزعالىسى» دەگەن ماقالاسىندا تۇركىستاننىڭ اۆتونومياعا قاتىستى باعدارلاماسىن ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك باعدارلاماسىنا اۋىستىرۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىردى. بۇل يدەيا كەيىن زاڭدى جالعاسىن تاپتى. 1929 جىلعى «ياش تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ ءبىرىنشى سانىندا جاريالانعان ء«بىزدىڭ جول» اتتى ماقالاسىندا مۇستافا شوقاي: ء«بىز, تۇركىستان تاۋەلسىزدىگىن جاقتاۋشىلار, ەلىمىزدىڭ ەركى جانە جۇرتىمىز تۇركىستاننىڭ بوداندىقتان قۇتىلۋى ءۇشىن كۇرەسەمىز. تۇركىستاندىقتارعا بۇدان باسقا جول بولماعان. قازىر دە جوق جانە بۇدان سوڭ دا بولمايدى» دەپ الداعى ماقساتتى وزگەشە ايقىنداعان ەدى.
ساياسي قىزمەتتى جەمىستى جۇرگىزۋ ءۇشىن مۇستافا شوقايعا ەڭ ءبىرىنشى ورىس وتارشىلدىعىنا قارسى كۇرەستىڭ ستراتەگياسىنىڭ قۇرامدى بولىگى دەپ ساناعان باتىس ەلدەرىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى تۇركىستان ماسەلەسىن قانداي دارەجەدە بىلەتىندىگى مەن تۇسىنىگى قاجەت-تۇعىن. وسى ماقساتتا ىستامبۇل, پاريج, بەرلين, ۆارشاۆا, ت.ب. قالالاردىڭ ءتيىستى مىنبەلەرىندە ءسوز سويلەپ, بولشەۆيكتەردىڭ تۇركى حالىقتارىنا جاساعان وزبىرلىق ساياساتىن بارىنشا اشكەرەلەگەن باياندامالار جاسادى, ءتۇرلى باسىلىمدا ماقالالار جاريالادى. وسى ماقساتتا 1924 جىلدان 1933 جىل ارالىعىندا لوندوندا التى-جەتى رەت بولدى. كورولدىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىندا جاساعان بايانداماسىنا ينستيتۋت كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.مالكولم بىلايشا العىس بىلدىرەدى: «قۇرمەتتى شوقاەۆ مىرزا! ءسىزدىڭ «كسرو جانە قىتاي تۇركىستانى» اتتى تاقىرىپتا جاساعان بايانداماڭىز ءۇشىن كورولدىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى كەڭەسىنىڭ اتىنان العىسىمدى بىلدىرەمىن. ينستيتۋتقا كورسەتكەن قىزمەتىڭىز ءسىزدىڭ تاراپىڭىزدان ۇلكەن ىزگىلىكتى ءىس بولدى. سويلەگەن سوزىڭىزگە تىڭداعاندار شىن ىقىلاس قويىپ, ريزا بولدى». بۇل ينستيتۋتتا بايانداما جاساۋ قۇرمەتى كەز كەلگەن شەتەلدىك عالىمنىڭ پەشەنەسىنە جازىلا بەرمەگەن ەدى, ول مۇستافا شوقايدىڭ حالىقارالىق ءومىردىڭ سۇڭعىلا ساراپشىسى رەتىندە تانىلۋىمەن بايلانىستى بولدى.
مۇستافا شوقاي ەلدەن جەتكەن ماتەريالدارعا عىلىمي تۇرعىدان تالداۋ جاساپ, باعا بەرىپ, كەڭەستانۋ باعىتىن جاڭا ينتەللەكتۋالدىق كوكجيەككە كوتەردى. الەمگە تانىلعان تۇلعا شىعارمالارىنىڭ ون ەكى تومدىق تولىق جيناعىنداعى مىڭعا تارتا ءتۇرلى ماقالا مەن ماتىندە كەڭەستىك جۇيەنىڭ تۇركىستانداعى ۇلتتىق ساياساتىن جان-جاقتى ءارى بارىنشا تەرەڭ سىنادى.
كەڭەستىك شىندىقتى الاشتىڭ ەلدەگى باسشىلارى دا ءبىلدى, الايدا قاتاڭ تسەنزۋرا, ءجىتى باقىلاۋ ولاردىڭ اشىق ايتۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن جوق, جازعاندارىن جەرگىلىكتى باسىلىمداردا جاريالاتپادى. ال الدەقالاي حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكپەن ايتقان وي-پىكىرلەرى ءۇشىن جالا جابىلىپ, اقىرى 1930 جىلدارى قايعىلى جاعدايعا ۇشىرادى.
تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ قاجەتتىلىگىن الەمدىك دەڭگەيدە جاريالاپ قانا قويماي, مۇستافا شوقاي وعان جەتۋدىڭ جولدارى مەن امالدارىن سارالادى. ول ەڭ الدىمەن تۇركىستاندىقتاردىڭ ىشكى بىرلىگىن نىعايتۋدى اسا ماڭىزدى ءىس دەپ سانادى. سونىمەن قاتار سۇڭعىلى ستراتەگ, تاماشا تاكتيك ۇلت جاۋىنىڭ تىم كۇشتى ەكەنىن, سوندىقتان تۇركىستان ۇلتتىق ۇيىمىنىڭ ءبىر مىندەتى باسقا حالىقتاردىڭ ۇلتتىق ورتالىقتارىمەن تىعىز بايلانىس جاساۋ ماسەلەسىن قاراستىردى. مۇستافا «العان باعىتىمىز ايقىن بولسىن» اتتى ماقالاسىندا: «تەك ءوز كۇشىمىزدىڭ ازدىق ەتەتىنى كوزگە كورىنىپ تۇرعان اقيقات. سوندىقتان ءبىز وزىمىزبەن تاعدىرلاس جانە ءوزىمىز سياقتى ۇلتتىق تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىپ وتىرعان حالىقتارمەن تىزە قوسىپ, كۇش بىرىكتىرۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋىمىز لازىم» دەپ جازدى. وسى ماقساتتاعى ىزدەنىس مۇستافا شوقايدى ازەربايجان, دون, كارەليا, گرۋزيا, ۆولگا بويى, قىرىم, كۋبان, سولتۇستiك كاۆكاز, تۇركiستان, ۋكراينانىڭ جانە باسقالاردىڭ وكiلدەرi كiرگەن «پرومەتەي» (رەسەيدiڭ ەزگiسiندەگi حالىقتار ليگاسى) حالىقارالىق ۇيىمىندا قىزمەت ەتۋگە اكەلدى. بۇل ويلار ۇلتتىق تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان بارلىق حالىقتىڭ تىزە قوسىپ, كۇش بىرىكتىرۋىن قالاعان, ولاردىڭ ۇلتىن, ءدىنىن, ءناسىلىن, پارتياسىن تەرگەپ-تەكتەمەيىك, الالامايىق, تەك وسىنداي جول عانا ءبىزدى ۇلتتىق ازاتتىققا جەتكىزە الادى دەگەن تاماشا يدەيادان تۋعان ەدى. شىنىنا كەلگەندە, بۇل يدەيا تاۋەلسىز ەلدەر ءۇشىن دە ومىرشەڭ ەكەندىگىن بۇگىنگى كۇن كورسەتىپ وتىر.
مۇستافا شوقايدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك بولمىسىن ونىڭ جارىق كورگەن بارلىعى ءۇش جۇزدەي حاتتى قامتىعان ەپيستوليارلىق مۇراسىنسىز تولىق ءتۇسىنۋ قيىن. بۇل حاتتار تۇگەل ەمەس. ولاردىڭ مازمۇنى ءبىرازىنىڭ قولدى بولعانىن, وعان ارنايى مەكەمەلەردىڭ ارالاسقانىن بايقاتادى. 100-گە تارتا ءارتۇرلى ەلدەگى, ءارتۇرلى ۇلتتىڭ وكىلدەرىمەن, ساياسي قايراتكەرلەرىمەن, عالىمدارىمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ ناتيجەسىندەي بولعان وسى حاتتار مازمۇنى مۇستافا شوقايدى ەميگراتسياداعى مۇسىلمان ەميگرانتتارىنىڭ كوشباسشىسى بولعانىن كورسەتسە, مۇنى ازەربايجاننىڭ ساياسي قايراتكەرى, «پرومەتەي» ۇيىمى باسشىلارىنىڭ ءبىرى مۇستافا ۆەكيلي (مۋستافا-بەك نادير-اگا وگلى ۆەكيلوۆ) 1938 جىلعى 17 مامىرداعى حاتىنداعى: ء«بىزدىڭ ۇلتتىق كۇشتەرىمىزدى بىرىكتىرۋ تۋرالى ماسەلەدە ءسىزدىڭ كومەگىڭىز بەن قولداۋىڭىزدى كۇتەمىن. سەبەبى ءبىزدىڭ ىسىمىزگە ءسىزدىڭ جانىڭىزدىڭ اشيتىنىن بىلەمىن» دەگەن سوزدەر دالەلدەپ تۇر.
