ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى» جولداۋىندا «جاڭا كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى رەتىندە انا مەن بالانى قورعاۋ» باستى نازارعا الىنعان. وتباسى, انا, بالا تاقىرىبى – كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ تىرەگى. وتباسى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىنىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە قوعامعا قاجەتتى كوپتەگەن مىندەتتەردى ورىنداي وتىرىپ, ەل دامۋىندا ۇلكەن ءرول اتقارادى. ۇرپاقتار ءبىر-بىرىمەن الماسىپ, ادامنىڭ ءوزى «وندىرىلەدى», ونىڭ تۇقىمى جالعاسادى. بالا ەڭ العاش رەت وتباسى تاربيەسىن بويىنا سىڭىرەدى.
دەموگرافيا عىلىمى حالىقتى كوپ ادامنىڭ جيىنتىعى رەتىندە ەمەس, ونى ءبىر ۇرپاقتىڭ كەلەسى ۇرپاقپەن اۋىسۋى ارقىلى ءوزىن-ءوزى جاڭارتىپ وتىراتىن ادام پوپۋلياتسياسى رەتىندە قارايدى. ول ءۇشىن پوپۋلياتسيانىڭ بەلگىلى سانى, جاستىق-جىنىستىق قۇرىلىمى بولۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە, ادامداردىڭ بالا تۋى مەن ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇندىلىعىن ءبىلۋى ماڭىزدى. «بالا تۋعا» بايلانىستى قاتىناستار نەكە جانە وتباسى سەكىلدى الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, ەلىمىزدە 8,9 ميلليونعا جۋىق ايەل تۇرادى, ونىڭ 52,2 پايىزى نەكەدە تۇرسا, 28,2 پايىزى ەشقاشان نەكەگە تۇرماعان. سونداي-اق, 12,6 پايىزىن جەسىرلەر, 7 پايىزىن اجىراسقاندار قۇراعان. ەرلەر سانى – 8,3 ملن. ونىڭ 57,1 پايىزى ۇيلەنگەندەر, 36,9 پايىزى ەشقاشان نەكەدە بولماعاندار. بۇدان بولەك, 3,5 پايىزىن اجىراسقاندار, 2,5 پايىزىن جەسىرلەر قۇراعان. ال 18 جاسقا دەيىنگىلەردىڭ 72,3 پايىزى ءوز اتا-انالارىمەن, 15,1 پايىزى تەك اناسىمەن, 6,4 پايىزى تەك اكەسىمەن, 6,2 پايىزى اتا-اناسىنان بولەك تۇرادى.
ۇرپاقتىڭ ءوسىپ-ءونۋى وتباسىنا عانا ءتان. زەر سالا قاراساق, وتباسىنىڭ ماڭىزى تەك حالىقتىڭ ۇدايى ءوسۋى مەن ۇرپاقتى «ءوندىرۋ» عانا ەمەس ەكەنىن كورەمىز. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەگەندەي, اكە مەن انا بالاسىن ءوزىنىڭ جارىن تاڭداۋعا, ءۇي بولۋعا دايىندايدى. جاڭا شاڭىراق كوتەرگەن جاستارعا ءومىر ءتاجىريبەسىمەن قوسا وتباسى قۇندىلىقتارىن ۇيرەتەدى. ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ۇرپاق بويىنا قانداي تاربيە دارىتۋىمىزبەن انىقتالادى. بۇل جونىندە ەلباسىمىز ءوز جولداۋىندا قاداپ ايتتى. وكىنىشكە وراي, جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ۇيلەنەتىن جاستارىمىزدىڭ وتباسىن قۇرۋعا نەمقۇرايلى قارايتىنىن كورسەتەدى. وسىنىڭ سالدارىنان قازىر كەڭىنەن تارالىپ جاتقان از بالامەن شەكتەلۋ ساياساتى, جاستاردىڭ جۇكتىلىكتى بولدىرمايتىن ارەكەتتەرگە ءجيى بارۋى, ايەل دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن جاساندى تۇسىكتەردىڭ كوبەيۋى – ۇرپاق دامۋىنىڭ بولاشاعىنا بالتا شاۋىپ وتىرعانى شىندىق. كۇتپەگەن جۇكتىلىككە, ەرتە, ءجيى نەمەسە كەش تۋعا, جۇبايلاردىڭ بەدەۋلىگىن ەمدەۋگە مەديتسينا جاردەم بەرۋى قاجەت. وسىعان بايلانىستى ايەلدەرگە اقپاراتتىق, پسيحولوگيالىق جانە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى جەرلەردە وتباسىن جوسپارلاۋ ۇيىمدارىن اشۋدىڭ پايداسى وراسان. بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ نىعايۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
