ارينە, مۇحتار اۋەزوۆ ۇلىنىڭ ساياساتپەن جاستاي اۋەستەنگەنىنەن سەكەم الدى. سەبەبى تۇسىنىكتى: قىرشىن كەتكەن زامانداستارىنىڭ بەينەسى كوز الدىنا كەلىپ, جان دۇنيەسى الاي-دۇلەي بولدى. سويتە تۇرا, سانا تۇكپىرىندە ءبىر قۋانىشتىڭ ءىزى بايقالدى... مۇنى ءبىر سوزىندە: «ۇلتىڭدى ءسۇيۋ كەرەك. تاعدىرىڭنىڭ حالقىڭمەن ساباقتاس بولعانى – پاراساتتىلىق, ادامي مىندەتىڭ. بىراق ءىس-ارەكەتىڭنەن تياناقتى ناتيجە شىعارماي تۇرىپ, بەتالدى وتقا ءتۇسۋ – كوزسىزدىك. زاماننىڭ ساياسي تالكەگىنە تۇسسەڭ, ونىڭ يىرىمىنەن شىعۋىڭ قيىن», دەپ ايتتى دا قويدى.
مۇحتار اۋەزوۆ ماسكەۋگە بارعاندا ۇلى مۇراتپەن ۇشىراسۋى زاڭدى عوي. سوندا قازاق حالقىنىڭ قيلى تاعدىرىن بايانداي كەلە: «جاپپاي قىرىپ-جويۋدى اشكەرەلەيتىن زاڭ بولسا عوي, شىركىن!» دەپ ايتىپ تا قالدى. مۇرات اكەسىنىڭ اۋزىنان العاش رەت «وتارشىلدىق قۇيتىرقىسى اشىلماي, قوعام دۇرىس دامىمايدى» دەگەن ويدى ەستيدى.
الەم جانە شىعىس تاريحىن تەرەڭىرەك وقىعان جىلدارى اناسىنان كوپ ەستىگەن «كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاق حالقىنا جاساعان زورلىق-زومبىلىعى» تۋرالى اڭگىمەلەر جادىندا جاڭعىرىپ, «نەگە ولاي بولدى؟» دەگەن سۇراق جانىن جەگىدەي جەيدى.
مۇحتار اۋەزوۆ پەن ستۋدەنت مۇرات اراسىنداعى ەل ءومىرى, ۇلت بولاشاعى, مادەنيەت, ءتىل تاعدىرى جونىندەگى پىكىرلەر «جاس تۇلپار» قوزعالىسىنىڭ يدەيالىق العىشارتتارى بولدى. كلاسسيك-جازۋشى الاش يدەياسى ءنارىن پەرزەنتى مۇراتقا ءوزى دۇنيەدەن وتكەنگە دەيىن (1961 جىلدىڭ شىلدەسى) بەرىپ ۇلگەردى.
مۇحتار اۋەزوۆ بالاسىنان كوپ ءۇمىت كۇتەتىنىن ەلدەگى دوس-قالامگەرى كامەن ورازالينگە جازعان حاتىندا دا ايتادى. سەمەيدەگى دوستارىنا مۇراتتى ەلمەن تانىستىرۋدى وتىنۋىندە ۇلكەن استار بار.
1959-1962 جىلدار – مۇرات اۋەزوۆتىڭ اكە ارمانىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىنداعى ىزدەنۋ كەزەڭى. بۇعان ماسكەۋدەگى الەۋمەتتىك ورتا, جالپى ەلدەگى ساياسي وزگەرىستەر وڭ ىقپال ەتتى.
60-جىلداردىڭ باسىندا ول وداق ورتالىعىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ كەڭەسىن قۇردى. كەڭەس باسقارماسىنا مۇرات اۋەزوۆ, بولاتحان تايجانوۆ, سابەتقازى اقاتاەۆ, بولات حيساروۆ, ايمۇقان تاۋجانوۆ سايلاندى. «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ ماسكەۋدەگى ەڭ العاشقى جەڭىسى – قازاق ستۋدەنتتەرىن قازاقستان وكىلدىگىنىڭ كەلىسىمىنسىز وقۋدان شىعارۋعا بولمايتىنى جونىندەگى زاڭدى شەشىمگە قول جەتكىزۋى ەدى. ول كەزدە وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى ساباق ۇلگەرىمىن سىلتاۋراتىپ, ەشتەڭەنىڭ انىق-قانىعىنا بارماي, قازاق جاستارىن وپ-وڭاي ينستيتۋتتان شىعارا سالاتىن.
مۇرات اۋەزوۆ باستاعان جاستار ءالدىنىڭ ءتىلىن تابا وتىرىپ, اياق-قولى تۇساۋلى ۇلتىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى قالادى. قازاقستاننىڭ ماسكەۋدەگى وكىلى عالىم سۇلەيمەنوۆتىڭ كومەگىمەن «جاس تۇلپار» اتتى قابىرعا گازەتىن شىعاردى. مۇندا قازاقستاننان تىس جەرلەردە وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ءومىرىن تانىستىردى. بۇل باسىلىم بىرتە-بىرتە جان-جاقتا وقيتىن قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ بايلانىس قۇرالىنا, الاڭىنا اينالدى.
سول جىلدارى بۇكىلوداقتىق ستۋدەنتتىك قۇرىلىس وتريادتارى جانىنان جاستاردىڭ مəدەني توپتارى قۇرىلدى. بۇل مəدەنيەت, ۇگىت-ناسيحات بريگادالارى كونكۋرسقا قاتىسۋعا, ەلدى مەكەندەرگە بارىپ جۇمىس ىستەۋگە جولداما الاتىن بولعان. 1963 جىلدىڭ كوكتەمىندە مۇرات اۋەزوۆ ۇيىمداستىرعان «جاس تۇلپار» ءانسامبلى جولداما الۋ ءۇشىن بايقاۋعا قاتىستى. مəسكەۋ قالاسىنىڭ حالىق شىعارماشىلىعى ءۇيىنىڭ كوميسسياسى باعدارلامالارىندا ءتۇرلى ەتنوستىڭ əندەرى بار ونەرلى جاستاردى قولداپ, انسامبلگە I ورىن بەرەدى. بۇل دا – «جاس تۇلپار» ازاماتتارىنىڭ ەلەۋلى جەڭىسى بولدى. وكىمەت تاراپىنان قولداۋ تابۋى ماتەريالدىق قارجىلاندىرۋ مəسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى.
«حرۋششەۆتىك جىلىمىق» حالىق اراسىنا بارىپ كونتسەرتتىك باعدارلامامەن بىرگە ءدارىس وقۋعا, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋگە جاعداي تۋعىزدى. «جاس تۇلپار» قازاقستانداعى مادەني جوباسىن مۇرات اۋەزوۆتىڭ تۋعان جەرى جامبىل وبلىسىنان باستادى.
ماسكەۋدەن كەلگەن قازاق جاستارعا ەلدەن ءشامشى قالداياقوۆ, مۇلكامان قالاۋوۆ, جاس تالانت امانگەلدى سەمبين قوسىلدى. ۇلت ءانىنىڭ جارىق جۇلدىزى, حالىقتىڭ سۇيىكتىسى ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «جاس تۇلپار» ازاماتتارىن قولداپ, بىرگە ءجۇرۋى بەدەلىن ءوسىرىپ, مارتەبەسىن بيىكتەتتى. ال قايتالانباس جاس وپەرا ءانشىسى امانگەلدى سەمبيننىڭ ەرەكشە داۋىسى اعا بۋىننىڭ كوز الدىنا امىرە قاشاۋباەۆتى ەلەستەتتى. كەيىن امانگەلدى سەمبين مۇرات اۋەزوۆتىڭ كومەگىمەن ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇسىپ, لا-سكالادا ولەڭ ايتقان ءبىرىنشى قازاق ۆوكاليسى بولدى. مۇلكامان قالاۋوۆ دومبىرادا تارتقان برامستىڭ «ۆەنگەر ءبيى» كوپشىلىكتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى.
«جاس تۇلپار» انسامبلىندەگى مادەني-اعارتۋشىلىق باعىت بىرتە-بىرتە ساياسي ەكپىن الدى. ىشتەگى قىزىل يمپەريانىڭ بوداندىق زاپىرانى سىرتقا لىقسىدى. جاستار جامبىل وبلىسىنان كەيىن تىڭ ولكەسىن ارالاپ, ومبى, ورىنبور, سەمەي وبلىستارىندا بولدى. «جاس تۇلپارلىقتار» جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋ بارىسىندا الاش زيالىلارى, اشارشىلىق تۋرالى كوپتەگەن مالىمەت جينادى.
حالىق الدىنا بارعاندا مۇرات اۋەزوۆ مىنبەرگە كوتەرىلىپ, بايانداما جاسايتىن. ول: «كەشەگى كەر زامان الدىڭعى قاتارداعى وزىق ويلى, ۇلتىنا جاناشىر الاش زيالىلارىن قىرىپ-جويدى, قۋعىندادى. ءبىز ەندى ەل بولامىز دەسەك, سول ازاماتتارىمىزدى تولىق اقتاپ, جازعان ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارۋىمىز كەرەك. قايدا بارا جاتقانىن انىق بىلمەيتىن ادام قايدا كەلگەنىن تۇسىنبەي دال بولاتىننىڭ كەبىن كيمەۋىمىز كەرەك», دەيتىن. سونىمەن بىرگە جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەسىنە ارىستاردىڭ اتىلىپ, ەل-جۇرتتىڭ اشىققان كەزەڭىن دە سالىپ ءجۇردى. ول ۋاقىتتا مۇنى ايتۋ – ەرلىككە پارا-پار باتىلدىق ەدى. ال تسەلينوگراد وبلىسى قورعالجىن اۋدانىندا حالىقپەن كەزدەسۋدە مۇرات اۋەزوۆ: ء«بىز وتكەندەگى قايعى-قاسىرەتىمىزدى, اشتىقتى, جوعالتقانىمىزدى ايتۋدان دا قورقامىز. ول جونىندە ايتساق, جامانشىلىق قايتا ءتىرىلىپ كەلەتىن سياقتانادى. ال وتكەننىڭ شىندىعىن ايتپاي, ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس...» دەگەن ءسوزى تىڭداۋشى جۇرتتىڭ ۇرىككەن جۇرەگىن ءجىبىتتى. ەلدى ەزدىكتەن بەزىپ, ەرلىك جاساۋعا شاقىردى.
1963 جىلى 6 قاراشادا ماسكەۋ ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىنىڭ ۇلكەن اسحاناسىندا قازاقستان ستۋدەنتتەرىنىڭ جالپىقالالىق كەشى ءوتتى. وسى كەشتە «جاس تۇلپار» ۇيىمى رەسمي قۇرىلدى. وعان ءبىراۋىزدان مۇرات اۋەزوۆ توراعا بولىپ سايلاندى.
ۇلت مادەنيەتى مەن تەڭدىگىن ۇران قىلىپ كوتەرگەن «جاس تۇلپار» كەشەگى الاش يدەياسىنىڭ جاڭعىرىعى ەدى.
وداقتىڭ ورتالىق قالالارىندا وقيتىن قازاق جاستارى ۇلتىنىڭ مادەنيەتىن, ادەبيەتىن, ادەت-عۇرپىن, تاريحىن, انا ءتىلىن كەمسىتىپ وتىرعان كەڭەستىك سولاقاي ساياساتپەن كەلىسپەيتىنىن اشىق ايتتى. «قازاق ەلى», «قازاق جەرى» دەگەن ۇعىمداردى جويۋعا جول بەرمەيتىنىن دە جەتكىزدى. قىرىق عاسىرلىق تاريحى بار قازاق ۇلتىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ جوققا شىعارۋىن ادىلەتسىزدىك, بارىپ تۇرعان ساۋاتسىزدىق دەپ تاپتى.
ۇيىم مۇشەلەرى وزدەرىن «ۇلت زيالىلارى ءىسىن جالعاستىرۋشىلارمىز» دەپ مالىمدەدى. الاش قايراتكەرلەرى مۇراسىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقىدى. 20-جىلدارداعى گازەت-جۋرنالداردى وقۋ ءۇشىن ا.بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيىن – توتە جازۋدى ۇيرەندى. ولار مۇستافا شوقاي پەن ماعجان جۇماباەۆ ءومىرىن, ەڭبەگىن ونكولوگ-دارىگەر سايىم بالمۇحانوۆ گەرمانيادان اكەلىپ بەرگەن «ياش تۇركىستان» جانە «ميللي مادەنيەت» جۋرنالى ارقىلى تانىستى. سايىم اعامىز وسى مۇرانى شەكارادان جاسىرىن الىپ ءوتىپ, مۇرات اۋەزوۆكە جاسىرىپ تاپسىرعان ەكەن...
1966 جىلى الماتىداعى رەسپۋبليكالىق جيىننان كەيىن ەلدەگى ۇلت جاستارى دا جاستۇلپارلىقتاردىڭ ىقپالىمەن قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ, بولاشاق ءۇشىن كۇرەسكە شىقتى. وي-ءورىسى كەڭىگەن ستۋدەنت-جاستار قاراعاندىدا «جاس قازاق», قوستانايدا «جاس تۇلەك», سەمەيدە «تايشۇبار», گۋرەۆتە «ۇشقىن», پاۆلوداردا «جاس ۇلان», تسەلينوگرادتا «تىڭ تۇلپار», «ويان, قازاق!», شىمكەنتتە «ادىر قاسقىرلارى», الماتىدا «سارىارقا» ۇيىمىن قۇردى. تاۋەلسىزدىك ەلەسى ساعىمدانا كولبەڭدەدى.
جۇرەگى الىپ-ۇشىپ, تۋعان جەرىم, وتانىم دەپ, وقۋىن ءبىتىرىپ, ەلگە قايتقان جاستۇلپارلىقتاردى قازاقستاندا تالاي قيىنشىلىق توسىپ تۇردى. جۇمىسقا المادى, سەنىمسىزدىك كورسەتتى. قايدا بارسا دا, مقك ولاردىڭ الدىن وراي بەردى. اسىرەسە مۇرات اۋەزوۆكە تور قۇرىپ, اياعىن ىلگەرى باستىرمادى. كەڭەس وداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت ينستيتۋتى اسپيرانتۋراسىن ءتامامداپ, ادەبيەت تەورياسىنان ديسسەرتاتسيا قورعاعان العاشقى ماماننىڭ ءبىرى بولسا دا, ەشقايدا جۇمىسقا ورنالاسا المادى. باسىنا سوت پەن وتتىڭ قارا بۇلتى ءۇيىرىلدى. ول كەزدە سوتسياليستىك جۇيەگە قارسى ادامداردى «جۇمىسسىز جۇرگەنى ءۇشىن» سوتتاۋ – مقك-نىڭ ۇيرەنشىكتى ءىسى ەدى. ماسەلەنى ميحايل ەسەناليەۆ مۇراتتى ماسكەۋدەن شىعاتىن «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» قازاقستانداعى ءتىلشىسى قىزمەتىنە ورنالاستىرۋ ارقىلى وڭتايلى شەشتى. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بۇل جۇمىسقا العىزباۋعا قۇزىرى جەتپەدى...
جاستۇلپارلىقتار ۇلت رۋحىن اسقاقتاتىپ, جىگەرىن جانۋ ءۇشىن ەلدەگى نيەتتەس, ساناسى تۇنىق, زەردەسى اشىق تالانتتى جاستاردى ءوز قاتارىنا مولىنان تارتتى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ قاسىرەتتى كۇندەرى تۋرالى قۇندى دۇنيەلەر ومىرگە كەلدى.
1962 جىلى باستالعان سىرتتاعى قازاقتىڭ وتانىنا جاپپاي كوشۋi تاريحتا ۇلكەن مانگە يە. سول تۇستا بiر اي iشiندە قىتايداعى 200 مىڭ قانداس تارباعاتايداعى, شاۋەشەكتەگi شەكارادان ءوتiپ, ەلگە ورالدى. مۇرات اۋەزوۆ باستاعان ۇيىم وسى ىسكە دە جاناشىرلىق كورسەتتi. «جاس تۇلپار» باسشىسىنىڭ قىتاي تiلiن, پسيحولوگياسىن جاقسى بiلۋi ورالعان اعايىننىڭ قۇجاتىن تۇزەتۋگە سەبەپشى بولدى. ول قىتايدا قازاق ۇلتى ءۇشiن كۇرەسكەن ازاماتتارعا دا قامقورلىق كورسەتتى. سولاردىڭ iشiندە سول ەلدە ەكi رەت ءولiم جازاسىنا كەسىلگەن «جاس كۇش» جاستار ۇيىمىنىڭ باسشىسى ايتان ءنۇسىپحان ۇلى بار ەدى.
مۇرات اۋەزوۆتىڭ «جاس تۇلپار» قوزعالىسى سان مىڭداعان جاستىڭ باسىن قوسىپ, ساناسىن وياتتى. وسىنىڭ اسەرىنەن ۇلت زيالى قاۋىمىنىڭ جاڭا بۋىنى ءوسىپ شىقتى. قازاقتىڭ ار-نامىسى, تiرەگi, اقىلى بولا العان تالانتتى ازاماتتار شىڭدالدى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مۇرات ايتحوجين, لازەرلىك قارۋ سالاسىنىڭ مامانى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى لاۋرەاتى, قر ۆيتسە-پرەمەرى, تۇڭعىش عىلىم ءمينيسترى عالىم ابىلسەيىتوۆ, بiلiم ءمينيسترى شايسۇلتان شاياحمەتوۆ, قازاقستان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى قايرات قادىرجانوۆ, «الماتى ەنەرگيا جۇيەسى» باس ديرەكتورى التاي قادىرجانوۆ, بيوتەحنولوگيا ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك مۇرات عىلمانوۆ, عىلىم اكادەمياسى بيوينجەنەرلىك ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك ءىزباسار راحىمباەۆ, دەفەكتولوگيا سالاسى ءىزاشار عالىمى ءجاميلا نامازباەۆا, بايلانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى الدار تۇڭعىشباەۆ, ت.ب. بار. دەموگراف-عالىم ماقاش ءتاتىموۆ ەلىمىزدە وسى سالىنا قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىڭ سانى مەن ساپاسىن زەرتتەدى. سابەتقازى اقاتاي عىلىم مەن قوعامدىق جۇمىستى تەڭ ۇستاپ, حالقىنا قىزمەت ەتۋدەن جالىقپادى. مارات سەمبين كونە تاريح كومبەلەرىن اشسا, تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ساۋلەت ونەرىنىڭ مايتالمانى اتاندى. م.بالتاباەۆ, س.ەلەۋسىزوۆ, ب.قاراقۇلوۆ ت.ب. مۋزىكا سالاسىندا زور جەتىستىككە جەتتى.
«جاس تۇلپار» قوزعالىسى مۇشەلەرى قىزمەتتە دە, ومىردە دە جۇپتارى جازىلمادى. ءبىر-بىرىنە قورعان, تىرەك بولا ءبىلدى. ساياسي قاۋىپ-قاتەر تۋعاندا, جاڭاشا جۇمىس ىستەۋ ادىسىنە كوشتى. مقك قۇرىعىنا تۇسپەۋ ءۇشىن كونە گرەك ويشىلدارى مەكتەبى ۇلگىسىمەن «قىدىرىپ سىرلاسۋ» ءادىسىن پايدالاندى. ءۇش-ءتورت ادامنان بىرىگىپ الماتى كوشەلەرىن بويلاپ, تازا اۋادا سەرۋەندەگەن بولىپ, عىلىمي تاقىرىپتارعا پىكىر الىسىپ, ءومىر ورنەگىن توقىدى. «قىدىرىپ سىرلاسۋ» مەكتەبىنە وزگە ەتنوس وكىلدەرى دە قاتىستى. سونىڭ ءبىرى – قازاق جەرىنە ايدالىپ كەلگەن وسەتيننىڭ ويشىل عالىمى, تاڭباتانۋشى الان مەدوەۆ. سونداي-اق جاستۇلپارلىقتار سۋرەتشى ساليحيددين ايتباەۆتىڭ كوركەم-سۋرەت شەبەرحاناسىنا جينالىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, ءىس-ارەكەتتەرىن جالعاستىردى. بۇل جەردە قارا دومبىراسىن كۇمبىرلەتىپ شۇرايلى تىلىمەن, ءداستۇرلى تانىم-تۇسىنىگىمەن اسقار سۇلەيمەنوۆ اسابالىق جاسادى. جاستۇلپارلىقتار مارات بالتاباەۆ, سەرىك ەلەۋسىزوۆ, مۇلكامان قالاۋوۆتار «ايگۇل», «گۇلدەر», «سىر سۇلۋى» انسامبلدەرىن قۇرۋعا ۇيىتقى بولدى.
ومىردە قىزىق جاعدايلار دا بولادى. مىسالى, جۇرت ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «ازيا»-سىن وقىپ ۇلگەرسە, مۇرات اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن شىققان «كوشپەلىلەر ەستەتيكاسى» بارلىق داناسى جويىلعاندىقتان وقىرمانعا جەتپەدى. بۇل عىلىمي جيناق «كوشپەلى حالىقتا مادەنيەت تە, تاريح تا جوق» دەگەن كومپارتيا يدەولوگياسىنا قايشى كەلدى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كىتاپتارى سەكىلدى «كوشپەلىلەر ەستەتيكاسى» دا قارا تىزىمگە ىلىكتى.