جالىندى پۋبليتسيست, تاماشا تاريحشى
الاش ۇلت ازاتتىق قوزعالىسى جەتەكشىلەرىنىڭ كەز كەلگەنىنە ەرەكشە قايراتكەرلىك قاسيەتپەن بىرگە شىعارماشىلىق قۋات تا كەم بەرىلمەگەن. مەدالدىڭ ەكى جاعىنداي اجىراعىسىز بۇل دۇنيە مۇستافا شوقايعا دا ءتان. ول 1921 جىلدىڭ مامىرىندا فرانتسياعا جەتىپ, پاريجدە ورنالاسقاننان سوڭ بەرىسى تۇركىستان, ارىسى بۇكىل تۇركى حالقىنىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس الاڭىن ىزدەدى. ەندى ويدىڭ كۇشىنە, قالامنىڭ ۇشىنا سەندى.
ءوزىنىڭ جۋرناليستىك جولىن سوناۋ تاشكەنتتە 1917 جىلدىڭ ماۋسىمىندا شىعىپ, بىراق ءبىر جىلدان سوڭ 1918 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىندا جابىلعان «بىرلىك تۋى» گازەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋى ءارى رەداكتورى بولۋدان باستاۋى, تۇركىستان ولكەسى مۇسىلماندارى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ باستاماسىمەن 1917 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ شىققان «ۋلۋع تۇركىستان» گازەتىنىڭ رەداكتسيا القاسىندا بولۋى, باسىلىمداردىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسۋى مۇستافا شوقايدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن, جۋرناليستىك شەبەرلىگىن تانىتاتىن العاشقى قادامدار ەدى. گازەت بەتتەرىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگى, جاڭادان ورناعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتى, جەر, ۇلت ازاتتىعى مەن بوستاندىعى ماسەلەلەرىنە بايلانىستى بىرنەشە ماقالاسى جارىق كوردى. ەگەر «بىرلىك تۋى» گازەتىنىڭ 1917 جىلى 4 شىلدەدەگى سانىندا 1917 جىلدىڭ 1-12 مامىر ارالىعىندا وتكەن بۇكىل رەسەي مۇسىلماندارى جينالىسىنان تۋعان ويلارىن قورىتقان بولسا, 1917 جىلعى 8 قاراشاداعى وسى گازەتتىڭ №14 سانىندا جارىق كورگەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىمەن ەكەۋى قول قويعان «الاش ۇراندى قازاققا!» اتتى ماقالاسىندا تۇركىستان ايماعىنداعى بوسقىن قازاق-قىرعىزداردىڭ جاعدايىنا توقتالىپ, ولاردىڭ مىڭ-مىڭداپ قىرىلۋى مەن بوسقىنعا اينالۋى, حالىقتىڭ توپ-توبىمەن قىتايعا كوشكەندىگى تۋرالى ايتىلدى. جۋرناليستىك تاجىريبە 1919 جىلدىڭ ناۋرىزى مەن 1921 جىلدىڭ اقپانى ارالىعىندا گرۋزيا دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىندا بولعاندا جەتىلە ءتۇستى. جەرگىلىكتى بىرنەشە باسىلىمعا بەلسەندى قاتىسىپ, ءوزى دە گازەت-جۋرنال شىعارىپ, وسى ۋاقىتتا 60-تاي ماقالاسى جارىق كوردى. ال فرانتسياعا جەتىپ, پاريجدە ورنالاسقان سوڭ قايسار قايراتكەر, جالىندى پۋبليتسيست ءوزى سوناۋ پەتەربۋرگتەن جاقسى تانيتىن كەشەگى رەسەيدەگى ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ باسشىلارى, پاريجدەگى ەميگرانتتار ا.ف.كەرەنسكي مەن پ.ن.ميليۋكوۆتىڭ باسىلىمدارىنا ارالاسا باستايدى. وسىندا 1925 جىلعا دەيىن جاريالانعان 150 ماقالاسىنان حاباردار بولعان كەڭەس كوسەمى ي.ۆ.ستالين 1925 جىلدىڭ 29 مامىرىندا رك(ب)پ قىرعىز ولكەلiك كوميتەتiنiڭ بيۋرو مۇشەلەرiنە «اقگۆاردياشىل باسپاسوزگە ءمالىم شوقاي» تۋرالى ارنايى حات جازعانى بەلگىلى.
تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگى ۇيىمىنىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى ىستامبۇلداعى «يەني تۇركىستان» جۋرنالىمەن قاتار ەۋروپادا جاڭا باسىلىمدى قاجەت ەتتى. ونى ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى پولشا مەملەكەتى وكىلدەرىمەن ءبىراز جۇمىس جۇرگىزدى. مۇنى مۇستافا شوقاي حاتتارىنان بايقاۋعا بولادى. سونىمەن قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە, 1929 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بەرليندە «ياش تۇركىستان» («ۋاs تürkistan») جۋرنالىنىڭ العاشقى سانى جارىق كوردى. مۇستافا شوقايدىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسىنا ەرەكشە قارقىن بەرگەن بۇل جۋرنالدا 1939 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن 224 ماقالا جارىق كوردى. بۇل جاريالانىمداردا رەسەي وكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتى, وسىدان تۋىنداعان پروبلەمالار: 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس, 1917 جىلعى اقپان جəنە قازان توڭكەرىستەرى, الاش كوزعالىسى, تۇركىستان مۇحتارياتى, باسماشىلار كوتەرىلىسى, ت.ب. ۇلتتىق ايماقتارداعى وزبىر دا ورەسكەل ارەكەتتەر قاتاڭ əشكەرەلەندى.
مۇستافا شوقايدىڭ ەميگراتسياداعى ەرەكشە جۇمىسىنىڭ ءبىرى فرانتسيانىڭ رەسمي ءتىلىن جەتە مەڭگەرۋى-تۇعىن. وسى تىلدە 130-دان استام ماقالا جازدى. 1924-1933 جىلدارى ۇلىبريتانيادا وقىلعان باياندامالارىن دا وسى تىلدە جاساۋى جايدان-جاي ەمەس.
ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمدار, تاماشا تاريحشى مۇستافا شوقاي شىعارماشىلىعىنىڭ 1920 جىلداردان باستاۋ الىپ, ال 1930 جىلدان كەيىن ەرەكشە كوڭىل بولگەن وزەكتى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى حالىقارالىق ماسەلەلەر بولدى. نەگىزىنەن ورىس, فرانتسۋز, اعىلشىن, نەمىس, پولياك جانە تۇرىك-شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان 150-دەي ماقالاسىندا انگليا, اقش, اۋستريا, گەرمانيا, يتاليا, جاپونيا, قىتاي, پولشا, پالەستينا, فرانتسيا, چەحوسلاۆاكيا, شىعىس تۇركىستان, ت.ب. ەلدەردىڭ سىرتقى ساياساتىنا, جالپى حالىقارالىق ءومىردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە, ەل ىشىندەگى ەكونوميكالىق داعدارىسقا ساياسي ساراپتاما جاسالعان. ونىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس الدىنداعى الەمدىك ساياساتتى ءجىتى قاداعالاپ وتىرعانى ەرەكشە بايقالادى. ءبىر ەسكەرەتىن نارسە – حالىقارالىق تاقىرىپتىڭ قايسىسىنا قالام تارتسا دا مۇستافا شوقاي تۋعان ەلى, تۇركىستان ءوڭىرىن استە ەسىنەن شىعارمايدى, بار ماسەلەنى وسىنىڭ ماڭىنا توپتاستىرادى. 1932 جىلى جارىق كورگەن «قيىر شىعىستا» اتتى ماقالاسىندا ء«بىز مەيلى قيىر شىعىستا بولسىن, مەيلى باسقا ءبىر جاقتا بولسىن, قاشان دا رەسەيدىڭ بەدەلى ءتۇسىپ, جەڭىلىسكە تاپ بولا بەرۋىن كۇتەمىز» دەپ جازۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس.