ەلىمىزدە دەموگرافيالىق دامۋ ءۇردىسى ءالى دە تولىق قالىپتاسا قويعان جوق, ونىڭ ۇستىنە جاساندى تۇسىك جاساتۋ شەتەلدەگى كورسەتكىشتەردەن ون ەسەگە كوپ بولسا, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىمىز دامىعان ەلدەردەن تومەن. شەتەلدىك تاجىريبە بۇل جاعداي وتباسىن جوسپارلاۋمەن اينالىسپايتىن, بالا تۋدى رەتتەمەيتىن, جۇكتىلىكتى بولدىرمايتىن زاماناۋي پرەپاراتتاردى قولدانبايتىن ەلدەردە كەزدەسەتىنىن كورسەتەدى. وتباسىن جوسپارلاۋ جۇمىسىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە بولماعاندىعىنان ايەلدەردىڭ جارتىسىنان كوبى جۇكتىلىكتەن تيىمدىلىگى تومەن ادىستەر ارقىلى ساقتانادى, تەك 12-15 پايىزى عانا ساقتانۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن قولدانادى. سونىڭ ناتيجەسىندە كۇتپەگەن جۇكتىلىك كوبىنە تۋىلۋ مەرزىمىنەن بۇرىن جاساندى توقتاتىلىپ وتىرادى. حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ كورسەتۋى بويىنشا, ءتيىمدى ساقتانۋ قۇرالدارىن ايەلدەردىڭ 40 پايىزى عانا پايدالانسا, جاساندى تۇسىك جاساۋ 1,5-2 جارىم ەسە, انا ءولىمى 3 ەسەگە ازايادى ەكەن.
بۇل ماسەلە ۇلت كەلەشەگىنە اسا قاتىستى بولعاندىقتان, جوسپارسىز جۇكتىلىكتى, بەدەۋلىكتى, جىنىستىق اۋرۋلار مەن سپيد-تەن ەمدەلۋگە باسا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. قازىرگى كەزدە جاستاردى كوپشىلىك اقپارات قۇرالدارى ارقىلى تۋ مەن كوپ بالالى بولۋ جونىندە ۋاعىزداۋ, راسىن ايتقاندا, ونشالىقتى ءتيىمدى بولىپ تۇرعان جوق. دەگەنمەن, از بالالى بولۋ نورماسى ۇلتىمىزدى ۇشپاققا شىعارمايتىنىن ءتۇسىندىرىپ, ۇلتجاندىلىق سەزىمىن وياتىپ, ناسيحاتتاعانىمىز ءجون. كوپتەگەن وتباسىلار قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىن ەسكەرمەي, بالا تۋدى وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى فاكتورلار ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدا. سوندىقتان دەموگرافيالىق ساياسات حالىقتىڭ, قوعامنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىن ەسكەرگەنى دۇرىس.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر مەن كوپتەگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى بالا تۋدىڭ وسۋىنە نەمەسە ازايۋىنا حالىقتىڭ جىنىسى مەن جاسىنا قاراي قۇرامى, تۇرمىستىق جاعدايى, نەكەگە تۇرۋ جاسى, جالپى جانە كاسىبي ءبىلىمىنىڭ دەڭگەيى, قوعامدىق وندىرىستە ايەل ەڭبەگىن پايدالانۋدىڭ دارەجەسى, ءوندىرىستىڭ دامۋ دەڭگەيى, بالا ءولىمى, حالىقتىڭ مادەني-رۋحاني دامۋ دارەجەسى سەكىلدى فاكتورلاردىڭ اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى.
حالىقتىڭ ۇدايى ءوسىپ-ءونۋىن انىقتايتىن ماڭىزدى فاكتور – بالانىڭ تۋىلۋى. تۋ دەڭگەيى ءبىر جىل ىشىندەگى ءتىرى تۋىلعانداردىڭ جالپى سانىنىڭ حالىقتىڭ 1000 ادامعا شاققانداعى ورتاشا سانىنا قاتىناسىن كورسەتەدى جانە فەرتيلدى كونتينگەنتتىڭ سانىنا بايلانىستى. فەرتيلدى كونتينگەنت حالىقتىڭ جاسى مەن جىنىستىق قۇرىلىمىمەن, نەكەلەر مەن اجىراسۋلار دەڭگەيىمەن, ستەريلدى جۇبايلار مەن باسقا دا تازا دەموگرافيالىق فاكتورلار ارقىلى انىقتالادى.
قازاق وتباسىنداعى بالا تۋ سوعىستان كەيىنگى جىلداردا كوبەيە ءتۇسىپ, 50-60 جىلدارى ەڭ جوعارعى دەڭگەيگە جەتتى. ەگەردە 60-جىلداردىڭ باسىندا قازاق وتباسىندا بالا تۋدى ادەيىلەپ تەجەۋ كەڭ تاراماعان بولسا, قازىرگى كەزدە ول رەتتەلەتىن جاعدايعا ءتۇستى. مۇنىڭ باستى سەبەبى, 60-جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ۇيلەنگەن جاستاردىڭ جاڭا مادەني نورمالارعا, ءومىر ءسۇرۋدىڭ جاڭا تالاپتارىنا, اقپارات قۇرالدارىنىڭ اسەرىنە, ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە, ايەلدەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جۇمىسقا نازار اۋدارۋىنا بايلانىستى بولدى. وسىعان سايكەس جاس انالاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى (بالا تۋ) كوزقاراسى باسقاشا قالىپتاسا باستادى. نەكەدەگى اكە مەن انا عانا بالا تۋدىڭ «پاك سانىن», «وزدەرى قالاعان سانىن», «ىقتيمال سانىن» ءوز ەرىكتەرى بويىنشا شەشەدى. «بالانىڭ پاك سانى» دەگەن – ابستراكتىلى ۇعىم, سەبەبى, ول جۇبايلاردىڭ ناقتى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىنان الشاق جاتىر. بۇل كورسەتكىش, جالپى وتباسىندا پاك جاعدايدا بالانىڭ نەشەۋ بولعانى دۇرىس دەگەن ۇعىمدى كورسەتەدى. ءومىردىڭ ماڭگى پاك كۇيىندە تۇرمايتىنى ادامزاتقا انىق. ال «قالاعان بالا سانى» ۇعىمى – ءار تۇلعانىڭ ءوز ەركى. شىن مانىندە نەشە بالا بولاتىنىن ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىنىڭ ناقتى كورىنىسى شەشەدى. ومىردە جۇبايلار وزدەرىنىڭ باستاپقى دەموگرافيالىق ۇستانىمدارىنا قول جەتكىزۋگە تالپىنادى.
فرانتسۋز دەموگرافى ر.پرەسسانىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا «قالاعان بالا سانى» ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىندە ءومىر سۇرگەندەردىڭ وزىندە 87 پايىز بولسا, تومەن جاعدايىندا 79 پايىزعا ورىندالادى ەكەن. «قالاعان بالا» سانىنا قول جەتكىزۋ بىرنەشە جاعدايلارعا بايلانىستى. ونىڭ ىشىندە جۇبايلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى (وكىنىشكە وراي, بىلىمدەرى جوعارىلاعان سايىن بالا سۇيۋگە ق ۇلىقسىز بولادى), ايلىق تابىستارى, تۇرعىن ءۇيدىڭ كولەمى, بوس ۋاقىتتارى, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ, قاجەتتى كەرەك-جاراقتاردىڭ قولجەتىمدىلىگىنە سايادى. زەرتتەۋلەر جاس جانە 30-49 جاس اراسىنداعى ايەلدەردىڭ «قالاعان بالا» سانىنا كوزقاراسى ءارتۇرلى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. بۇل وتباسىنداعى تابىس مولشەرىنە دە قاتىستى. نەعۇرلىم تابىس جوعارىلاسا, «قالاعان بالا» سانى تومەندەيدى.
1-كەستە. حالىقتىڭ تابيعي قوزعالىسىنىڭ كورسەتكىشتەرى
| |
1970
|
1980
|
1990
|
2000
|
2010
|
2011
|
2013
|
|
تۋىلعان بالا سانى
|
|
|
|
|
|
|
|
| بارلىعى |
23,4 |
23,9 |
22,1 |
14,9 |
22,5 |
22,5 |
2,8 |
| قالادا |
19,7 |
22,1 |
19,1 |
13,6 |
22,9 |
21,8 |
1,9 |
| اۋىلدىق جەردە |
27,1 |
25,9 |
26,3 |
16,6 |
22,1 |
23,3 |
3,7 |
|
ولگەندەر سانى
|
|
|
|
|
|
|
|
| بارلىعى |
6,0 |
8,0 |
7,9 |
10,1 |
8,9 |
8,7 |
8,5 |
| قالادا |
6,5 |
8,1 |
8,1 |
11,3 |
9,5 |
9,2 |
9,0 |
| اۋىلدىق جەردە |
5,5 |
7,8 |
7,5 |
8,5 |
8,3 |
8,1 |
8,0 |
|
تابيعي ءوسىم
|
|
|
|
|
|
|
|
| بارلىعى |
17,4 |
15,9 |
14,2 |
4,8 |
13,6 |
13,8 |
14,1 |
| قالادا |
13,2 |
14,0 |
11,0 |
2,3 |
13,4 |
12,6 |
12,6 |
| اۋىلدىق جەردە |
21,6 |
18,1 |
18,8 |
8,1 |
13,8 |
15,2 |
15,6 |
2-كەستە. اناسىنىڭ جاسىنا قاراي تۋ مولشەرى
|
اناسىنىڭ جاسى
|
1958 -1959
|
1978 -1979
|
1989
|
1999
|
2009
|
2010
|
2011
|
2012
|
| 20-دان جاس |
48,4 |
37,7 |
47,4 |
33,8 |
31 |
28,3 |
29,4 |
31,3 |
| 20-24 |
233,8 |
198,6 |
214,3 |
133,3 |
156,1 |
129,7 |
148,0 |
153,2 |
| 25-29 |
235,9 |
163,3 |
153,1 |
100 |
157,0 |
105,4 |
154,8 |
156,0 |
| 30-34 |
175,9 |
110,8 |
89,8 |
59,6 |
110,0 |
66,2 |
110,4 |
109,2 |
| 35-39 |
127,2 |
63,4 |
41,9 |
26,1 |
60,5 |
29,8 |
62,2 |
61,6 |
| 40-44 |
54,8 |
27,5 |
12,7 |
5,9 |
15,3 |
6,5 |
15,7 |
15,8 |
| 45-49 |
16,8 |
3,8 |
1,0 |
0,6 |
0,7 |
0,5 |
0,7 |
0,7 |
| 15-49 |
143 |
94,5 |
92,2 |
53,5 |
80,4 |
53,8 |
80,9 |
82,9 |
2009 جىلعى حالىق ساناعى كەزىندە 15-55 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەرگە نەشە بالا تۋدى جوسپارلاعانى تۋرالى سۇراق قويىلدى. وعان قاتىسقان 5058696 ايەلدىڭ 13098783-ءى «بالا جوسپارلادىم» دەپ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ىشىندە, قالادا تۇراتىن ايەلدەر 6751966 (51,5%) بولسا, اۋىلدىق جەردە 6346817 (48,5%) بولىپ شىقتى. ەلىمىز بويىنشا ءبىر ايەل رەپرودۋكتيۆتى كەزەڭدە (بالا تۋعا قابىلەتتى جاسىندا نەمەسە 15-49 جاس ارالىعىندا) ورتا ەسەپپەن 2,6 بالا تۋدى جوسپارلاعان, ونىڭ ىشىندە, قالادا – 2,3 بالا, اۋىلدىق جەردە - 3 بالا. ايتا كەتۋ كەرەك, جاسى ۇلكەن توپتاعى ايەلدەردىڭ جوسپارى جوعارىلاۋ. ماسەلەن, 25-50 جاستاعى ايەلدەر ورتاشا 2,6-2,9 بالا تۋدى جوسپارلاسا, جاسى 15-24 جاستاعى ايەلدەر 2,0-2,3 بالا تۋدى عانا قالاعان.
بالا سانىن وتباسىندا وزدەرى شەشۋ ءداستۇرى الدىمەن قالا تۇرعىندارىنان باستالدى. «اسفالتتا تۋعان» بالانىڭ سانى ءالى كۇنگە دەيىن اۋىلدىق جەردە تۋىلعانداردان از. جۇبايلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ بالا تۋعا كەرى اسەرى دە جالعاسىن تابۋدا. ونىڭ باستى سەبەبى: تۇرمىس ايەلدەن كوپ ۋاقىتىن ءۇي جۇمىسىنا ءبولۋدى تالاپ ەتەدى. نەعۇرلىم كوپبالالى وتباسى بولعان سايىن, ونىڭ جۇمىسى دا كوبەيىپ, ايەلدىڭ ءوزىنىڭ جان-جاقتى دامۋىنا ۋاقىتى جەتپەي, جەكە باسىنا كوڭىل از بولەدى. وسىعان سايكەس ايەل بالا سانىن ازايتۋعا ءماجبۇر. جاسىراتىنى جوق, ءار وتباسى ءوز تىرشىلىگىن كۇيتتەۋدە. ءبىر جاعىنان بالا-شاعاسىن اسىراۋ ءۇشىن اقشا تابۋدىڭ جولىن ىزدەپ, جۇمىس ىستەيدى. ەكىنشى جاعىنان, ەڭ باستى تابيعي بورىشى – ۇرپاعىن ومىرگە اكەلەدى. قاراپ وتىرساق, ادامدى دۇنيەگە كەلتىرۋ پروتسەسىن قانشاما قوعامدىق, مەملەكەتتىك ماسەلە دەپ قاراساق تا, كوبىنە جەكە وتباسىنىڭ ءوزىنىڭ عانا ءىسى بولىپ قالىپ وتىر. ۇيدەگى تىرشىلىكتەردىڭ كوبى ايەلدىڭ موينىندا ەكەنى تاعى راس. بۇل ءوز كەزەگىندە كۇيەۋى ەكەۋىنىڭ اراسىندا پسيحولوگيالىق تەڭسىزدىكتى تۋدىرادى. وسىدان كەلىپ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ ارەكەتى پايدا بولادى. ەر ادامدار دا ۇيدەگى وزىنە تيەسىلى جۇمىستاردىڭ از بولعانىن قالاپ, بالا باسىن تەجەۋگە ق ۇلىق تانىتادى.
ايەلدى بالا سانىن كەمىتۋگە ءماجبۇر ەتەتىن فاكتور – وتباسىنىڭ ەكونوميكالىق, ماتەريالدىق جاعدايى. نارەستەنى تۋ, ونى ءوسىرۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. بالامەن وتىرعان ايەل قىزمەتىنەن قالىس قالىپ, ماماندىعىنىڭ ءمانىن دە ۇمىتا باستايدى. ءوزىن-ءوزى قاراۋعا ۋاقىتى جەتپەي, جان تىنىشتىعى ازايادى. ونىڭ ۇستىنە, قازىر ايەلدىڭ ەرىمەن قاتار وتباسىن اسىراۋ مىندەتى قاتار جۇرگەنى راس. ول – قازىردە تۇتىنۋ زاتتارىن ۇيگە جەتكىزۋمەن قوسا ءۇيدىڭ تازالىعى, اس دايارلاۋ سەكىلدى تىرشىلىكتەردىڭ «قامىتىنان» بوساعان جوق. سونداي-اق, بالا دارىگەرى, تاربيەشىسى, پەداگوگتىك قىزمەتىن دە قوسا اتقارادى. وسىدان كەيىن ءاربىر انا بۇل قيىنشىلىقتان شىعۋدىڭ جولى بالا سانىن ازايتۋ دەپ تۇسىنەدى. ەگەردە وسىدان 50-60 جىل بۇرىن ءار قازاق ايەلى ورتاشا ەسەپپەن 7-8 بالادان تۋسا, 2000-2011 جىلدارى 3 بالادان تۋعان. ءسويتىپ, قازاق حالقى ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ دەموگرافيالىق اۋىسۋدىڭ ەكىنشى فازاسىنا, ياعني, تۋدىڭ تومەندەۋ ساتىسىنا كوشتى. بولجام بويىنشا, كەلەشەكتە تۋدىڭ تومەندەۋى ءالى دە باسەڭدەيدى. تۇراقتانار دەگەن ءۇمىت تە بار, بىراق, بۇل تۇراقتىلىق حالىقتىڭ جاستىق قۇرىلىمىنىڭ جاقسارۋىنا بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرگەن دۇرىس.
جالپى, 1970-1990 جىلدارى وڭىرلەردەگى تۋ دەڭگەيىندە وڭ وزگەرىستەر بولدى. 2013 جىلى ەلىمىزدە 387227 بالا دۇنيەگە كەلدى, سونىڭ ىشىندە قالالىق مەكەندەردە – 209004 ادام, اۋىلدىق جەرلەردە – 178223 ادام. تۋىلعان ەر بالالار 51,6 پايىزدى قۇراسا, 48,4 پايىزى قىز بالالار بولعان نەمەسە 100 قىز بالاعا شاققاندا 106,7 ەر بالادان كەلگەن. تۋىلعاندار سانى سوڭعى ون جىلدا قالالىق مەكەندەردە 50,7 پايىزعا, اۋىلدىق جەردە 63,1 پايىزعا ارتتى. 2013 جىلى تۋىلعاندار سانى 2003 جىلعى دەڭگەيدەن 56,2 پايىزعا ءوستى. سوڭعى ون جىل ءىشىندە 1000 تۇرعىنعا شاققانداعى بالا تۋدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى ماڭعىستاۋ وڭىرىندە (31,7), وڭتۇستىك قازاقستان (29,6) جانە اتىراۋ (28,6) وبلىستارىندا بولدى. ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە شىعىس قازاقستان (16,4), قوستاناي (14) جانە سولتۇستىك قازاقستان (14,8) وبلىستارى تابان تياناقتاتتى. وسىلايشا, تۋدىڭ جوعارى جانە تومەنگى دەڭگەيلەرىنىڭ ءوزارا الشاقتىعى 60 پايىزدان اسىپ كەتتى. سوڭعى 40 جىلدا بالا تۋدىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 15,85 ساتىعا باياۋلادى. تومەندەۋ بىركەلكى بولعان جوق, مىسالى, 1970 جىلى بىردەن 30,5 پايىزعا تۇسسە, سوڭعى جىلدارى بۇل كورسەتكىش ودان تومەندەۋ باياۋلادى. تۋدىڭ جوعارى بولىپ, ءولىمنىڭ تومەندەۋى ناتيجەسىنە بايلانىستى 1000 ادامعا شاققانداعى تابيعي ءوسىم قىزىلوردا وبلىسىندا 2011جىلى – 21,8, وڭتۇستىك قازاقستاندا – 21,7, اتىراۋ وبلىسىندا 21,2 بولدى. ال قوستاناي مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 1970-2010 جىلدارى تۋ كوەففيتسەنتى 3,4 پايىزعا باسەڭدەگەن.
رەپرودۋكتيۆتى كەزەڭىندە (15-49 جاس) ءبىر ايەلدىڭ ورتا ەسەپپەن العانداعى دۇنيەگە اكەلەتىن بالالار سانىن كورسەتەتىن تۋدىڭ جيىنتىق كوەففيتسيەنتى (تجك) 2013 جىلى 2,64-ءتى قۇرادى جانە 10 جىل ءىشىندە 0,61-كە ءوستى (2003 ج. – 2,03). قالالىق مەكەندەردە تجك 2,40 (2003 ج. – 1,89) اۋىلدىق مەكەندەردە 3,01 (2003 ج. – 2,27) بولدى. ەلدىڭ وڭىرلەرى بويىنشا ەڭ جوعارى تجك وڭتۇستىك قازاقستان (3,63), ماڭعىستاۋ (3,63), قىزىلوردا (3,43), جامبىل وبلىستارىندا (3,41), ال تومەنگى كورسەتكىش الماتى قالاسى (1,71) مەن قوستاناي (1,77) وبلىسىندا بايقالدى.
1970 جىلدان بەرى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ەلىمىزدە بالانىڭ تۋىلۋ كورسەتكىشى جوعارى وبلىستار (وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ) مەن تۋ كورسەتكىشى ەڭ تومەن دەگەن وبلىستاردى (قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان) انىقتادى. 2013 جىلى ەلىمىزدىڭ 38,6 پايىز حالقى تۇراتىن ورتالىق جانە سولتۇستىك وبلىستارىندا تۋدىڭ جالپى كوەففيتسيەنتى 18,8 بولسا, ەلدىڭ 61,4 پايىز حالقى تۇراتىن وڭتۇستىك, باتىس ايماعىندا تۋ 22,4 پايىزدى قۇرادى. اتالعان وبلىستاردا تۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىنا بالا تۋ تۋرالى ۇستانىمدارى ۇيلەسىم تاباتىن, وتباسى تاريحىنىڭ تانىمى ۇندەسە بىلەتىن قازاق جانە وزبەك ۇلتتارىنىڭ شوعىرلانۋى سەبەپ بولدى. كەلەسى فاكتور يندۋستريالاندىرۋ مەن ۋربانيزاتسيانىڭ ءوسۋ دەڭگەيىنەن كورىندى. ايماقتىق دالەلدەر اۋىل مەن قالا تۇرعىندارىنىڭ تۋ كوەففيتسيەنتتەرىنىڭ الشاقتىعى 0,8 دەن 7,4 ساتىعا دەيىن جەتكەن. حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى – تۋ مەن ءولىمنىڭ جالپى كوەففيتسيەنتتەرىنىڭ ايىرماشىلىعى نەگىزىندە ەسەپتەلەتىن تابيعي ءوسىم كوەففيتسيەنتىمەن كورسەتىلەدى. ال 1-كەستەدە كورسەتىلگەندەي, 1990-2013 جىلدارى بۇل كورسەتكىش 14,2 دەن 14,1-گە دەيىن تومەندەگەن.
رەسپۋبليكامىزدا 1958-2012 جىلدارى اناسىنىڭ جاسىنا قاراي تۋىلعاندار تۋرالى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بالا تۋدىڭ 1958-1959 جىلدارمەن سالىستىرعاندا تومەندەگەنىن كورسەتەدى. بۇل جۇبايلاردىڭ وتباسىنداعى بالا سانىن وزدەرى شەشۋىنىڭ كەڭ تاراعانىن جانە ونىڭ تەرەڭدەي تۇسكەنىن اڭعارتادى. بۇل (2-كەستە) كەلەسى كەستەدە كورسەتىلگەن.
سوڭعى كەزدە انا جاسىنىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىندەگى (20-دان جاس, 20-24 ارالىعىنداعى) تۋ كورسەتكىشى 1978-1979 جىلدارى تۋىلعاندارمەن سالىستىرعاندا, 1989 جىلى تۋىلعاندار ءۇشىن بىرنەشە جوعارىراق بولدى. ەكىنشى ءبىر تەندەنتسيا 50-جىلداردىڭ اياعىندا جاسىنا قاراي تۋدىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشى 25-29 جاستاعى ايەلدەرگە ءتان بولسا, قازىرگى كەزدە دە بۇل كورسەتكىش وسى جاستاعى ايەلدەر اراسىندا بولىپ تۇر. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر 2013 جىلى رەپرودۋكتيۆتى (ايەلدەردىڭ بالا تۋعا قابىلەتتى جاسى) جاستاعى ايەلدەردىڭ 12,6 پايىزعا وسكەنىن كورسەتەدى. ونىڭ ىشىندە, 20-24 جاستاعى توپ – 29, 45-49 جاستاعى توپ 27 پايىزعا وسسە, 35-39 جاس ارالىعىندا توپ 5,5 پايىزعا تومەندەگەن.
