– رامازان اعا, «قازاق قىزى» تالاي تاعدىردى باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرگەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن ىلە-شالا تۋعان ءان. ونىڭ بىردەن تانىمال تۋىندىعا اينالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتقان جوق پا؟
– وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلۋگە جۋىق ءان جازىپپىن. ونىڭ ىشىندە وسى «قازاق قىزىنىڭ» ورنى بولەك. ءوزىم دە ءاننىڭ ەل كوكەيىندە جاتتالا كەتكەنى دەر كەزىندە جازىلعانىنان دەپ ويلايمىن.
ەلدەگى جالعىز شەشەمە قارايلاپ ءجۇرىپ 1985 جىلى 31 جاسىمدا الماتىداعى چايكوۆسكي اتىنداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇستىم. كۋرستاسىم ءلاززات اسانوۆا قوبىز بولىمىندە ءبىلىم الدى. مەن ونىڭ وكىل اعاسى, ول مەنىڭ قارىنداسىم رەتىندە جاقىن ارالاستىق. تالانتتى, قايسار قىز ەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە ايگىلى جەلتوقسان جەتتى. جۇرتتىڭ اعىلىپ جاتقانىن كورىپ, الاڭعا ءبىز دە باردىق. سول جەلتوقسان, الماتىداعى الاقانداي سول الاڭ اينالاسى 2-3 كۇننىڭ ىشىندە سوتسياليستىك يدەولوگيا نەگىزىندە باسقارىلىپ كەلگەن مەملەكەتتىڭ شىن بەت-بەينەسىن كورسەتتى عوي. وسى 2-3 كۇن الماتى الاڭى سىرتقى الەمنەن مۇلدەم بولەكتەنىپ كەتكەندەي بولدى. شەتتەن الدىرىلعان اسكەردىڭ ءبارى قاپ-قارا كيىنگەن. جانتالاسقان جاستار اراسىنان بالتالاساڭ دا شەتى كەرتىلمەيتىن مراموردى جالاڭ قولمەن ج ۇلىپ العانداردى كوردىك. كوپتىڭ دەسى قويسىن با, كەيدە سولداتتار شەگىنەدى. مۇندايدا 10-20 مەتر العا جىلجىپ, ىلە-شالا كەيىن قاراي لىقسيدى. تولقۋدى باسۋعا كەلگەندەردىڭ كوبى ارنايى دايىندىقتان وتكەن سياقتى. باستىرمالاتا ىعىستىرىپ كەلە جاتىپ, قالىڭ قاتاردان جاستاردى سۋىرىپ الىپ قالادى. تاياققا جىعىلىپ, قۇلاعانداردى «جەدەل جاردەم» بىردەن اكەتىپ جاتىر. سويتسەك, ولاردىڭ ءبارىن اۋرۋحاناعا جەتكىزبەي, اباقتىعا توعىتىپ جاتىر ەكەن عوي. ءوستىپ ىرعاسىپ جۇرگەندە كەش باتتى, سوندا دا قايتپاعان جاستاردى تۇندە مۇزداي سۋمەن اتقىلاپ تاراتتى.
قارايعاندى قىلپىپ تۇسەر زاماندا بۇل تولقۋدىڭ ەلەۋسىز قالمايتىنى انىق ەدى. ءلاززاتتى تەرگەۋشىلەر «الاڭعا بىرگە بارعانداردى جازىپ بەرسەڭ, بوساتامىز» دەپ قىسپاققا الىپ, تۇك شىعارا الماعان سوڭ وعان جاتاقحاناداعى ءبىر قىزدىڭ ساقيناسىن ۇرلادى دەگەن جالا جاۋىپتى. بۇل جالاعا شىداي الماعان قايسار قىزدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرى – ەكى الاقانىمەن بەتىن جابا تومەن قاراي قۇلديلاعانى دا ءالى كۇنگە كوز الدىمدا تۇر.
– سول تۇستا ءبىراز جاس جۇمىستان, وقۋ ورنىنان قۋىلىپ, قيانات كوردى عوي. سىزگە دە سونىڭ سالقىنى تيگەن بولار؟
– ماعان «الاڭعا باردىڭ» دەپ الاكوزدەنە قاراپ, وقۋدان شىعارماق بولعان ۋچيليششە ديرەكتورىنىڭ قاھارىنان ۇستازىم پاۆەل چۋكرەەۆ امان الىپ قالدى. ول كەزدە وقۋ ورىندارىندا مادەني كەشتەر ءجيى ۇيىمداستىرىلادى. كەلەسى جىلى كوكتەمدە قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وتكەن سونداي كەشتەردىڭ بىرىندە م. اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ جاس اكتەرى نۇرلان ونەرباەۆ ءبىر ولەڭ وقىدى. «مەن قازاق قىزدارىنا قايران قالام...» دەپ باستالاتىن ولەڭدى زال تىم-تىرىس وتىرىپ تىڭدادى. سالدەن كەيىن قىبىرسىز وتىرعان كورەرمەن دۇركىرەتە قول سوقتى. «جەلتوقسان ايىنان كەيىنگى وي» دەگەن وسى ولەڭنىڭ كىمدەرگە ارنالعانىن بۇكىل زال انىق ۇعىپ تۇر ەدى. كەشتىڭ بىتكەنىن كۇتىپ, نۇرلانعا قولقا سالىپ, ولەڭدى سۇراپ الدىم. ءان جازىلعان سوڭ العاش ءوزى ورىندايتىن بولدى. ءبىر ايدىڭ كولەمىندە ءاندى جازىپ ءبىتىردىم. جازىپ بىتكەنشە كوز الدىمدا ءلاززاتتىڭ بەينەسى تۇردى. تەاترعا بارسام, نۇرلان گاسترولدىك ساپارمەن وزبەكستانعا كەتىپ قالىپتى. كەلەسى كۇنى جاتاقحانادا وتىرسام, ءان سۇراپ ءبىر كىشكەنتاي قىز كەلىپ تۇر. بىزدە تۇراتىن اپكەسىنە اقتوبەدەن كەلگەن جاس ءانشى ەكەن. «قازاق قىزى» قازىر بەلگىلى انشىگە اينالعان جانار ايجانوۆاعا وسىلايشا بۇيىرىپ ەدى. كوپ ۇزاماي راديوعا جازىلعان ءان كوپشىلىككە بىردەن تارادى. ارتىنشا نۇرلان ونەرباەۆ «تاماشاعا» الىپ شىعىپ, شەتەلدەگى قانداستارعا دەيىن شىرقايتىن بولدى.
– بۇل ءبىرىنشى ءانىڭىز بە ەدى؟
– بۇعان دەيىن دە بىرنەشە ءان جازعام عوي. بىراق سونىڭ كوبى تارتپا سورەسىندە قالا بەرەتىن. ۋچيليششەدە وقي ءجۇرىپ, كونسەرۆاتورياداعى كومپوزيتورلىق كلاستان ءبىر جىل ساباق الدىم. قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىبي پيانيست, كوپتەگەن مينياتيۋرالاردىڭ, فورتەپيانوعا ارنالعان كونتسەرتتەردىڭ اۆتورى ناعىم مەڭدىعاليەۆ مەنىڭ كونسەرۆاتوريادا وقىعانىمدى قالايدى. بىراق بۇل كەزدە جاسىم قىرىققا كەلىپ قالعان, ەلدە جولىما قاراپ وتىرعان جالعىز شەشەم بار. وسىنى سىلتاۋ قىلىپ, اۋىلعا قايتتىم. كوپ جىل اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىسى بولدىم. ەلدەگى ونەرلى جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, تەرەڭوزەك كەنتىندەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە جانىنان قۇرعان «گۇلدەرايىم» دەگەن ءانسامبلىمىز تالاي بايقاۋدان توپ جارىپ كەلدى.
– جەلتوقسانعا قاتىسقانىڭىز تۋرالى ۇزاق جىلدار بويى نەگە ايتپاي كەل-
ءدىڭىز؟
– ىزعار قايتىپ, قارا بۇلت سەيىلگەن سوڭ جالعان جەلتوقسانشىلاردان اياق الىپ جۇرە الماي قالعان كەزدەر بولدى عوي. كوپ جىل ءۇنسىز قالعانىمنىڭ ءبىر سەبەبى وسى ەدى. 2004 جىلى وبلىستىق تەلەارنا باسشىسى جاعىپار قارابالا حابارلاسىپ: «راكە, وتىز جىل بىرگە جۇرگەن ءسىزدىڭ جەلتوقسانشى ەكەنىڭىزدى ەندى ءبىلىپ وتىرمىن. بۇلاي بولمايدى, ءبىزدىڭ جىگىتتەر ەستەلىك جيناپ ءجۇر. سىزگە جولىعادى, كورگەنىڭىزدى ايتارسىز» دەپ, تەلەفون تۇتقاسىن قويدى. ءتۇسىرىلىم وبلىستىق فيلارمونيا عيماراتىندا جاسالدى. قالاي ەكەنىن قايدام, كەيىن ول رەسپۋبليكالىق ارنا ەفيرىنەن بەرىلەدى, ونى كورگەن حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆ اعامىز ءلاززات اسانوۆانىڭ ولىمىنە كۋاگەرلەردى ىزدەپ جۇرگەن مۇحتار شاحانوۆقا حابارلايدى. وسىلايشا, مۇحتار اعانىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا باردىم. سول تۇستا قازاقتىڭ قايسار قىزىنىڭ ارۋاعىمەن الىسىپ, ونىڭ رۋحىنا كورسەتىلگەن قۇرمەتتى كوپ كورىپ, ء«لاززات اسانوۆا جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقان جوق» دەگەندەر دە تابىلىپ جاتتى عوي. سولارعا قارسى سوتتا كۋالىك ەتتىم. ءلاززاتتىڭ اناسى التىنايدىڭ كۇدىگى كوپ ەكەن, جاتاقحانا بالكونىنان قۇلاعانىن ايتتىم. قىزىنىڭ شىتىرمان تاعدىرىنان شىندىق ىزدەگەن انانىڭ كوڭىلى ءسال سايابىر تاپقانداي بولدى. وسىدان 2 جىل بۇرىن ءلاززاتتىڭ تۋعانىنا 50 جىل تولۋىنا وراي الماتىدا وتكەن اسقا شاقىردى. سول سوڭعى كورۋىم ەكەن, كوپ ۇزاماي قاھارمان قىزدىڭ اناسى ەل ەركىندىگى ءۇشىن جانىن قيعان پەرزەنتىنىڭ ارتىنان اتتانىپ كەتتى.
– ورتالىقتان جىراقتا ءجۇرىپ-اق ونەرگە قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتىڭىز. كەزىندە «قورقىت-قوبىز» اتتى ءانىڭىز جاس ءانشى گۇلنۇر ورازىمبەتوۆانىڭ باعىن اشتى. قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟
– «قورقىت-قوبىزدى» ەرەكشەلەپ تۇرعان – سىردىڭ جىرشى-جىراۋلارىنىڭ سارىنى, قورقىت كۇيىنىڭ ماقامى. بىراق سول ماقاممەن ءالى ەشكىم ورىنداي العان جوق. بۇل بەلگىلى پروديۋسەر سارسەنكۇل يبراشەۆانىڭ وتىنىشىمەن «جاس قانات» بايقاۋىنا جولعا شىعۋعا ءبىر كۇن قالعاندا جازىلعان ءان. كوپتەن ويدا جۇرگەن دۇنيە ەدى, قۇيىلا قالدى. ءسوزىن اقىن دوسىم وڭتالاپ نۇرماحانوۆ جازدى. وسى انمەن گۇلنۇر ورازىمبەتوۆا 2000 جىلى «جاس قاناتتا» 1-ورىن يەلەندى, سول جىلى «ازيا داۋىسى» حالىقارالىق بايقاۋىندا ءۇشىنشى ورىن جۇلدەسىن يەلەندى. سوڭعى جازعانىم قازىر «ازيا» توبى ورىنداپ جۇرگەن «سىر-انا» ءانى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ەل كوكەيىندە جاتتالار تۋىندىلارىڭىز كوبەيە بەرسىن.
اڭگىمەلەسكەن
مۇرات جەتپىسباي,
«Egemen Qazaqstan»
قىزىلوردا