كەمەل وي يەسى
مۇستافا شوقاي ەۋروپانىڭ ناق ورتاسى – فرانتسيادا تۇركى تەكتەس ەميگرانتتاردىڭ كەمەل كوسەمى عانا ەمەس, ءتۇيىندى ءسوزدىڭ شەشەنى دە بولعان ەدى. ۇلى تۇلعانىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇلتتىق ساياساتى, تۇركىستاننىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەس, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءمانى مەن مازمۇنى, وعان جەتۋدىڭ امالدارى مەن جولدارى, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ, قوعامداعى ساياسي قايراتكەرلەر مەن زيالى قاۋىمنىڭ ورنى, ولارعا قويىلاتىن تالاپ-تىلەكتەر, ت.ب. ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ءسوز ەتكەن وي-تۇجىرىمى مەن ناقىل سوزدەرى بۇعان ناقتى دالەل بولا الادى.
مۇستافا شوقاي «بولشەۆيزم – تۇرىكشىلدىكتىڭ جاۋى» اتتى ماقالاسىندا «ياش تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ وقۋشىلارى ماسكەۋدىڭ تۇركىستانداعى ۇلتتىق ساياساتىنىڭ قانداي ەكەنىن جاقسى بىلەتىنىن ەسكەرتە كەلە بىلاي دەدى: «بولشەۆيكتەر اتامەكەنىمىز تۇركىستاندا ۇلتىمىزدىڭ وزىنە ءتان رۋحاني الەمىن سۋالتىپ, ونىڭ ورنىنا ورىس پرولەتارياتىنىڭ رۋحىن ورناتپاق بولدى». وسىنداي سەبەپتەردەن كەڭەس ۇكىمەتى تەپكىسىندەگى حالىقتاردىڭ اراسىندا تولاسسىز باس كوتەرىپ كەلە جاتقان ءبىر حالىق بولسا, ول – ءبىزدىڭ تۇركىستاندىقتار ەكەنىنە ءشۇبا بولماۋى كەرەكتىگىن دە اتاپ كورسەتە وتىرىپ: «وعان سەبەپ – تۇركىستانداعى ورىس بولشەۆيكتەرىنىڭ ادەتتەن تىس ەزۋى مەن قاناۋى, قاتىگەزدىگى بولىپ وتىر. تۇركىستان ورىس بولشەۆيكتەرىنىڭ جەكەلەگەن ساياساتىنا عانا قارسى كۇرەسىپ جاتقان جوق, «ورىس پرولەتارلارى بيلىگىنىڭ» تۇتاس جۇيەسىنە قارسى كۇرەسىپ كەلەدى» دەدى.
كەڭەس وكىمەتى تۇركىستاندا وزدەرى قۇرعان رەسپۋبليكالاردىڭ ءتۇرى – ۇلتتىق, مازمۇنى – پرولەتارلىق دەسە, تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستىڭ باستى ماقساتىن مۇستافا شوقاي: «ال ءبىزدىڭ مۇراتىمىز – تۇركىستاندا ءتۇرى جاعىنان دا, مازمۇنى اعىنان دا ۇلتتىق بولاتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا قول جەتكىزۋ بولماق. سوندا عانا حالقىمىز ءوز جەرىنىڭ ناعىز قوجاسى بولا الادى» دەپ ايقىندادى.
تۇركىستاننىڭ ۇلت-ازاتتىعى قوزعالىسىنىڭ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسىن جان-جاقتى قاراستىرعان مۇستافا شوقاي قولعا تيگەن تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋگە اسا قاجەتتى ۇلتتىق قاسيەتتەردى ساقتاي, ونى دامىتا بىلۋگە قاتاڭ تالاپتار قويدى. «ۇلتتىق رۋحسىز ۇلت تاۋەلسiزدiگi بولۋى مۇمكiن بە؟ تاريح وندايدى كورگەن جوق تا, بiلمەيدi دە. ۇلت ازاتتىعى – ۇلتتىق رۋحتىڭ ناتيجەسi. ال ۇلتتىق رۋحتىڭ ءوزi ۇلت ازاتتىعى مەن تاۋەلسiزدiگi اياسىندا ءوسiپ-داميدى, جەمiس بەرەدi» دەپ جازدى. مۇندا قانشاما وي, قانشاما وسيەت جاتىر. وكىنىشكە وراي, مىڭداعان جىلدار اتا-بابامىز كۇش-جىگەرىن, تىپتەن عۇمىرلارىن دا قۇربان ەتىپ, قول جەتكىزگەن تاۋەلسىزدىكتى كۇندەلىكتى ومىردە تيىسىنشە قادىرلەي, قاستەرلەي, ماقتانىش ەتە الماي جۇرگەن ۇلتتىق رۋحسىز جاندار بۇگىن ورتامىزدا از ەمەس.