دەموگرافيالىق جاعدايدى تالداۋ ءۇشىن رەپرودۋكتيۆتى جاستاعى نەكەدە تۇرعان ايەلدەردىڭ جاستىق قۇرىلىمى قاجەت. فەرتيلدى جاستاعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 29 پايىزدان 37 پايىزعا نەمەسە 8 پايىزعا وسكەن. ال 20-29 جاستاعى قارقىندى بالا تۋ جاسىنداعى ايەلدەر سانى 5,4 پايىزعا نەمەسە 34,6 پايىزدان 40 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى. رەپرودۋكتيۆتى جاستاعى نەكەدە تۇرعان ايەلدەر سانى 58,6 پايىزدان 53,1 پايىزعا دەيىن كەمىگەن دە, 20-29 جاستاعى ايەلدەر سانى 29,4 پايىزدان 30,1 پايىزعا دەيىن وسكەن. رەپرودۋكتيۆتى جاستاعى نەكەدەن اجىراسقان ايەلدەر سانى 8,8 پايىزدان 6,9 پايىزعا دەيىن نەمەسە 1,9 ساتىعا تومەندەدى. وسى توپتىڭ ىشىندە 20-29 جاس ارالىعىندا اجىراسقان ايەلدەر سانى 24 پايىزدان 19 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. رەپرودۋكتيۆتى جاستاعى جەسىر قالعان ايەلدەر سانى دا وزگەرىسكە ۇشىراپ, 3,5 پايىزدان 2,5 پايىزعا دەيىن كەمىدى. 20-29 جاستاعى جەسىر ايەلدەر سانى 10,5 پايىزدان 6,5 پايىزعا دەيىن نەمەسە 4 پايىزعا ازايدى. ەلىمىزدە بۇكىل ايەلدەردىڭ سانى 1999-2013 جىلدارى 9,9 پايىز وسسە, وسى ۋاقىت ىشىندە بالا تۋعان ايەلدەردىڭ سانى 13,5 پايىزعا ۇلعايعان. 2011 جىلى تۋ كوەففيتسەنتى 20 جاسقا دەيىنگى توپتان باسقا توپتاردىڭ بارلىعىندا جوعارى بولىپ, 1000 ادامعا شاققاندا 29,4 بالادان كەلدى.
قازىرگى كەزدە كوپتەگەن ەلدەرگە از بالالى وتباسىنا كوشۋ تەندەنتسياسى ءتان, ازىرگە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە, اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن تۇركى تەكتەس حالىقتار اراسىندا 3-4 بالالى بولۋ تەندەنتسياسى ساقتالۋدا. سونىمەن قاتار, تمد ەلدەرىنە ءتان از بالالى بولۋ تەندەنتسياسى بايقالادى. مۇندا نەگىزىنەن بالا تۋ 20-24 جانە 25-29 جاستار توبىنا اۋىسۋدا. باسقا جاستار توپتارىندا تۋ كوەففيتسيەنتى تومەندەپ كەتتى. مىسالى, 35-39 جاستاعى توپتا بالا تۋ 1,2 ەسەگە, 45-49 توپتا 3 ەسەگە تومەندەگەن.
بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ وسۋىنە ەلىمىزدەگى نەكەلەسۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن اجىراسۋدىڭ تومەن بولعانى وڭ اسەر ەتۋدە. سونىمەن قاتار, تابيعي ءوسىم مەن تۋعا حالىقتىڭ قالادا نەمەسە اۋىلدىق جەردە تۇرعانى دا اسەر ەتەدى. مىسالى, 2013 جىلى 1000 ادامعا شاققاندا, قالادا – 22,4 ادام تۋىلسا, اۋىلدىق جەرلەردە – 23,2 نارەستە دۇنيەگە كەلگەن. دەمەك, نەعۇرلىم اۋىلدىق جەردە تۇراتىن حالىقتىڭ سانى كوپ بولسا تۋ دەڭگەيى دە جوعارىلاماق.
ءبىلىم دەڭگەيى مەن بالا تۋ اراسىندا بەلگىلى ءبىر بايلانىس بار, حالىقتىڭ ءبىلىمى نەعۇرلىم جوعارى بولعان سايىن بالا تۋ تومەندەيدى. بۇل قاعيدانى 2009 جىلعى حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسىنان دا اڭعارۋعا بولادى. جوعارى ءبىلىم العان ايەلدەردىڭ 1000 ادامعا شاققانداعى تۋىلعان بالا سانى – 1279, جوعارى ءبىلىمى اياقتالماعان ايەلدەردە – 1306, ورتا ءبىلىم العانداردا – 1378, تولىق ەمەس ورتا ءبىلىمى بار ايەلدەردە – 1648 بولسا, باستاۋىش ءبىلىمى بارلار 2718 ءسابيدى ومىرگە اكەلگەن. سوندا ءبىلىمى باستاۋىش مەكتەپ دەڭگەيىندە بولعان ايەلدەر عانا تۋدىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشىنە يە بولىپ, ۇدايى ءوسۋدى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعاندىعىن كورەمىز.
انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ماقساتىندا سوڭعى جىلدارى كوپتەگەن پەرزەنتحانالار, ايەلدەر مەن بالالار كونسۋلتاتسيالارى, جۇكتى ايەلدەر مەن بالالى ايەلدەر ءۇشىن دەمالىس ورىندارى سالىنۋدا. 2013 جىلى ەلىمىزدە 1018 ايەلدەر كونسۋلتاتسيالارى مەن اكۋشەر-گەنيكولوگيالىق كابينەتتەر جۇمىس ىستەۋدە. سول جىلى ءاربىر تۋىلعان 1000 بالاعا ەسەپتەگەندە 10,3 دارىگەر اكۋشەر-گينەكولوگتان, جۇكتى ايەلدەرگە ارنالعان 25 كەرەۋەتتەن تيەسىلى بولعان.
2010-2011 جىلدارى قر ستاتيستيكا اگەنتتىگى مەن بۇۇ بالالار قورىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ەلىمىزدە ايەلدەردى بوسانۋعا دەيىنگى ۋاقىتتاعى باقىلاۋعا الۋ جۇمىسى جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتتى. جۇكتى ايەلدىڭ 99,2 پايىزى كەم دەگەندە ءبىر رەت دارىگەردىڭ قابىلداۋىندا بولعان, ال جۇكتى ايەلدەردىڭ 87 پايىزى ءتورت رەتتەن جوعارى ساناتتى دارىگەرگە قارالعان. 15-16 ايلىق بالالار توبىنا ءومىرىنىڭ العاشقى ون ەكى ايىندا بتسج (99,2%) ەگۋ جۇمىسى جاسالىپ, 98,4%-نا ءبىرىنشى اكدس ەگۋى, 98,1%-نا پوليومەليت ۆاكتسيناسى سالىنعان. سونىمەن قاتار, مەملەكەت بالالى وتباسىنا كوپتەگەن ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋدە. تەگىن نەمەسە جەڭىلدىكپەن بالالار مەكەمەلەرىندە تاربيەلەۋ, كوپبالالى انالالارعا مەملەكەتتەن جاردەماقى تولەۋ, از قامتىلعان, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلارعا, جاس مۇگەدەكتەرگە جاردەماقى تاعايىنداپ, ەڭبەككە جارامسىز مۇگەدەك بالالاردىڭ زەينەت اقىسىنا قوسىمشا تولەۋ سەكىلدى قامقورلىقتار قارالعان. 2012 جىلى بالا تۋعا بايلانىستى بەرىلەتىن ءبىر جولعى مەملەكەتتىك جاردەماقىنى 381,2 مىڭ ادام 64 720 تەڭگەدەن, ءبىر جاسقا تولماعان بالانى باعىپ كۇتۋ بويىنشا جاردەماقىنى 313,7 مىڭ ادام 16 396 تەڭگەدەن الدى. بىراق كوپتەگەن زەرتتەۋلەر مۇنداي ماتەريالدىق جاردەماقىلار بالا تۋدى ىنتالاندىرا المايتىنىن كورسەتىپ وتىر. بالا تۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن بەرىلەتىن الەۋمەتتىك جاردەماقىنىڭ مولشەرىن ەلدەگى ورتاشا جالاقىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋ قاجەت. سوندا عانا ءار وتباسى بالاسىن وسىرۋگە, ونىڭ كەلەشەگىنە سەنىمدى بولادى.
حالىقتىڭ تابيعي وسىمىنە اسەر ەتەتىن ەڭ باستى شەشۋشى فاكتور – بالا تۋ بولىپ سانالادى.تابيعي ءوسىمنىڭ جوعارى بولۋى مەملەكەتتىڭ انا مەن بالانى قورعاۋعا باعىتتالعان دەموگرافيالىق ساياساتىنا تىكەلەي بايلانىستى. سەبەبى, بالالى وتباسى – مەملەكەتىمىزدىڭ تىرەگى. سوندىقتان, بالا تۋدى كوبەيتۋ مەن كوپبالالى بولۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت وتباسى جانە نەكە سالاسىنداعى زاڭنامالاردى قايتا قاراپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدى بارىنشا قامتيتىن ءتيىمدى دەموگرافيالىق ساياسات جۇرگىزۋى ءتيىس.
باقبەرگەن دوسمانبەتوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ساراپشىسى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى.
