ۇلتىمىزدى العا سۇيرەگەن ازاماتتار قازاقتىڭ ەلدىك مۇددەسى, قۇقىعى مەن ەركىندىگى, اڭسارلى ازاتتىق مۇراتتارى بوداندىقتاعى مولشىلىقتان دا, توقشىلىقتان دا, تۇراقتىلىقتان دا قىمبات دەپ ءبىلدى.
مىرجاقىپ دۋلات ۇلى جارقىن وكىلدەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن الاش ارىستارىنىڭ ارتىنا قالدىرعان اسىل مۇراسى, تانىمى مەن تاعىلىمى – تاۋسىلماس كەن-قازىنا, سانسىز تۋىندىعا التىن ارقاۋ. ول – قازاق ۇلتى ءۇشىن قاي زاماندا دا وزەكتى, قۇندى, كوكەيكەستى ميراس. ۇلى اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگىندە» ابىز: «كوكەيكەستى... كوكەيكەستى كۇي... نە دەيسىڭ؟ ۋا, نە قىل دەيسىڭ؟! تىنباعان كوڭىل, تالماعان كوكەي...», – دەپ شامىرقانباۋشى ما ەدى. ۇلى تاتتىمبەتتىڭ شىڭىراۋدان شىمىرلاپ شىققانداي تەرەڭ تولعاۋ كۇيى دە «كوكەيكەستى» اتالماۋشى ما ەدى؟! سوندىقتان دا «مىرجاقىپ. ويان, قازاق!» تۋىندىسى ۇلتىنا جاناشىر قازاقتىڭ كوڭىلىن تولقىتىپ, كوزىنە جاس ۇيىرەتىن, ۇرپاعىنا ۇلاسىپ, ۇلتتىق تانىمىمەن تىعىز ۇيلەسەتىن كوكەيكەستى تۋىندىلاردىڭ ءبىرى دەسەم, اسىلىق بولماس.
ارينە, سەريالدىڭ مىقتى جاقتارىمەن بىرگە «اتتەگەن-اي» دەگىزەتىن تۇستارى دا بايقالادى. كەيبىر جەرىندە سيۋجەتتىك جەلى نەگىزسىز سوزىلىپ كەتكەندەي كورىندى. ۋاقىت وقتاي سىعىمدالىپ, توقتاۋسىز العا زىمىراعان مىنا زاماندا كورەرمەن قالعىپ كەتپەۋى ءۇشىن قارقىندىلىق, ۇدەمەلىلىك, ديناميزم, كوبىرەك ەكسپرەسسيانىڭ بولۋى اسا ماڭىزدى. تۋىندىنىڭ ءار تۇسىندا توسىننان پايدا بولاتىن بوس كەڭىستىكتەر دە باسى ارتىق دۇنيە. تاعى ءبىر اتاپ وتەر جايت, الاش ارىستارى شەتىنەن كەلبەتتى, كەلىستى بولعان. ويتكەنى حالىقتىڭ كوزايىمى بولعاندىقتان, ءارى پاتشالىق يمپەريادا قازاق حالقىن تانىتاتىندارىن بىلگەندىكتەن ولار سىرتقى كەلبەت, سىمبات پەن سۇلۋلىققا دا باسا ءمان بەرگەن. ال مىرجاقىپتىڭ فيلمدە, ءتىپتى بوستاندىقتا دا سۇرىقسىزداۋ, كىر كيىم كيىپ ءجۇرۋى, شاشى ءوسىپ, بۇيرالانىپ كەتكەن كۇيدە بەينەلەنگەنى ورىنسىزداۋ بولدى ما دەيمىز. باس كەيىپكەرگە قاراعاندا, ونىڭ اتىن جامىلىپ, حالىقتى قاناعان الاياقتىڭ ءوزى جيناقى كورىنەدى.
سيۋجەتتىڭ قويۋلىعى, كينوتۋىندىنىڭ كوركەمدىگى, كورنەكتىلىگى, كورىلىمدىلىگى ءۇشىن اراگىدىك ءنوپىر حالىق جەتىسپەيدى. بوس جاتقان دالا, ون شاقتى تۇرعىنى بار اۋىل, قاڭىراعان قالا كوشەلەرى... بالكىم, كەيىپكەرلەردىڭ ءبارى جاپاندا جالعىز قالعانداي اسەر بەرۋ ءۇشىن سولاي جاسالعان شىعار. بىراق باس بۇققان مىڭنىڭ ورتاسىندا جالعىز قالعان, «كەر زامانعا تاپ كەلىپ, ۇلى ءدۇبىر بايگە كورمەي, باۋىرى ءبىر جازىلماي قور بولعان» زيالىلاردىڭ ىشكى دراماسىن باسقاشا اشۋعا بولسا كەرەك.
ارىستارىمىزدىڭ اسىل تۇلعالارىنا سەزىم سەلىن سولعىنداتىپ الماستان, ءبىر دەممەن, ىركىلىس-بوگەلىسسىز داۋىلداتىپ, كورەرمەن كوڭىلىندەگى شەر-شەمەن, بوگەت-بوگەسىندەردى بۇزىپ, جالىن-جىگەردى تاسقىنداتاتىن, رۋحتى بەبەۋلەتەتىن تۇپ-تۇتاس, عالامات دۇنيەلەر لايىق. بۇل ءۇشىن مەملەكەت قاجەتتى قاراجاتپەن قامتىعانى ابزال. كينەماتوگرافيست ايساۋلە ءابىلدا «ايقىن» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا اباي, احمەت, مۇحتار, عازىمبەك, قايىم جانە باسقا دا تۇلعالار تۋرالى فيلم تۇسىرۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزىپتى.
ءفيلمدى تۇسىرۋگە اتسالىسقان بەلگىلى مىرجاقىپتانۋشى مارات ابسەمەت راستاعانداي, فيلمدە ويدان ەشتەڭە قۇراستىرىلماعان. ءبارى شىنايى.
تەلەحيكايادا وتكەن مەن بۇگىننىڭ ۇشتاستىرىلۋى, سيۋجەتتىك جەلىدە قاتار ءورىلۋى ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىقتىڭ التىن ءتىنى ۇزىلمەگەنىن ادەمى كورسەتەدى. مۇنى ستسەناريستەر مەن رەجيسسەردىڭ تاپقىرلىعى دەپ مويىنداۋعا ءتيىسپىز. مىسالى, مىرجاقىپتىڭ ىزىنە شام الىپ تۇسكەن نكۆد جەندەتتەرى ونىڭ شىعارماشىلىعىن ءجىتى زەرتتەپ, اسىلىن تانۋعا ەمەس, ايىپقا ايعاق بولار ءمىندى تابۋعا تىرىسىپ جاتقاندا, بەرگى زاماندا جاقاڭنىڭ جالعىز ۇرپاعى – گۇلنار اپايدىڭ اكەسىنىڭ اسقار تاۋداي بەينەسىن جالعان دا جالالى تۇمان, تۇنەكتەن ارىلتىپ, اسقاقتاتا ءتۇسۋ ءۇشىن ونى اقتاۋعا جان سالۋى, وعان جاردەمدەسكەن ءىزباساردىڭ جانۇشىرا قيمىلداۋى سيۋجەتتى شيرىقتىرا تۇسەدى. شىنىندا, گۇلنار مىرجاقىپقىزى, شولپان احمەتقىزى جانە باسقا الاش زيالىلارى ۇرپاقتارىنىڭ ولاردى اقتاۋعا قوسقان زور ۇلەسىنىڭ جۇرتقا جاريا بولۋى, ناسيحاتتالۋى اسا ءماندى, ماڭىزدى مىندەت.
وسىعان وراي تۋىندىنىڭ ستسەناريىن جازعان ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى, مۇرات ەسجان, ۇشقىن ءسايدىراحماننىڭ ەڭبەكتەرىن اتاپ وتكەن ءجون.
مىرجاقىپ دۋلات ۇلى كىم؟ فيلمدە وسى ساۋالعا جان-جاقتى جاۋاپ بەرۋگە تالاپ جاسالعان. «ويتكەنى بۇل – دۋلات ۇلى! ول بۇكىل قازاقتى وياتقان دۋلات ۇلى! قازاقتىڭ تۇڭعىش رومانىن جازعان, ەلدىڭ ەسىندە تۇگىل, تۇسىندە جوق زاماندا «ەسەپ» كىتابىن جازعان دا – دۋلات ۇلى! ءسىزدىڭ اناۋ قوسۋىڭىز بەن الۋىڭىزدى, كوبەيتۋىڭىز بەن ءبولۋىڭىزدى قازاقشالاپ شىعارىپ بەرگەن دە ءدال سول دۋلات ۇلى. ونىڭ پۋبليتسيستيكاسى ءاربىر قالام ۇستادىم دەگەندەرگە ساباق. قازاقستان تاريحىن 300 بەتتىك كىتاپ ەتىپ شىعارعان دا ەڭ ءبىرىنشى سول دۋلات ۇلى ەمەس پە؟! تاعى نەسىن ايتايىن؟ جوق, الدە تۇرمەدە جاتىپ, كۇللى تۇركى بالاسىنا ارناپ, سوزدىك جاساعانىن ايتايىن با؟! ونداي قۋات, ونداي جالىن, ونداي الاپات ءورتتى ەشقانداي سۋ سوندىرە المايدى. قازاققا قىلعان قىزمەتىن ەشقاشان ەشكىم دە ۇمىتپايدى». ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق.
الاش ارىستارىنىڭ بولاشاقتاعى ازات قازاق مەملەكەتىنىڭ شەكاراسىن تالقىلايتىن تۇسى جاقسى كەلتىرىلگەن, فيلمگە ءار بەرگەن.
«مىناۋ «قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆى» دەگەن قۇجات! بارلىبەك جازىپ شىعىپتى. جەكە شىعۋدىڭ ورايى تۋا قالسا, مەملەكەت قۇرىلىسى وسىلاي بولادى دەگەن تياناق ءۇشىن جازىلعان دۇنيە! سونان كەيىن مىنا مەن بىلتىرعى وچەركىمدە جازعان 9 وبلىس, 1 گۋبەرنيا ءبىزدىڭ اۋماقتىق تالابىمىز بولادى دەگەندى تىلەۋلەس باۋىرلاردىڭ اراسىندا ناسيحات قىلا ءجۇرۋ كەرەك», دەدى ءاليحان بوكەيحان قازاق زيالىلارىنىڭ باسقوسۋىندا.
سول كەزدە دە «قازاق حالقى دەربەس, دارا مەملەكەت بولا الا ما؟» دەگەن كۇدىك بولعان. بۇعان جاۋاپ رەتىندە ءاليحان بوكەيحان: «قازاق ءوز الدىنا ەل بولىپ قانا قويماي, قانداي ەل بولۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن تاريحتا الدەنەشە كورسەتكەن جۇرت!» دەپ جاۋاپ قاتقان.
بودان كۇيدەن قۇتىلىپ, بوستان زامانعا جەتۋدى ارمانداعان الاش ارىستارى XIX–XX عاسىرلاردا سونى قامداي باستادى. 1910 جىلى پەتەربوردا ءاليحان بوكەيحان «قازاقتار» اتتى تاريحي-انىقتامالىق وچەركىن جاريالاپ, وندا 9 وبلىس, تۇتاس استراحان (اشتارحان) گۋبەرنياسى مەن التاي ءوڭىرى كىرەتىن بولاشاق مەملەكەتتىڭ اۋماعىن بەلگىلەگەن. وندا وسى تەرريتوريالاردا قازاقتار باسىم تۇراتىنىن, ولار ەلدىگىن راسىمدەۋگە قۇقىلى ەكەنىن مەڭزەگەن. ال 1911 جىلى ءاليحان بوكەيحان مەن بارلىبەك سىرتتان ۇلى بولاشاق قازاق رەسپۋبليكاسى ۋستاۆىنىڭ (جارعىسىنىڭ), قازىرگى ساياسات تىلىمەن ايتقاندا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن جاساپ شىقتى.
ءفيلمنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – باستى كەيىپكەر مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ءومىرى مەن ەڭبەك جولىن, اۋىر تاعدىرىن سيپاتتاي وتىرىپ, سول ارقىلى وزبىر يمپەريانىڭ بۇكىل قازاق دالاسىنا كەلتىرگەن كەسىر-كەساپاتىن كورسەتەدى. سونداي-اق وكىنىشى كوپ زار زامانداعى تار جول, تايعاق كەشۋدى كورەرمەنگە تانىستىرادى. قازاققا قازاقتى ايتاقتاعان, قازاقتى قازاق عايباتتاعان زاماندى ەسكە ءتۇسىرىپ, سانانى سولقىلداتادى, قابىرعانى قايىستىرادى. تۋىندى تاۋەلسىزدىكتىڭ قانداي قيىندىقپەن كەلگەنىن, ازاتتىق جولىندا قازاقتىڭ قانداي ازاپ پەن توزاقتان وتكەنىن قاپەرگە سالادى, ويعا ورالتادى.