ۇلتتىق رۋح شىنايى ۇلتشىلدىق ۇدەرىسىندە قالىپتاساتىنىن جاقسى بىلگەن مۇستافا شوقاي حالقىمىزدىڭ مادەني جانە رۋحاني سالاداعى جەتىستىكتەرىنىڭ بارلىعى ۇلتشىلدىق قوزعالىسىنا ءتان دەپ ەسەپتەدى. «ورىس تەپكىسىندەگى تۇركىستاننىڭ ۇلتتىق قوزعالىستارىنان. جەڭىلمەس ۇلتشىلدىق» اتتى ەڭبەگىندە: «حالقىمىزدىڭ مəدەني جəنە رۋحاني جاقتان قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبəرى تەك ۇلتشىلدىق قوزعالىسىنا تəن. ...قانقۇمار كوممۋنيستەر حالقىمىزعا حايۋاندىق پەن ز ۇلىمدىق ىستەي وتىرىپ, ۇلتشىلدىق يدەياسىنان باز كەشتىرە الار ما؟ ەگەر كىمدە-كىم بۇل ولمەس يدەيانى مəسكەۋدىڭ كۇندە وزگەرىپ تۇراتىن ءتۇسى سياقتى دەپ بىلسە, ءسوزسىز قاتەلەسكەن بولار ەدى. ول – حالقىمىزدىڭ جانى مەن جۇرەگى. ۇلتىمىز ءومىر سۇرسە, ول دا بىرگە ءومىر سۇرەدى» دەدى.
بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ ارداقتى پەرزەنتى سوناۋ 1923 جىلى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۋىسقان تۇركيا ەلىن ۇلگى تۇتىپ: «باتىس ءبىلىمىن» «شىعىس رۋحىمەن» ۇشتاستىرۋ ۇستىندەگى تۇركيا تاجىريبەسى ءبىز ءۇشىن اسا قۇندى. بىزدىڭشە, دۇنيە تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى كوتەرىلمەگەن جەتىستىكتەردىڭ تۇپكى سەبەپتەرى – تۇركيا ۇلتتىق كۇشتەرىنىڭ ەۋروپا تاربيەسىن العان تۇرىك زيالىلارى مەن شىعىس زەردەلى زيالىلارى تۇركى مەنتاليتەتىن (Mentalitet) ساتىمەن ۇيلەستىرە الۋىندا جاتىر».
بۇل ويلار بۇگىنگى كۇنى ءبىز ءۇشىن دە ماڭىزدى. باتىسقا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ, شىعىستى قاعا بەرىس قالدىرۋ – تولىققاندى تىرلىك ەمەس. وسى ساتتە جۇرەگى ەلىم, تۇركىستانىم, سۇيىكتى حالقىم دەپ سوعىپ, تاريحي, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, شىعىس پەن باتىستىڭ ءبىلىم-ءىلىمىن قوس قانات ەتكەن مۇستافا شوقاي الەم ايدىنىنا ەركىن ءجۇزدى. ال 1936 جىلى بەرلين راديوسىنان تۇركىستان جاستارىنا ارناعان سوزىندە: «تۇركىستان ءۇشىن ءولۋ, تۇركىستان ءۇشىن جان بەرۋ – بارىمىزگە ءبىر ماقسات, ءبىر مۋحاببات ءۋازيفا بولماق. مۇنى ۇمىتپاۋ كەرەك» دەگەن سوزدەر ماڭگىلىك ۇستانىم بولىپ قالدى.
تاۋەلسىز ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ جالىندى جارشىسى جانە تاماشا ۇلتتىق يدەيالاردىڭ يەسى, ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمدار مۇستافا شوقايدىڭ اسقاق ارمانى ورىندالدى. الايدا وسى كەزگە دەيىن مۇستافا شوقايدىڭ بىرنەشە تىلدە جازىلعان 700-دەن استام ەڭبەگى ءالى ءوز ەلىنىڭ مەملەكەتتىك تىلىنە اۋدارىلعان جوق. ارتىندا قالعان وسىنداي ءالى دە زەرتتەي, يگەرە ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىن ماڭگى ولمەيتىن يدەيالارى مەن وي-پىكىرلەرى قازاقستانىمىزدىڭ بۇگىنىن بايىتىپ, كەلەشەگىن كەمەلدەندىرە تۇسەرىنە يگى ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, مۇستافا شوقاي عىلىمي ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى
