بۇل تۋرالى پمحز-نىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلادى. زاۋىت ەلىمىز بويىنشا سۇيىتىلعان گازدى ەڭ ءىرى ءوندىرۋشى ەكەنىن ايتىپ وتەيىك. ءوندىرىس ورنىنىڭ اۋماعىندا گازدىڭ بۇل ءتۇرىن ساقتاۋعا ارنالعان نەبارى 3 600 توننالىق قويما عانا بار. بيىلعى 11 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا كاسىپورىنداعى وتىن ساقتاۋ ىدىستارىنا 2 857 توننا كومىرسۋتەكتى گاز قۇيىلعان. ال زاۋىتتىڭ ءوزى تاۋلىگىنە 1 مىڭ-1 050 توننا گاز وندىرەدى.
«قازىر كاسىپورىنداعى ىدىستار تولۋعا جاقىن. سەبەبى گازدى قابىلداپ, ساقتايتىن جەلىلىك ۇيىمدار كەلىسىلگەن كولەمدى ۋاقىتىندا الىپ كەتپەي جاتىر. ەگەر مۇنداي تەندەنتسيا ساقتالا بەرەتىن بولسا, «پمحز» جشس-دا بىرقاتار تەحنولوگيالىق قوندىرعىنىڭ جۇمىسى كىدىرىپ, سۇيىتىلعان گاز ءوندىرىسى ۋاقىتشا توقتاپ قالۋى مۇمكىن. مۇنىڭ سالدارىنان زاۋىتتان شىعاتىن بەنزين مەن ديزەلدى وتىننىڭ كولەمى دە ازايادى», دەلىنگەن حابارلامادا.
كاسىپورىنداعى تەحنولوگيالىق ۇدەرىستى كىدىرتپەي, بەكىتىلگەن وندىرىستىك جوسپاردى ورىنداۋ ءۇشىن كومپانيا باسشىلىعى پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, اباي, الماتى, جەتىسۋ وبلىستارى مەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىكتەرىنەن سۇيىتىلعان گازدى ۋاقىتىندا الىپ كەتۋدى سۇراپ وتىر.
بۇعان دەيىن مۇنداي جاعداي اتىراۋداعى مۇناي-حيميا زاۋىتىندا ورىن الىپ, سەرىكتەستىك گاز ءوندىرىسىن شەكتەۋگە ءماجبۇر بولعانى بەلگىلى.
پاۆلودار وبلىسىنداعى «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسى وڭىرلىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى, پاۆلودار قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى قوبىلانبەك قوجين مۇناي-حيميا زاۋىتىندا ءوندىرىس شەكتەلسە, ونىڭ ايماق ەكونوميكاسى ءۇشىن مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى زور بولاتىنىن ايتادى. سەبەبى كومپانيادان تۇسەتىن سالىقتىق تۇسىمدەر شاھار بيۋدجەتىنىڭ ەداۋىر بولىگىن قۇراپ وتىر. ال ءوندىرىس كەمىسە, اكتسيزدىك تۇسىمدەر دە ازايادى دەگەن ءسوز.
– نەگىزى بۇل ماسەلەگە ەڭ اۋەلى زاۋىتتىڭ ءوزى جاۋاپتى بولۋى كەرەك. سەبەبى ونداعى گاز ساقتاۋ ورىندارى ءۇش كۇندە وندىرىلگەن گازدى ساقتاۋعا عانا قاۋقارى جەتەدى. كەز كەلگەن كاسىپكەر ءوز بيزنەسىن جۇرگىزگەندە ءونىمنىڭ مول كولەمدە ساقتالۋىنا نازار اۋداراتىنى انىق قوي. وكىنىشكە قاراي, ءبىز مۇنداي ستراتەگيانى پمحز-دان بايقاي الماي وتىرمىز. مەنىڭشە, كاسىپورىندا كەمى 20-30 تاۋلىكتىڭ ءونىمىن ساقتاي الاتىن قويماسى بولۋى كەرەك. بۇل ءبىر جاعىنان زاۋىتتا كىدىرىس بولىپ جاتسا تىم بولماعاندا ءبىر ايلىق سۇرانىستى وتەۋگە جەتەر ەدى. جازعى مەزگىلدە زاۋىت جوسپارلى جوندەۋ ءۇشىن ءبىر ايعا دەيىن تۇرىپ قالادى. سونداي ۋاقىتتا ەڭ قاجەت دۇنيە عوي. ەكىنشىدەن, بۇل ماسەلە قالا بيۋدجەتىنە, ءتىپتى وبلىس بيۋدجەتىنە ۇلكەن سوققى بولۋى مۇمكىن. ءوندىرىس تومەندەسە, سالىق گەنەراتسياسىنا اسەر ەتەدى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن مۇناي-حيميا زاۋىتتارىنان تۇسەتىن سالىق اكتسيزىن مينيسترلىكتەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اۋدارعىسى كەلىپ ارەكەتتەنگەنى ءمالىم. سول ۋاقىتتا پاۆلودار قالاسىنىڭ اكىمى بولىپ تۇرعان اسايىن بايحانوۆ استاناعا ارنايى بارىپ, مينيسترلىكتەرمەن سويلەسىپ, سالىقتىڭ بۇل ءتۇرى جەرگىلىكتى جەردە قالۋى كەرەكتىگىنە ۇكىمەتتەگىلەردىڭ كوزىن جەتكىزدى. ءبىز, دەپۋتاتتار ۇشجىلدىق بيۋدجەتتى قابىلداعاندا ستاندارتتى ەسەپتەۋلەردى نەگىزگە الامىز. پمحز سياقتى الپاۋىت كاسىپورىنداردان تۇسەتىن سالىققا شاھاردا باسپانالار, جاڭا ويىن الاڭدارى سالىنىپ, كوشەلەر اباتتاندىرىلادى. ال بيۋدجەت تولماسا, كەيبىر جوسپارلار ورىندالماي قالادى دەگەن ءسوز. جەرگىلىكتى ەكونوميكاعا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر بولماۋى ءۇشىن بۇل ماسەلە شەشىمىن تابادى دەگەن ويدامىز, – دەيدى ق.قوجين.
بۇل تۇيتكىلدىڭ تۋىنداۋىنا گاز قابىلداپ-ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ دا كىناسى بار. سەبەبى ارالىق دەلدالدار كەيبىر اۆتوگاز بەكەتتەرىنە سۇيىتىلعان گازدى جەتكىلىكتى كولەمدە كۇندەلىكتى بوساتىپ وتىرماعان كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە گاز قابىلداپ-ساقتاۋ ۇيىمدارى, ياعني ارالىق دەلدالدار مەن گاز جەلىلەرى اراسىندا كەلىسىمشارتتار دا تولىقتاي قامتىلىپ, جۇزەگە اسىرىلماعان. ماسەلەن, ايماقتاعى ءىرى اۆتوگاز جەلىلەرىنىڭ ءبىرى – «Blue Star PV» جشس-ىنە جاۋاپتى دەلدال ءالى كۇنگە ءتيىستى شارتتى ۇسىنباعان. ال وزگە ءىرى گاز جەلىلەرى بار كومپانيالار دا باسقاداي كەمشىلىكتەر سالدارىنان گاز بەكەتتەرىنە جەتكىلىكتى كولەمدە كوگىلدىر وتىندى الا الماي وتىر.
«سۇيىتىلعان كومىرسۋتەكتى گاز سالاسىنداعى كاسىپكەرلەردەن سۇراپ بىلگەنىمىزدەي, ولاردىڭ سۇرانىسى دەلدالدىڭ ۇسىنىسىنان اسىپ تۇسەدى. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ مىسال ءۇشىن 5 ماشينا كوگىلدىر وتىندى كولىگىنە تيەپ, ءوز گاز ساقتاۋ بەكەتىنە تاسىپ الۋعا قاۋقارى بار. الايدا دەلدالدار ولارعا 2 ماشيناعا عانا تيەپ بەرەدى. وسىعان قاراعاندا دەلدالداردىڭ كەلىسىلگەن كولەمدەگى گازدى ۋاقىتىندا بوساتۋعا كۇشى جەتپەي جاتقان سىڭايلى», دەپ سانايدى قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتى.
– قىسقى ۋاقىتتا اۆتوگازدى تۇتىنۋ تومەندەيتىنى راس. سەبەبى كولىكتەردىڭ قوزعالتقىشىنداعى تەمپەراتۋرا 40 گرادۋسقا كوتەرىلمەيىنشە كوگىلدىر وتىندى جاعا المايدى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندەگى جۇرگىزۋشىلەر قىستا كوبىنە بەنزيندى پايدالانادى. اۆتوگازعا سۇرانىستىڭ ماۋسىمدىق ازايۋى دەلدالداردىڭ باياۋ قيمىلداۋىنا اسەر ەتىپ جاتقانى انىق. ەندەشە بۇل جەردە گاز ءوندىرۋشى زاۋىت پەن دەلدالدار ءوزارا ءبىر كەلىسىمگە كەلىپ, ءوندىرىستى قىسقارتپاۋدىڭ, جينالىپ قالعان مۇناي ءونىمىن ۋاقتىلى جەتكىزۋدىڭ شەشىمىن تابۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. وعان ەڭ الدىمەن ءبىر ايلىق كوگىلدىر وتىن ساقتاۋ قويمالارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ كەرەك دەگەن ويدامىن, – دەپ قوستى ق.قوجين.
جانار-جاعارماي نارىعى سالاسىنداعى كەيبىر كاسىپكەرلەر زاۋىتتىڭ اياقاستىنان «سۇيىتىلعان گاز ساتىلماي جاتىر» دەپ بايبالام سالۋىنا كۇمانمەن قارايدى. بۇل كاسىپورىنداعى كەمشىلىكتەردى جاسىرۋ ءۇشىن ادەيى جاسالىپ وتىر نەمەسە باسقاداي قيتۇرقى ارەكەتتەر بولۋى مۇمكىن دەيدى. كەزىندە پمحز وزىنە قاراستى اۆتوگاز قۇياتىن 6 پۋنكتتى جەكە كومپانيالارعا بەرە سالعانى قىزىق كورىنگەن ەدى. 2013 جىلى ارالىق كومپانيا – «BIG Capital IST» جشس مۇناي كاسىپورنىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندەگى گاز قۇيۋ جابدىقتارى ورنالاسقان جەر تەلىمىن بارلىق قاجەتتىلىگىمەن ءبىر دەمدە يەلەنىپ, ودان سوڭ ونى جويىپ جىبەرگەنىن پاۆلودارلىقتار قالايشا ۇمىتسىن. كەيىن سەرىكتەستىك ول اۋماققا گاز تولتىراتىن ستانساسىن سالىپ, زاۋىتتىڭ دايىن ونىمدەر اعىپ شىعاتىن قۇبىرىنا تىكەلەي اپارىپ جالعاپ قويدى. ستراتەگيالىق نىساننىڭ تەحنولوگيالىق ۇدەرىسىنە وزگە كومپانيالار ارالاسپاۋعا ءتيىس ەكەنىن بىلە تۇرا پمحز باسشىلىعى بۇل جاعدايعا كوز جۇما قارادى. ونىڭ ۇستىنە مۇناي زاۋىتى ءوندىرىستىڭ تەحنولوگيالىق ۇدەرىسىنە تىكەلەي قاتىسى بار سۇيىتىلعان گاز سورعى عيماراتىن, سورعىلاردى, تەحنولوگيالىق قۇبىر جەلىسىن جانە سۇيىقتىق قۇياتىن ىدىستاردى ەشبىر كونكۋرس وتكىزبەستەن ارالىق فيرمالارعا تاراتىپ بەردى. ءتىپتى زاۋىتتان شىعاتىن قۇبىرعا يەلىك ەتەتىن فيرمالار ۋاقىت سايىن وزگەرىپ, ولار كەلە-كەلە زاۋىتتىڭ تەمىر جولدارىنا, قۇيۋ ەستاكاداسىنا جانە تسيستەرنالى ۆاگوندارعا «اۋىز سالىپ», گازدى سىرتقا تاسىمالداۋ ىسىنە مونوپوليا ورناتتى.
بىلتىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۇيىتىلعان گاز وندىرەتىن سۋبەكتىلەردىڭ باعا بويىنشا ىمىرالاسۋ دەرەكتەرىن تەكسەرۋ تۋرالى تاپسىرماسىنان سوڭ «پمحز»-نى ارالىق كومپانيالاردان تازارتۋ شارالارى جۇزەگە اسا باستاعانداي كورىنگەن. كاسىپورىننىڭ ديرەكتورى قۋانىش ءبيشىموۆ بىلتىر كۇزدە بۇل جۇمىستى قاراشادا اياقتايتىندارىن دا مالىمدەگەن. سونىڭ ءبىر ناتيجەسى بولار, وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ءوندىرىس اۋماعىنداعى تەمىرجولداردا جىلجىمالى قۇرامداردىڭ ءوتۋى, مانەۆرلىك جۇمىستار, ءونىمدى تيەۋ مەن جونەلتۋ, تاسۋ ۇدەرىسىندەگى وزگە دە تەحنولوگيالىق وپەراتسيالار, سونداي-اق جىلجىمالى تەمىرجول كولىگىنىڭ تۇراقتاۋى بويىنشا قىزمەتتەر «پمحز» جشس-مەن كورسەتىلە باستادى. الايدا گاز قۇبىرلارىن بۇرىنعى يەسىنە قايتارۋ, اۆتوگاز تاسىعىشتارداعى زاۋىتتىڭ قۇيۋ پۋنكتتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرى ءالى دە شەشىلمەي تۇرعان ءتارىزدى.
«Blue Star PV» جشس-نىڭ وكىلى گۇلباقىت بيجانوۆانىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كەزىندە زاۋىتتاعى قۇيۋ ورىندارى ىستەپ تۇرعان ۋاقىتتا ءبىر جۇمىس كۇنى ىشىندە كاسىپورىننان سىرتقا 1 مىڭ تونناعا دەيىن ءونىم تيەلگەن. ال ارالىق فيرما ونى جويىپ, ءوزىنىڭ قوندىرعىسىن قويعان ساتتەن باستاپ گاز قۇياتىن ستانسا ساعاتىنا نەبارى 40 توننا سۇيىق وتىندى سىرتقا شىعارا الاتىن جاعدايعا تاپ بولعان. مىنە, كوردىڭىز بە, زاۋىتتاعى دايىن ءونىمدى تيەۋ جۇمىستارىنىڭ كورسەتكىشى بىردەن ەكى ەسەگە جۋىق ازايعان.
ال «Blue Star PV» سەرىكتەستىگىنىڭ ءوزى قازىرگى كۇنى ءبىراز كەدەرگىگە ۇشىراپ وتىرعان سىڭايلى. ارالىق دەلدال وعان تاۋاردى جونەلتۋ تۋرالى شارتتى مەرزىمىندە ۇسىنباۋى سالدارىنان اۆتوگاز جەلىسىنىڭ جۇمىسى توقىراپ, قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىراز بولىگىن تولەنبەيتىن ەڭبەك دەمالىسىنا جىبەرۋگە ءماجبۇر بولىپتى. وسىلايشا زاۋىتىڭ كەزىندەگى باسشىلىعى وزىنە تيەسىلى تەحنولوگيالىق جابدىقتارىن جەكە فيرمالارعا وڭدى-سولدى تاراتا بەرۋى ستراتەگيالىق نىسان مەن ونىمەن سەرىكتەس كومپانيالاردى بۇگىندە تىعىرىققا تىرەپ تۇر.
* * *
وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى حاسار حابىلبەكوۆتىڭ جانە «پمحز» جشس-نىڭ باس ديرەكتورى قۋانىش ءبيشىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن ارنايى جيىن ءوتتى. وندا تمد ەلدەرىنە تيەلىپ جاتقان كوگىلدىر وتىن ماسەلەسى ءسوز بولدى. كومپانيا باسشىلىعى اتاپ وتكەندەي, سۇيىتىلعان كومىرسۋتەكتى گازدى جونەلتۋ جۇمىستارى وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىنا ارنالعان تاۋارلىق بيرجادان تىس جەتكىزۋ جوسپارىنا سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. اۆتوكولىك گازى قازىردىڭ وزىندە تسيستەرنالى 30 ۆاگونعا تيەلگەنى, تاعى 30 ۆاگون ءوز كەزەگىن كۇتىپ تۇرعانى ايتىلدى.
وبلىس اكىمىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى سالتانات اكىمبەكوۆا حابارلاعانداي, زاۋىتتاعى گازدى سىرتقا جىبەرۋ ماسەلەسى قازىر شەشىلە باستاعان. ول اتالعان كاسىپورىن مۇنداي ماسەلەمەن جەرگىلىكتى بيلىككە تۇڭعىش رەت شىعىپ وتىرعانىن ايتادى.
ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت. كولىك گازىنىڭ وڭىرلەردە جەتكىلىكتى كولەمدە جانە باعاسى قولجەتىمدى بولۋى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلىپ وتىرعان ماڭىزدى ماسەلە. بىلتىرعى «قاندى قاڭتاردا» قوعام نارازىلىعىنا سەبەپكەر بولعان فاكتوردىڭ ءبىرى دە گاز باعاسى ەدى. قازىرگى كۇنى گازدى ساقتاپ, جەتكىزەتىن كومپانيالاردىڭ باياۋ ارەكەتى قاساقانا جاسالىپ وتىرعانداي كورىنەدى. گازدى ايماقتارعا جونەلتۋ جۇمىستارى تەجەلە بەرسە, وڭىرلەردەگى جەكەلەگەن جانارماي بەكەتتەرىندە اۆتوگاز تاپشىلىعى تۋىنداۋى مۇمكىن. ونىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى.
پاۆلودار
