اتاقتى احمەت جۇبانوۆتىڭ جازىپ قالدىرعان دەرەگىنە قاراعاندا, سارى باتاق ۇلى شامامەن ايتقاندا 1863 جىلى اقتوبە وبلىسى شالقار اۋدانىنداعى تالدىقۇم دەگەن جەردە تۋعان. كىشى ءجۇز شەكتىنىڭ ىشىندەگى تىلەۋ اتاسىنان تارايدى. ول سىبىرگە ايدالىپ بارا جاتقاندا 1894-1895 جىلدار شاماسىندا جامانقالانىڭ (ورسك) ماڭىندا ورىس جاساۋىلدارىنىڭ قولىنان قازا تابادى. تارقاتا ايتساق, اقىن جالالى بولىپ ايدالىپ بارا جاتقاندا جولدا قالجىراپ, اۋرۋ مەڭدەپ جۇرە الماي قالادى. جەندەتتەر ونىڭ بۇل حالىنە قاراماي, «قاشايىن دەگەندە اتىپ تاستادىق» دەپ قاعاز تولتىرىپ, اقىندى سوتسىز وققا بايلاي سالادى. وسىلايشا, سارىنىڭ بۇل تىرشىلىكتەگى تۇز-ءدامى نەبارى وتىزدىڭ و جاق, بۇ جاعىندا تاۋسىلادى.
سارى باتاق ۇلىنىڭ شىعارمالارى ءوزىنىڭ ومىرىنەن بارىنشا ماعلۇمات بەرەدى. ونىڭ ولەڭدەرىنەن رۋحتىڭ لەبى ەسەدى, وجەتتىكتىڭ, ورلىكتىڭ ءۇنى ەستىلەدى. ۇلى دالانىڭ باسى نوقتاعا سىيماعان ەركىن, باتىر ۇلىنىڭ جاۋى دا از بولماعان. ۇلكەن كۇش يەسى ءارى «وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى» اقىن, كومەيىنەن شىققان ولەڭىن ەلىنە ءوز انىمەن جەتكىزەر سان قىرلى جىگىتتىڭ باسىنداعى باعىن قىزعانار قىزىلكوز پەندەلەر الىستان ەمەس, ءوز توڭىرەگىنەن وڭاي تابىلادى. قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتى ءىشىن تىرنالاپ ازاپتانعان پەندەلەر بۇل دەرتىنە سەبەپكەردى سۇرىندىرۋگە, مۇمكىندىك بولسا, ءتىپتى كوزىن قۇرتۋعا دايار جۇرەدى ەمەس پە؟
«بالاسى مەن باتاقتىڭ اتىم – سارى» دەگەن ولەڭىندە (سارى بۇل ولەڭىن انگە قوسىپ ايتقان):
«باسىندا باقسىكولدىڭ ەسەنامان
تاياقتان ءولىپ كەتتى سالىڭگىردەي.
اعانىڭ كەگىن قۋىپ جوقتايمىن دەپ,
جالانىڭ جاپتى شولان ءبارىن بىردەي», دەيدى اقىن. سارىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, قاتار وتىرعان شاعىن, اتالاس ەكى رۋ – ەكى اۋىل اراسىندا داۋ شىعىپ, سودان ارادا توبەلەس بولىپ كىسى ولەدى. بۇل ولىمگە بۇرىننان سارىعا ءتىسىن قايراپ جۇرگەندەر اقىندى كىنالى ساناپ, جوعارىعا ارىز جونەلتەدى. ال ءوزىنىڭ جازىقسىز ەكەنىنە سەنىمدى سارى اۋىلىندا ەركىن جۇرە بەرەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە ورىس جاساۋىلدارى كەلىپ ۇستاپ, ىرعىزدىڭ (جارمولا) تۇرمەسىنە قامايدى. مىنە, وسىلايشا, اقىننىڭ قۋعىن-سۇرگىندەگى ءومىرى باستالادى. تومەندەگى ولەڭدى وسى ىرعىز تۇرمەسىندە شىعارىپ, ونى انگە قوسىپ ايتقان.
«...جاتىرمىز جارمولانىڭ
قالاسىندا,
سالەم ايت ءبىزدىڭ قازاق بالاسىنا.
اقىرىن, اللا ءوزىڭ جەتكەرمەسەڭ,
قالدىق قوي كىسى ءولىمىنىڭ جازاسىنا»,
دەگەن اقىن تۇرمەدەگى كورگەن قيىنشىلىعىنان گورى جازىقسىز قامالعانىنا كۇيىنىپ, اللادان مەدەت تىلەيدى.
جارمولا تۇرمەسىنەن ەبىن تاۋىپ قاشىپ شىققان سارى بەسقالانى (قوڭىرات, شىمباي, تورتكول, ۇرگەنىش, حورەزم) بەتكە الادى. جولعا شىعاردا اقىن ءوزىنىڭ جۇرەك قالاۋى, بىراق وزگەگە ايتتىرىپ قويعان قوسان ارۋعا جولىعىپ اتتانادى. وسى تۇستى اقىن بىلاي دەپ جىرلاعان:
«بەرىپتى قوسان بىزگە ماقپال قولعاپ,
مەن كەتتىم بەسقالاعا باسىم قورعاپ.
قىز قوسان مەن كەلگەنشە ۇيدەن شىقپا,
تورتقارا الىپ كەتپەيد سەنى زورلاپ», دەپ سۇيگەنىمەن قيماي قوشتاسادى.
ەلىنەن ەرىكسىز اۋعان اقىنعا سەرىك بولىپ تەك استىنداعى سايگ ۇلىگى عانا قالادى. ەپوستىق جىرلارداعى باتىرلارداي تۇلپارىنا سەنىم ارتقان سارى بىلاي تولعايدى:
«تارلان ات, باس-اياعىڭ ۇرىنباي-اق,
سالبىرار توبە شاشىڭ ت ۇلىمداي-اق.
جەم بەرىپ ساۋىرىڭدى تۇرسام سيپاپ,
الباردا تۇرۋشى ەدىڭ ق ۇلىنداي-اق.
مىنۋگە سەن تۇلپاردى اركىم قۇمار,
بايلاردىڭ الپەشتەگەن ۇلىنداي-اق,
ءارى اتىم, ءارى دوسىم مەنىڭ تارلان,
قايتەيىن ولەڭ قىلماي,
ءسوزىمدى اياپ...»,
دەيدى. تارلانىمەن بەسقالا اسىپ, ول جاقتا ەكى-ءۇش جىلداي ءجۇرىپ, داۋ ەسكىردى, اۋىل-ايماق اراسى تاتۋلاستى دەگەندى ەستىپ ەلىنە سەنىپ كەلگەن اقىنعا تىنىش ءومىر بۇيىرا قويمايدى. باسىندا اعايىندىق كورسەتكەندەي بولعان مىرزاعۇل مەن شولان وعان پاتشانىڭ ايەلى ۇل تۋىپتى, سوعان وراي راقىمشىلىق جاريالانىپتى, سەنى كەشىرەدى دەپ ورىنبورعا بارىپ, گەنەرال-گۋبەرناتوردان كەشىرىم سۇراۋعا جىبەرەدى. اڭعال اقىن ورىنبورعا بارعاندا ۇستالادى, بىراق ودان دا ءبىراز وتكەن سوڭ قاشىپ شىعادى دا ەلىنە كەلىپ, سودان تابىن جۇرتىنا اسادى. الايدا سوڭىنان اڭدىعان جاۋ تاعى دا ۇستاپ الادى دا, ەندى قاشپاستاي ەتىپ, اياق-قولىنا كىسەن سالىپ, ايداپ اكەتەدى. ودان ارعى تاعدىرىن جوعارىدا ايتتىق.
«...كۇز بولسا, قۇس قايتادى جايلاۋىنا,
دۇشپاننىڭ بىزدەر تۇستىك بايلاۋىنا.
ارتىمدا ىزدەيتۇعىن كىسى جوق بوپ,
ءسىبىردىڭ كەتتىم قاپى ايداۋىندا.
ىشىندە كوپ تۇتقىننىڭ سارى جۇرەد,
تالاي جىل جاياۋلىقپەن داۋرەن سۇرەد.
ءبىز شىقتىق الدى تۇمان الىس جولعا,
قايدان ءدام بۇيىرارىن قۇداي بىلەد», دەپ الداعى تاعدىرىنا كۇمانمەن قاراعان, سۇيگەنىنە قوسىلا الماي تورىققان, ەلىنىڭ باسىنا تونگەن قاسىرەت بۇلتىن جۇرەگىمەن سەزىنگەن اقىن, ءانشى, كومپوزيتور وسىلايشا جان جاراسىنا ولەڭىن ءدارۋ ەتىپ, بۇيىعى سىرىن ىشىنە بۇگىپ كەتە بارادى...
«باسى ەدى ۇلىقۇمنىڭ قاراشولاق,
اياعى كورىنەدى قاراتاماق.
سۋاتتان مىڭ جىلقى ىشكەن ايدىن
كولدەي,
ورتادا وتىرۋشى ەدى تىلەۋ-قاباق.
قاسقاجول, قاراتاماق, قوزىبۇلاق,
الدىمدا قوجاسايى جاتىر سۇلاپ.
باسىنا ەسەنشاعىل شاۋىپ شىقساڭ,
كورىنەر ەلەس-ەلەس قويانقۇلاق»,
دەيدى قايران اقىن «تىلەۋ-قاباق» دەگەن ولەڭ-انىندە. ءسوز ساپتاۋىن قاراڭىزشى, توگىلىپ تۇر.
سارىنىڭ ولەڭدەرىنەن بولەك, «قىز قوسان», «تىلەۋ-قاباق», «داريعا», ء«اريداۋ», «دۇنيە», «سارىنىڭ سىبىرگە ايدالىپ بارا جاتقانداعى ءانى», «تۋعان ەل» سەكىلدى ادامنىڭ جان دۇنيەسىن تولقىتىپ, قيالىن شارىقتاتار اندەرى بار. بۇل تۋىندىلارى تۇرعاندا سارى اقىننىڭ ءور رۋحى ەلىمەن بىرگە جاساي بەرمەك.