ۇلى دالادا رەسەي پاتشاسى, كەيىن كەڭەستەر بيلىك قۇرعان كەزدىڭ قازاق تاريحىندا قالدىرعان قانجوسا ىزدەرى ءالى سەزىلىپ-اق تۇر. اق پاتشا, ودان كەيىنگى قىزىل كوسەم مەن اكىمشىلىك-ءامىرشىل جۇيە اۋەل باستان جات يمپەريانىڭ ماقسات-مۇددەسىن عانا ىلگەرىلەتتى, سونى باستى ورىنعا قويدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ۇساق حالىقتاردى قىرعىنعا سالدى, ەش قۇرباندىقتان تايىنبادى. ۇلتتى بەتكەۇستار ازاماتتارىنان ايىرىپ, قايمانا حالىقتى ۇلتتىق مۇددەدەن الىستاتىپ تاستادى. سونىڭ ىزعارى ءالى كۇنگە ءبىلىنىپ تۇر.
دەگەنمەن, الاشىمنىڭ ولمەس, وشپەس ءور رۋحى ۇرداجىق رەجىمنىڭ ۋىسىندا ۋاتىلمادى, ۋىتىن دارىتپادى. تۋمىسىنان ءدىنى بەرىك, تەگەۋرىنى مىقتى الاش ارىستارى قالپىمەن قۋدالاۋدا جۇرسە دە, ءار ءارپىنىڭ استارىندا ءار, ءار ءسوزىنىڭ استىندا ءنار, ءار جولىندا جاۋھار تۇنىپ, ءار شۋماعىنان شۇعىلا شاشىراپ تۇرعان, ىلعي اقىل مەن پاراساتقا استاسقان اسىل قازىنا قالدى.
پاتشالىق يمپەريانىڭ قازاق حاندىعىن جاۋلاپ الۋى, وعان قارسى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىستەر, رەسەيدەگى قازان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىنگى الاساپىران, ازاماتتىق سوعىس, ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى, ەكى دۇركىن اشتىق, شەتسىز-شەكسىز قۋعىن-سۇرگىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە باسقاسى حالقىمىزعا كوپ قايعى-قاسىرەت, ازاپ, تاۋقىمەت اكەلدى. قازاق اتاجۇرتتا ازشىلىققا اينالىپ, رۋحاني كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. تەك حح عاسىر سوڭىندا عانا حالقىمىزدىڭ باعى جاندى. اتا-بابا تالاي عاسىر اڭساعان ازاتتىققا قولىمىز جەتتى.
«بىرلىگى جوق ەلدەن بەرەكە كەتەدى» دەگەن وسيەت قۇران سوزىندەي جادىمىزدا جاتتالعان. قازاق حالقىنىڭ باقىتى ەل بىرلىگى نىعايعان كەزدە باسىنا قوندى, ال الاۋىزدىققا بەرىلىپ, ىدىراعاندا سورى قاينادى. مىسالى, فيلمدە الاش زيالىلارىنىڭ اراسىندا ءجۇرىپ, كەيىن ولاردىڭ ايىپتالۋىنا سەبەپشى بولعان ساتقىننىڭ بەينەسى – ۇرپاققا ساباق. تاۋقىمەت, مەحنات, ناۋبەت كۇندەر قايتالانباسىن. ول ءۇشىن «قازاقتىڭ جاۋى – قازاق» دەگەن كەسىرلى قاعيداسىماق كەلەر ۇرپاققا تارالماسىن.
ۇلى بابالارىمىز «جورىقتا الدىڭا, جولدا ارتىڭا قارايلا» دەگەن ناقىل قالدىرىپتى. ياعني وتكەنىمىزدى ويعا الماساق, ازاتتىق ءۇشىن جانىن قيعان ارىستارىمىزدى باعالاماساق, ۇلىقتاماساق, جاڭامىز جارىلقاي قويماۋى مۇمكىن. ەلدىكتىڭ بەلگىسى بىرلىكتە ەكەنىن ۇمىتپاساق, ارىستارىمىزدى ارداقتاساق, تاۋەلسىزدىگىمىزدى كيە تۇتساق, مەملەكەتتىلىگىمىزدى ايالاپ ساقتاساق, ءار سالادا ۇلتتىق مۇددەمىزدى قورعاساق, ەڭسەلى ەل, قايماعى بۇزىلماعان حالىق بولارىمىز ءسوزسىز.
باقىتبەك سماعۇل,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
Qazaqstan ardagerleri قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى
