جۇگەنسىز نارىق, بۇعاۋسىز باعا

وكىنىشكە قاراي, رەسمي ستاتيستيكا ورگاندارىنىڭ باعا بو­يىنشا بەرگەن اقپاراتتارى كوپ جاعدايدا شىنايى جاعدايمەن قابىسپايدى. ماسەلەن, تەك تۇر­مىس­تىق حيميا مەن گيگيەنا تاۋار­­لارىنىڭ كەيبىر ءتۇرى بو­يىنشا بىلتىر باعا ءوسىمى 180-200 پايىزعا دەيىن ءوسىپ شىعا كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. شاشقا ارنالعان سۋسابىننىڭ ەل اراسىندا تانىمال تۇرلەرى 2022 جىلدىڭ باسىندا شامامەن 450-500 تەڭگە تۇرسا, قازىر 800-900 تەڭگەگە ساتىپ الىپ ءجۇرمىز. قاراپايىم ەسەپكە جۇگىنسەك, ەڭ تومەنگى جالاقىعا تۇتىنۋشى ءبىر ايدا سۋسابىننىڭ 130 داناسىن نەمەسە كىر سابىننىڭ 500 داناسىن ساتىپ الاتىن جاعدايى بولسا, ول اقشاعا قازىرگى قىمباتشىلىق زاماندا 66 قۇتى سۋسابىن جانە نەبارى 200-250 دانا كىر سابىن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى جەتەدى ەكەن.

كەرەكۋدە قازىرگى كۇنى باعاسى قولجەتىمدى تۇرمىستىق حيميا ونىمدەرى مەن گيگيەنالىق تاۋار­لار­دىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەزىلەدى. سەبەبى بۇل ونىمدەردىڭ بارلىعى سىرتتان, سىرتتان بولعاندا شەتەلدەردەن اكەلىنەدى. گەوساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى رەسەي فەدەراتسياسىندا بۇل سالادا تاۋار وندىرەتىن كوپتەگەن فابريكالار مەن كومپانيالار جابىلىپ قالعانى ءمالىم. ولاردىڭ بالامالارى وزگە مەملەكەتتەردەن ەداۋىر قىمبات باعاعا جەتكىزىلۋدە.

كوپ تاۋار جىل باسىندا دۇكەن سورەلەرىنەن جوعالىپ كەتتى. ولار جۋىق ۋاقىتتا بۇرىنعىسىنان دا قىمبات باعامەن سىرتتان جەت­كىزىلەتىنىنە داۋ جوق. مىسال ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنداعى ال­دە­­­بىر ءىرى سۋپەرماركەتتەر جەلى­سىنىڭ قوجايىندارى سوڭعى ايلاردا تۇرمىستىق حيميا ونىم­دەرىن سىرتتان اكەلۋدە ۇلكەن قيىندىققا كەزىگىپ وتىرعانىن ايتادى.

– الەمدەگى گەوساياسي جاعداي ۋشىققالى رەسەيدەن كەلەتىن تاۋارلاردىڭ باعاسى اسپانداپ كەتتى. 2022 جىلدىڭ كوكتەم-جاز ايلارىندا كوپ برەندتەر جوعالا باستادى. ولاردىڭ ورنىن وزگە تاۋارلارمەن تولتىرۋعا تىرىسقان ەدىك. الايدا ساپاسىز دۇنيەلەرگە تاپ بولىپ, ساتىپ الۋشىلاردىڭ نالاسىنا ۇشىرادىق. تانىمال برەندتەردى جاساندى زاتتارمەن الماستىراتىن الاياق كومپانيالار پايدا بولدى. ال بۇرىنعى سەنىمدى برەندتەردى الايىق دەسەك, كەيبىرىنىڭ باعاسى ەكى-ءۇش ەسەگە قىمباتتاپ كەتكەن. ماسەلەن, كوپشىلىككە «Flo» برەندىمەن تانىمال كىر جۋعىش گەلى باستاپقىدا سۋپەر­ماركەتتەرىمىزدە 600-700 تەڭ­گەدەن ساتىلاتىن. قازىر ونى جەتكىزۋشىلەر كوتەرمە باعادا 1 500-1 600 تەڭگەدەن جەتكىزىپ ءجۇر. ال «Persil» دەپ اتالاتىن وسىنداي گەل بىلتىر جىل باسىندا 2 مىڭ تەڭگە تۇرسا, قازىرگى كۇنى 4,5 مىڭ تەڭگەگە ءبىر-اق سەكىردى. بۇرىنعى باعامەن سالىستىرساڭىز, ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. «تۋالەتنىي ۋتەنوك» دەگەن حوش يىستەندىرگىش جاپسىرما دا قازىر كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. بالامالارىن اكە­لە­­­يىك دەسەك, ساپاسىز. سوسىن رەسەيلىك دارەتحانا قاعازدارى مەن مايلىقتار دا ءبىزدىڭ وتاندىق ونىمدەردى تىقسىرىپ بارا جاتقانىن بايقايمىز. بۇرىن الماتى قالاسىنان شىعارىلعان قاعاز ونىمدەرى كوپ ساتىلاتىن. قازىر ونداعى وندىرۋشىلەر باعانى كوتەرگەن بە, ديستريبيۋتورلار مەن جەتكىزۋشىلەر باعا ۇسىنىستارىندا كوپ كورسەتپەيدى. جىل باسىندا ازىرشە باعا بو­يىنشا وزگەرىس بولا قويعان جوق. دەي تۇرعانمەن, الداعى ۋاقىتتا تۇسەتىن تاۋارلاردىڭ پارتياسى مۇلدە باسقا باعامەن كەلە مە دەگەن كۇدىك بارى راس, – دەيدى سۋپەرماركەتتەر جەلىسىنىڭ مەنەدجەرى قالقامان بايزاقوۆ.

