بادريسافا بەينەسى

احاڭنىڭ جارى الەكساندرا تۋرالى بەلگىلى جايلارمەن بىرگە بەيمالىم نارسەلەر دە وتە كوپ ءوزىنىڭ اقىل-ويىن دا, كۇرەسكەر قايسار رۋحىن دا ەلىنىڭ ەرتەڭىنە باعىشتاعان احاڭ – احمەت بايتۇرسىنوۆ تۇرمەگە بەس رەت قامالعان ەكەن. اقىرىندا اتىلدى. “حالىق جاۋلارىنىڭ” قايسىسىنىڭ دا وتباسى, ايەل, بالا-شاعاسى قورلىقتى كورەسىدەي كوردى. سونىڭ ىشىندە احمەتتىڭ وتباسى مەن تۋىستارى شەككەن ءزابىردىڭ ءجونى بولەك. احاڭنىڭ اسىل جارى بادريسافانى (الەك­سان­درانى) دا زاماننىڭ قارا داۋىلى ايامادى, قاڭباقتاي ۇشىردى. احمەت توڭعان سۋىققا ول دا توڭدى, احمەت كورگەن ازاپتى بىرگە تارتتى. وسى كەزگە دەيىن ونىڭ دا سۇيەگىنىڭ قاي سايدا قالعانى بەلگىسىز بولىپ كەلەدى. جالپى, بۇگىنگى ۇرپاققا بادريسافانىڭ بەيىتى عانا ەمەس, ونىڭ ءومىر-دەرەكتەرى دە انىق ەمەس. با­دري­سافا – احاڭنىڭ ءالى بىزگە بەيمالىمدەۋ جۇمباعى. ونىڭ تۋعان جەرى, بولاشاق جارىنا كەزدەسۋى, جالپى ادامدىق كەلبەت-كەسكىنى, قادىر-قاسيەتى تۋرالى بىرنەشە نۇسقا جازىلىپ ءجۇر, بىراق ناقتىلىق از. احمەت باي­تۇر­سى­نوۆ­تىڭ 1924 جانە 1925 جىلدارى تولتىرعان انكەتاسى بويىنشا بادريسافانىڭ تۋعان جىلى 1878 جىلعا تۋرا كەلەدى. قاعاز بەتىندە قالعان دەرەك جوقتىڭ قاسى بولعاندىقتان, بادريسافانى كوزى كورگەندەردىڭ ايتقان, قالدىرعان ەستەلىكتەرى نەگىزگە الىنعان. دانابيكە بايقاداموۆا مەن گۇلنار دۋلاتوۆانىڭ اڭگىمەلەرىنە سۇيەنگەن جازۋشى دۇكەنباي دوسجانوۆ احمەت پەن بادريسافا قارقارالىدا تانىسقاندا ءبىرىنىڭ 34-تە, ەكىنشىسىنىڭ 29 جاستا بولعانىن جازادى. احاڭ قارقارالىدا تۇرمەگە تۇسكەندە الەكساندرا دەگەن ورىس قىزى وعان تاماق تاسىپ, كىر-قوڭىن جۋىپ كومەك قولىن سوزادى. كەيىن ارىس اعا سەمەي تۇرمەسىنە قامالعاندا دا ارتىنان ىزدەپ بارىپ, كومەكتەسەدى. وندا وزىمەن سىيلاستىعى بار مۇحامەتسادىق دەگەن تاتار ساۋداگەردىڭ ۇيىنە احمەت الگى وزىنە تاماق تاسىپ جۇگىرىپ جۇرگەن الەكساندرانى قىزمەتشى ەتىپ ورنالاستىرادى. ءوزى تۇرمەدەن شىققان سوڭ ادامگەرشىلىگى مەن ادالدىعىنا سۇيسىنگەن احاڭ الەكساندراعا ۇيلەنەدى. ول مۇحا­مەد­سا­دىقتىڭ اۋرۋدان قايتىس بولعان بادريسافا ەسىمدى قىزىنىڭ اتىن الەكساندراعا الىپ, مۇسىلماندىققا وتكىزىپ, تاتار قىزى دەپ نەكەگە تۇرادى. بۇل جەردە اقي­قاتتان گورى جازۋشى قيالىنا ەرىك بەرىلگەن سىڭايلى. احمەت بايتۇرسىنوۆ شىعارمالارىنان العاش عىلىمي ەڭبەك قورعاعان احمەتتانۋشىلاردىڭ ءبىرى ومىرزاق ءابديمان ۇلىنىڭ “ومىردەن كورگەنى كوپ, تۇيگەنى مول, ءارى وزىنە ۇلكەن ازاماتتىق مىندەت جۇك­تەگەن قايراتكەر, كەمەل اقىل, كەڭ پاراسات يەسى وزىنە بولاشاق جار تاڭداۋعا بىزدىڭشە, بۇلاي جەڭىل قاراماۋعا ءتيىس” دەۋى كوڭىلگە ابدەن قونادى. احاڭ سە­مەي, قارقارالى وڭىرىندە جۇرگەندە ءنازيپا قۇلجانوۆاعا ارناپ جازعان “ن.ق-حانىمعا” دەگەن ولەڭىندە ءوزىنىڭ بيىك تۇلعاسى مەن پاراساتىن ەشكىم ەشتەڭە الىپ, قوسا المايتىنداي, قولادان قۇيعانداي سومدايدى. “تاعدىردان, بۇيرىقتان اسىپ كەتپەيسىڭ” دەگەن قازاقى تۇسىنىككە قارايلاساق تا, وسىنداي ينتەللەكتۋالدىق بيىكتەگى جان بىرەۋدىڭ ەسىگىندە جۇرگەن ءۇي قىز­مەت­شى­سى­مەن كوڭىل جاراستىرا الار ما ەدى؟ الگىندەي ءوزىنىڭ ومىرلىك مۇراتتارىن كوركەم ايتىپ بەرگەن ولەڭىن نەگە كەز كەلگەن تومەن ەتەكتىگە, ءتىپتى زامانداس جىگىتتەردىڭ بىرىنە ەمەس, تەك ءنازيپا قۇلجانوۆاعا ارناپ جازدى؟ ويتكەنى, سول كەزدە ورىسشا-قازاقشا ءبىلىمى بار, سۇلۋ دا, سىمباتتى, قازاقتىڭ اسا زيالى قىزى ءنازيپا احاڭنىڭ پاراسات تارازىسىنا ساي كەلدى. وسىنداي قيسىن تۇرعىسىنان كەلسەك, احمەت ءۇي سىپىرۋشى, قاڭ­عىپ جۇرگەن جەتىم قىز الەكساندراعا ۇيلەنە سالعان جوق, اقىلىن باعالاعان, كوركىنە سۇيسىنگەن الەكساندراعا جۇرەگىن ۇسىندى. بۇل جەردەگى تاعى ءبىر قيسىن, ءبىزدىڭ احمەتتىڭ 34 جاسقا كەلىپ, ورىستىڭ بىرەۋدىڭ ەسىگىندە جۇرگەن جەتىم قىزىنا كەزىككەنشە سالت باس, ساباۋ قامشى ءجۇردى دەگەنگە كۇمانمەن قارايتىنىمىز. ويتكەنى, جۇرەگىن جاۋلاعان ىڭكارگە ارناعان اتاقتى “اققۇم”, گۇلنار اپاي احمەت اتامنىڭ ءانى دەپ كورسەتەتىن, كەيىن “قىز جىبەك” وپە­راسىنا پاي­دالانىلعان “قاراكوز”, تاعى باسقا دا اندەر شىعارعان ءوزى اقىن, ءوزى كومپوزيتور, سەرى كوڭىل جىگىتتىڭ ايەل بالاسىنا يكەمى جوق دەۋگە بولا ما؟ احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءومىر دەرەكتەرىن زەرتتەگەن مارقۇم باي­تۇرسىن ءىلياس احاڭ مەن بادري­سافانىڭ قوستاناي قالاسىنان ءجۇز شاقىرىمداي جەردەگى اۋليەكول كەنتىندە كەزدەسكەنىن جازدى. ونىڭ ىرگەسىندە امانقاراعاي ورمانى سوزىلىپ جاتىر. الەكساندرا يۆانوۆنا سونداعى قورىقشىنىڭ قىزى ەكەن. احمەت بايتۇرسىنوۆ اقتالعان جىلدارى ونىڭ, با­دري­سافانىڭ كوزىن كورگەن, قۇيىندى ۋاقىتتىڭ سۇمدىقتارىن باستان وتكەرگەن ءبىرسىپىرا كۋالاردىڭ كوزى ءتىرى بولاتىن. احمەتتىڭ اعاسى قاليدىڭ بالاسى ءامىردىڭ كەلىنى ءنۇرزيپا, احاڭمەن اتالاس قاسىمحان دەگەن كىسىنىڭ كەمپىرى زيباش اجەلەرىمىز بادريسافانىڭ كوزىن كورگەن جاندار ەدى. ول ەكەۋى دە بەرىدە قايتتى. “احاڭدى كوزىمەن كورگەن, تۋىستىقپەن ارالاسىپ تۇرعان ادامداردىڭ قاي-قايسىسى دا با­دري­سا­فا­نى ورىس قىزى ەدى دەيدى. بادريسافانىڭ ءوزىن كورىپ, ءسوزىن تىڭداعان ءنۇرزيپا دا وسىلاي دەيدى”, دەپ جازدى بايتۇرسىن اعاي. ال مۇحتار اۋەزوۆ “احاڭنىڭ ەلۋ جىل­دىق تويى (يۋبيلەيى)” اتتى ماقا­لاسىندا 1892 جىلى احمەت ورىنبور ۋچي­تەل­دىك شكولاسىن 19 جاسىندا بىتىرگەن سوڭ الدىمەن “اقتوبە ۋەزى, باتپاقتى بو­لىسىنداعى احمەتكەرەي قوپسىباقوۆتىڭ اۋى­لىنداعى اۋىلناي شكولاعا بارىپ وقىتۋشى بولعان. مۇندا ءبىراز ۋاقىت بولعان سوڭ قوستاناي ۋەزىندە اۋليەكول دەگەن جەردەگى بولىستىق شكولىندا ەكىنشى رەت وقىتۋشى بولعان. اۋليە­كول­دەن ءۇشىنشى رەت اۋىسىپ بارعان شكولى قوستاناي قالاسىنىڭ ۋەزدىك ەكى سى­نىف­تىق ورىس-قازاق شكولى” دەپ جازدى. عالىم ءومىرحان ءابديمان ۇلى جازعانداي, “احاڭنىڭ اسىل جارى بادريسافا تۋرالى ەكىنشى جەلىنىڭ اڭگىمەسىن شىعا­ر­ۋ­شى­لارعا” ۇلى جازۋشىنىڭ ماقالاسىنداعى وسى جولدار مۇرىندىق بولدى ما, ايتەۋىر, زەرتتەۋشىلەر دە, ۇلى ادامنىڭ كوزىن كورگەندەر دە احمەت پەن بادريسافا اۋليەكولدە تابىسقان دەگەن ويعا قۇلايدى. اۋليەكولدەگى كولدەردىڭ ءبىرىنىڭ “مۇعالىمكول” (“ۋچيتەلسكوە وزەرو”) اتانۋى دا وسى ويدى ورنىقتىرا تۇسكەندەي بولادى. وسى كولدىڭ جاعاسىندا جاس ۋچيتەل احمەت پەن قورىقشىنىڭ اق سارى, كوك كوز سۇيكىمدى قىزى الەكساندرا ماڭگىلىككە قول ۇستاسادى. “اۋليەكولدە ۇستازدىق جولىن جالعاعان احاڭ وندا دا ولمەس ەسكەرتكىشىن قالدىرعان. ول–مۇعالىمكول! حالىق ءوزىنىڭ جەر-سۋىنىڭ اتىن كىمگە قيا الادى؟ وسى اۋليەكولدە احاڭ ءبىر جىلداي عانا ەڭبەك ەتكەن. ولجاسى – بادريسافا!” دەپ تولعانادى احمەتتىڭ جەرلەسى, تورعاي-قوستاناي جەرىنىڭ بەدەرىن, ەلىن بەس ساۋساقتاي بىلگەن بايتۇرسىن اعاي. ەكى جاس قوستانايعا كەلگەن سوڭ قازىرگى قالانى ورتاسىنان قاق بولەتىن اباي داڭعىلى مەن پاۆلوۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ تۇرعان استى قىزىل كىرپىش, ءۇستى اعاش ەكى قاباتتى ءۇيدى جالداپ تۇرادى. مۇنى باكەڭ 90-شى جىلدارى “التىن بەسىك” كىتابىن جازۋ بارىسىندا كوزكورگەن, قۇيماقۇلاق ۇلكەن كىسىلەردەن سۇراپ ءجۇرىپ تياناقتايدى. ونىڭ سۇراستىرعان كىسىلەرىنىڭ بارلىعىنىڭ دا اباي داڭعىلى بو­يىنداعى 145-ۇيدە احمەتتىڭ تۇرعانى جونىندەگى پىكىرلەرى ءبىر بىرىنەن الشاق كەتپەيدى. احمەت ترويتسك قالاسىنداعى زەينوللا يشانعا بارىپ, جاس كەلىنشەگى الەكساندرا يۆانوۆناعا مۇسىلمان ءدىنىن قابىلداتتىرىپ, نەكەگە وتىرادى. مۇسىلمانشىلىقتىڭ شارتى بويىنشا الەكساندرا يۆانوۆنا بادريسافا مۇحامەدسادىققىزى دەگەن نىسپى قابىلداپ, زەينوللا يشاننىڭ جانىندا ەكى اي قالىپ, ناماز ۇيرەنەدى. الماتى قالاسىنداعى قازىرگى بايتۇرسىنوۆ جانە شەۆچەنكو كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا جالعىز قاباتتى اعاش ءۇي بار. ول قازىر احاڭنىڭ تابانى تيگەن, الاقانىنىڭ تابى قالعان اعاش ءۇي تۇركولوگ, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان عا­لىم­نىڭ, ەلىمىز تاۋەلسىزدىگى جو­لىن­داعى ءىرى قايراتكەردىڭ, ۇلت ۇستا­زىنىڭ مۋزەي-ۇيىنە اينالعان. بۇل ءۇيدىڭ قالاي مۋزەيگە اي­نال­عانى, ول تۇرعان جەرگە كوزىن قاداعان ال­پا­ۋىت­تار ۇمتى­لى­سىنان اۋپىرىممەن امان قالعانى بولەك ءاڭ­گىمەگە جەلى بولارلىق. رۋحاني قۇندىلىقتار اقشانىڭ ايا­عىنىڭ استىندا قالعان 90-شى جىلدارى احاڭنىڭ قىزى شول­پان اپايدىڭ قاسىنان تابىلىپ, شىرىلداپ ءجۇرىپ, وسى ۇيدە احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ تۇر­عا­نىن دالەلدەپ, كوپ­شىلىكتىڭ يگىلىگىنە اينالۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن رايحان يما­حانبەتوۆا قازىر مۋزەي-ءۇيدىڭ ديرەكتورى. باسقىشىنان شاڭىراعىنا دەيىن ۇلى ادامنىڭ رۋحى جەبەپ تۇرعانداي كورىنەتىن قاسيەتتى ورىنعا مەك­تەپ وقۋشىلارى, ستۋدەنتتەر جانە احمەتتانۋشى عالىمدار, جالپى احاڭدى ءپىر تۇتاتىن جانداردىڭ ءجيى باس سۇعاتىنى ءسۇيسىنتتى. احمەتتىڭ نەمەرەسى ايمان بايسالوۆا دا جاسىنىڭ كەلىپ قالعانىنا قاراماستان, اتاسىنىڭ رۋحىنا باس يۋشىلەرگە قىزمەت ەتۋدەن شارشامايدى. مۋزەيگە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, پروفەسسور كۇنىمجان بايقاداموۆا دا ءجيى سوعىپ تۇرادى. كۇنىمجان اپاي – الاش ارداعىنىڭ ءبىرى بايقادام قارالديننىڭ قىزى, بەلگىلى كومپوزيتور باقىتجان بايقاداموۆتىڭ قارىنداسى, قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش ستەنوگرافيست دانابيكە بايقا­دا­مو­ۆا­نىڭ ءسىڭىلىسى. الماتىعا بارعان ساپارىمىزداعى بادريسافاعا بايلانىستى باستى ولجامىز دا وسى كۇنىمجان اپاي بولدى. ول احمەت پەن با­در­ي­سا­فانىڭ كوزىن كورگەن اعا ۇرپاق وكىلى ارامىزدا ەكەۋ بولسا, سونىڭ بىرەۋى دە, بىرەۋ قالسا ءوزى. 1934 جىلى جازدا احاڭ مەن بادريسافا تومنان ورالعاندا جاسى ونعا قاراپ قالعان ءبۇلدىرشىن قىز تۋعان اناسى ءۇرزيپانىڭ قاسىنا ەرىپ, وسى ۇيگە تۇندەلەتىپ كەلگەن ەكەن. –وندا احمەت اتام مەن بادريسا اپاي وسى ءۇيدىڭ جەر­تولە قاباتىندا تۇرادى ەكەن. مەنىڭ انام ءۇرزيپا مەن بادريسافا ايقايلاپ جىلاپ كورىستى. احمەت اتام كو­زىل­دى­رى­گىن بىرەسە شەشىپ, بىرەسە كيىپ وتىردى, كو­زىنىڭ جاسىن كورسەتكىسى كەلمەگەن شىعار. با­دريسافا اپاي دالاعا ساماۋرىن قويىپ, لەزدىڭ اراسىندا قايناتىپ اكەلدى. وعان كومەكتەسىپ, كوتەرىسەيىن دەگەن احمەت اتاما “نە نادو, ساما” دەپ ورىسشا ءتىل قاتتى. كەشكى شاي ىشتىك. مەن ول كەزدە بالا بولسام دا ەسىمدى ءبىلىپ قال­عانمىن عوي, بارلىعى دا كۇنى ءبۇ­گىن­گى­دەي كوز الدىمدا. مەنىڭ انام ءۇرزيپا, احمەت اتا, با­دري­سافا اپاي ۇشەۋى كوبىنە ورىسشا سويلەستى. مەنىڭ 1930 جىلى اتىلىپ كەتكەن اكەمدى ەسكە الىپ جىلاستى. اتاي ءبىزدى ء“تۇن ىشىندە قورقاسىڭدار, قونىپ كەتىڭدەر” دەپ ءجى­بەرمەدى. تۇندە احمەت اتاما بولەك توسەك سا­لىن­دى دا, ءبىز بادريسافا, مامام, ۇشەۋمىز بىرگە جاتتىق. ولار تۇندە ۇزاق اڭگىمەلەستى, مەن تىڭداپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتىپپىن. بادريسافا اقسارى كەلگەن, ورتا بويلى, ادەمى ايەل ەكەن,–دەپ باستادى اڭگىمەسىن كۇنىمجان اپاي. ول كىسى بۇل جونىندە وتكەن جىلدىڭ اياعىندا جارىق كورگەن “باي­قا­دا­موۆ­تار اۋلەتى” دەگەن دەرەكتى حيكايات­تاردان تۇراتىن مەمۋارلىق كىتابىندا دا جازعان ەكەن. –مەنىڭ انام ءۇرزيپا بادري­سافانىڭ سانكت-پەتەربۋرگتە دە, چەليابى جاعىندا دا تۋىستارى كوپ دەپ وتىراتىن. احاڭا بەرىكتىگى, ادالدىعى سونداي, باسىنا قيىن-قىستاۋ ءىس تۇسكەندە سولاردىڭ بىرىنە دە بارماي, ءوز ۇستانىمىندا قالدى عوي. اكەسىنىڭ داۋلەتى مەن ءوزىنىڭ بىلىمگە ىنتاسى, العىرلىعى ارقاسىندا انام سانكت-پەتەربۋرگتەگى بەستۋجەۆ كۋرسىندا وقىپ, قازاقتىڭ العاشقى ەۋروپاشا ءبىلىم العان قىزدارىنىڭ ءبىرى بولدى. وقۋدان قايتىپ كەلگەسىن 1904 جىلى 17-گە تولعاندا وزىنە 14 جا­سىندا قۇدا ءتۇسىپ قويعان باي­قا­دام­عا تۇرمىسقا شىعادى. الاساپىران زامانعا دەيىن ەلدە الەۋمەتتىك قام­سىز­داندىرۋ ءبو­لىمىنىڭ ءتو­رايىمى بو­لىپ قىز­مەت ىستەپ تۇردى. ءۇرزيپانىڭ بادري­سافامەن بىرگە وقىدىق دەگەن ءسوزىن مەن ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەن اداممىن. ەندى مۇنداي شىندىقتى مەن و دۇنيەگە الىپ كەت­پە­سپىن,–دەدى كۇنىمجان اپاي. –وندا بادريسافا ءبىلىمسىز بولدى دەگەن پىكىردى دە جوققا شىعاراتىن بولارسىز؟ –بادريسافا اپايدى ءبىلىمسىز بولدى دەپ كىم ايتىپ ءجۇر؟ مەن شەشەمە ەرىپ كەلگەندە ول كىسىنىڭ قۇران, بيبليا تۋرالى ايتقانى ەسىمدە قالىپ قويىپتى. مەنىڭ انام مەن ولاردىڭ اراسىنداعى دوستىقتىڭ, سىيلاستىقتىڭ بەلگىسىندەي ىستىق ساعىنىشتىڭ بولعانىن بالا بولسام دا بايقاعانمىن. ولار داستارقان ۇستىندە ءبىر جىلاسىپ, ءبىر ك ۇلىسىپ, شەر تارقاتىسقان ەدى. مەن كەيدە احاڭ مەن بادريسافانى انام تانىستىرعان دا بولار دەگەن ويعا دا قالامىن. اتتەڭ, انامنىڭ ءتىرى كەزىندە مۇنداي اڭگىمەلەر ايتىلمايتىن. ول كەزدە زامان دا, مۇددە دە باسقا بولدى عوي. ايتپەسە, انام 1980 جىلى 93 جاسىندا قايتتى, وسىنىڭ بارلىعىن سۇراپ الساق ايتار ەدى. سەبەبى, كوزى جۇمىلعانشا اقىلى, ەسى كەمىمەگەن كۇيىندە كەتتى ەمەس پە. ايداۋدان قايتقان الەكساندرانى ەكپىندى اۋىلىنا اپارعان اقىن, اۋدارماشى قاسىم توعىزاقوۆتىڭ جانە ونىڭ قارىنداسى اعىمجاننىڭ بالالارى قازىر الماتى قالاسىندا تۇرادى. قاسىم اعانىڭ ۇيىنەن ونىڭ ارتىندا قالعان جازبالارىن اقتارۋ, ىشىنەن الەكساندرا-بادريسافاعا قاتىستى جازىپ-سىزىپ كەتكەنى تابىلىپ قالا ما, احاڭ اقتالعاننان كەيىن قايتقان اقىن بالالارىنا ەشتەڭە ايتىپ كەتپەدى مە ەكەن دەگەن ءۇمىت ءجىبىن ۇزگىمىز كەلمەگەن ەدى. اتتەڭ, “بادريسافا” ەكسپەديتسياسىنىڭ اتىنان ارنايى الماتىعا بارعاندا قاسىم تو­عىزاقوۆتىڭ بالالارىنا جولىعۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. جوعارىدا ايتقان اقكول اۋىلىنىڭ ازاماتى, احمەتكە اعايىن بولىپ كەلەتىن يبرا­گيم اعىتاي “بادريسافا” ەكسپە­ديتسياسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسىنىڭ ءبىرى. ونىڭ سۇراۋ سالۋىمەن جاقىندا توم وبلىسى بويىنشا ىشكى ىستەر باسقارماسىنان: “سووبششاەم, چتو پروۆەدەننوي پروۆەركوي ارحيۆنىح ماتەريالوۆ, بايتۇرسىنوۆا شولپان احمەتوۆنا (گ.ر نە ۋكازانو) نا ۋچەتە سپەتسپوسەلەنيا ۆ تومسكوي وبلاستي نە ۆىياۆلەنو. ۆ كارتوتەكە ۋچەتا سپەتسپوسەلەنتسەۆ, راسسەلەننىح نا تەرريتوري تومسكوي وبلاستي, يمەەتسيا كارتوچكا ۆ وتنوشەني بايتۋرسىنوۆوي بودريسافى, 1878 گ.ر. يز كوتوروي سلەدۋەت, چتو بودريسافا پەرەدانو موگوچينسكۋيۋ ۋچاستكوۆۋيۋ كومەنداتۋرۋ (تاك ۆ كارتوچكە). ۆ ناستوياششەە ۆرەميا ەتو س.موگوچينو مولچانوۆسكوگو رايونا تومسكوي وبلاستي. توچنىي ادرەس مەستا جيتەلستۆا ي سوستاۆ سەمي نە ۋكازانى. سۆەدەنيامي و ەە دالنەيشەي سۋدبە نە راس­پو­لاگاەم” دەگەن جاۋاپ كەلدى. بىزگە با­دري­سا­فانىڭ تومسك گۋبەرنياسىنداعى كريۆوشەين اۋدانىنىڭ جۋكوۆو دەرەۆنياسىندا تۇرعانى بەلگىلى. ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ بەرگەن جاۋابىنداعى بۇل مەكەن بادريسافا شەشەمىز كريۆوشەين اۋدانىنا بارىپ تۇرعانعا دەيىنگى مالىمەت بولۋى مۇمكىن. ونى “بادريسافا” ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەلەرى ارى قاراي انىقتاي تۇسەتىن بولادى. بادريسافا تۋرالى ايتقان سايىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ زامانىنان كورگەن قورلىعى قالىڭداي تۇسكەندەي بولادى. ال بۇل ايەلدىڭ بار “جازىعى” احاڭدى سۇيگەنى, احاڭدى كۇتكەنى, ونىڭ جولىندا ادالدىقتان اينىماعانى ەدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.