ساۋدا سورەلەرىندە بۇگىندە ءتىس پاستالارى, قىرىنۋعا ارنالعان گەلدەر مەن كوبىكتەر, پارفيۋمەريا, حوشيىستەندىرگىشتەر, جۋعىش جانە تازالاۋعا ارنال­عان زاتتاردىڭ باعاسى تاعى قىمباتتاي باستاعانى بايقالادى. بۇل تاۋارلاردىڭ بارلىعى دەرلىك رەسەي ارقىلى كەلەتىنىن ەسكەر­سەك, الداعى ۋاقىتتا ولار­دىڭ قۇنى ارتا تۇسپەسە كەمىمەيتىنى ايدان انىق. سەبەبى وتكەن جىل­دىڭ جەلتوقسان ايىنان رەسەي ەلى سىرتتان تاسىمالداناتىن گيگيەنالىق جانە تۇر­مىس­تىق حيميا ونىمدەرىنىڭ كەيبىر تۇرىنە باج سالىعىن 35 پايىزعا ءوسىردى. ورىس ەلىنىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىنە جاق­پاعان ونىمدەردىڭ جاڭا پارتياسى قازىرگى ۋاقىتتا قىمبات باعامەن كەلىپ جاتىر. بۇل جەردە ءسوز بولىپ وتىرعانى بۇرىن رەسەي جەرىندە ءوندىرىلىپ, بىلتىرعى سانكتسيالاردان كەيىن زاۋىتتارىن جاپقان باتىستىڭ تانىمال كومپانيالارىنا قاتىستى. «قارا تىزىمگە» ىلىنگەندەردىڭ الدىڭعى لەگىندە Gillette, Old Spice, Fairy, Oriflame, Colgate, Nivea برەندتەرى ەرەكشە اتالدى. 35 پايىزدىق قوسىمشا باجعا جاتقىزىلعان تاۋارلاردىڭ بۇل ماركالارى كوبىنە اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا, اۋستراليا, جاڭا زەلانديا جانە پولشا ەلدەرىندە وندىرىلەدى. سوندىقتان ونىڭ سالقىنى يمپورتقا تاۋەلدى قازاقستان ءۇشىن وڭايعا سوقپاسى بەلگىلى.

باسقاسىن قويىپ, سوڭعى ۋاقىتتا وزبەكستان ەلىنەن جەت­كى­زى­^­لە­تىن تاتتىلەردىڭ جەرگى­لىكتى نارىق­تاعى ۇلەسى ارتقانى بايقا­لادى. وزگە وڭىرلەردى قايدام, جاڭا جىل مەرەكەسى قارسا­ڭىندا پاۆلودارداعى ۇلكەن دۇكەندەردە شوكولادتار مەن كامپيتتەردىڭ دەنىن وزبەك اعايىنداردىڭ ءونىمى قۇرادى. بۇرىن قازاقستاندى ارزان جەمىس-جيدەكپەن كەنەل­تىپ كەلگەن تۋىسقان ەل ەندى ۋكراينالىق تاتتىلەر نارىعىن يە­لە­نۋگە مۇددەلى ەكەنى بايقا­لادى. جالپى سوڭعى جىلدارى وزبەكستاننان پاۆلودارعا ءتاتتى عانا ەمەس, تۇرمىستىق تەحنيكالار, حيميالىق ونىم­دەر, كوسمەتيكا, كيىم-كەشەك, اۆتوكولىك بولشەكتەرى ءجيى اكەلى­نەتىن بول­عان. ولار رەسەيدە شىعا­رىل­عان تاۋارلارعا قاراعاندا ساپا تۇرعىسىنان كەم تۇسپەيدى.

ەكونوميستەردىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەك, الەمدىك گەوساياسي جاعداي سىرتتان كەلەتىن تاۋارلاردىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن وتاندىق جەتكىزۋشىلەرگە وزگە وندىرۋشىلەردى ىزدەۋگە ءماج­بۇر ەتتى. الايدا ونىڭ سالدارى تۇپتەپ كەلگەندە باعا قىمبات­شى­لىعىن تۋدىردى. سايىپ كەل­گەندە زاردابىن قاراپايىم تۇتى­نۋشىلار تارتۋدا.

وڭىرلىك ستاتيستيكا دەپارتا­مەنتىنەن بىلتىرعى باعا­نىڭ قانداي دەڭگەيدە وسكەنى تۋرالى سۇراپ بىلدىك. الىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2022 جىلى پاۆلودار وبلىسىنداعى تۇتىنۋ باعالارىنىڭ يندەكسى 120,1 پا­­يىزدى كورسەتكەن. ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى بويىنشا باعا ءوسىمى – 125,6, ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس تا­ۋارلار بويىنشا – 118,7, اقىلى قىزمەتتەر ورتاشا العاندا 113,5 پايىزعا قىمباتتاعان.

«بىلتىر نان-توقاش جانە جارما ونىمدەرىنىڭ باعاسى – 33, ۇن – 57,6, ماكارون ونىمدەرى – 50, نان 11,4 پايىزعا وسكەن. مال ەتى شامامەن – 21,7, بالىق پەن تەڭىز ونىمدەرى – 49,1 پايىزعا, ال قۇس جۇمىرتقاسى – 36, قىشقىل ءسۇت ونىمدەرى 30 پايىزعا كوتەرىلگەن. باۋ-باقشا ونىمدەرى, سونىڭ ىشىندە كوكونىس پەن جەمىس-جي­دەك­تىڭ دە ساتىپ الۋ باعاسى كۇرت كوتەرىلگەنى تىركەلدى, ماسە­لەن پياز – 44, بانان – 26,3 المۇرت – 22,6, الما 11,2 پايىزعا قىمباتتاعان. كونديتەرلىك ونىمدەر – 42,1, الكوگولدى سۋسىندار مەن تەمەكى ونىمدەرى 18 پايىزعا وسكەنى بەلگىلى بولدى», دەلىنگەن دەپارتامەنتتىڭ اقپاراتىندا.

كەرەكۋلىك جۇرگىزۋشىلەر سوڭ­عى ۋاقىتتا كولىك جۋ ورىن­دا­رى­نىڭ قىزمەت باعاسى دا كۇرت قىمباتتاپ كەتكەنىنە نارازى. بۇرىن جەڭىل كولىكتى تولىقتاي جۋ قۇنى نەبارى 1,5-1,8 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىر ول ءوسىپ 2,5-3 مىڭ تەڭگەگە جەتكەن. باعا نەگە قىمباتتادى دەسەك, كولىككە شاشاتىن حيميالىق سۇيىقتىقتىڭ قۇنى ءوسىپتى. كوپ ازاماتتار تە­­مىر تۇلپارلارىن وزىنە-ءوزى قىزمەت كورسەتۋگە ار­نال­عان ءارى باعاسى ارزان جۋ ورىندارىنا بارىپ, تازالاۋدى قۇپ كورەدى. دەگەنمەن ولاردىڭ دا قىزمەت باعاسى 100-200 تەڭگەگە ارتقانى تىركەلىپ وتىر.

«ۇيدەگى كوڭىلدى بازارداعى باعا بۇزادى» دەمەكشى, باعىن­بايتىن باعا قاراپايىم تۇتى­نۋشى رەتىندە ءبارىمىزدىڭ كوڭى­لى­مىزگە كولەڭكە ءتۇسىرىپ تۇرعانى راس. وسىنداي ۋاقىتتا ەلىمىزدە قاراپايىم تۇرمىسقا قاجەت زات­تاردىڭ ءوندىرىسى مۇلدە جول­عا قويىلماعانى ويلانتپاي قوي­مايدى. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» سەكىلدى مەم­لە­كەت­تىك باعدارلامالار وسى ءبىر ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن قابىلدانعانى انىق قوي. ەندەشە ونىڭ ناتيجەسىن نەگە كورە الماي وتىرمىز؟

پاۆلودار وبلىسى