«اڭدىعان جاۋ الماي قويمايدى», مقك دەگەنىنە جەتتى. «كوشپەلىلەر ەستەتيكاسى» كىتابى ءۇشىن مۇرات اۋەزوۆ تاعى دا جۇمىسسىز قالدى. فيلوسوفيا ينستيتۋتى باسشىلارى «جوعارعى جاقتان پارتيانىڭ نۇسقاۋى بار, ەكى-ءۇش اي ۇيدە وتىرا تۇر, شۋدىڭ اياعى باسىلسىن» دەپ شىعارىپ سالدى. جان كۇيزەلدى. ار-نامىسى بار ەلدە كىتاپتى بىلىمدىلەر, جازۋشىلار جازىپ, حالىق جاپپاي وقيدى. بەرەكەسى كەتكەن ەلدە شەنەۋنىكتەردىڭ ءبارى كىتاپ جازادى, بىراق ونى ەشكىم وقىمايدى. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ تراگەدياسى دا وسىندا...
قايتادان سەرگەلدەڭ باستالدى. ساياسي كۇرەس تاجىريبەسىن جيناعان قىرىققا جەتپەگەن قامال بۇزار شاعىندا تاعى دا جۇمىسسىز جۇرۋگە تۋرا كەلدى. بۇل جولى الماتىدا بىرگە جۇرگەن جاستۇلپارلىق دوستارى مۇرات اۋەزوۆتى جالعىزسىراتپادى. تىعىرىقتان شىعار جولدى بىرگە ىزدەدى. «مۇرات اۋەزوۆتى جالعىزسىراتپايمىز» دەگەن مارات سەمبين باستاعان جاستۇلپارلىقتار قىزمەتىن تاستاپ, «ەكى قولعا – ءبىر كۇرەك» دەپ, كوكشەتاۋ وبلىسى قىزىلتۋ اۋدانى چاپاەۆ كەڭشارىنا بارىپ, جاز بويى مادەنيەت ءۇيىن سالىستى. «جاس تۇلپاردىڭ» اسا دارىندى ساۋلەتشىسى بەكەش شاكىرباەۆ بەزەندىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى. قالعاندارى وعان كومەكتەستى. ءسويتىپ مۇرات اۋەزوۆ جۇمىسسىزدىقتان قۇتىلدى, ايتپەگەندە ول جاۋاپقا تارتىلار ەدى.
قيىرداعى قىزىلتۋ اۋدانىن تاڭداۋلارى تەگىن ەمەس ەدى. بۇل اقمولا, پاۆلودار, كوكشەتاۋ وبلىستارىنىڭ توعىسقان, ءبىر-بىرىمەن ارالاس-قۇرالاس وتىرعان «ابىلاي اسپاس ارقانىڭ سارى بەلى» بولاتىن.
«جاس تۇلپارلىقتار» جۇمىس اراسىندا ەل ارالاپ, قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنەن ءدارىس وقىپ, اڭگىمە ايتىپ, توڭىرەكتەگى ءان-كۇيگە جاقىن جاستاردىڭ باسىن بىرىكتىردى. بەستوبە, بوگەنباي, يزوبيلنىي, قايرات, چاپاەۆ, ەرتىس, كراسنوكۋت, ستەپنياك ەلدى مەكەندەرىندە ونەرلى جاستاردىڭ ۇيىرمەلەرى پايدا بولدى.
مۇرات اۋەزوۆتىڭ «جاس تۇلپار» قوزعالىسىنىڭ ىقپالىمەن ساناسى سەرپىلىپ, ۇلتتىق نامىسى ويانعان قازاق جاستارى 1979 جىلى ماۋسىم ايىندا تسەلينوگراد قالاسىندا كەڭەستىك يدەولوگتەر ويلاپ تاپقان «نەمىس اۆتونومياسىنىڭ» اشىلۋىنا قارسى كوتەرىلىسكە شىقتى. بۇقارا حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىنان قايمىققان كوممۋنيستىك بيلىك الگى اۆتونوميانى قۇرۋ ارەكەتىنەن باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى.
1979 جىلعى اقمولا-ەرەيمەن كوتەرىلىسى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە تاريحي نەگىز سالدى. «جاس تۇلپار» ۇيىمى ىقپالىمەن تاربيەلەنگەن قازاق جاستارى كەڭەس يمپەرياسىنىڭ كۇيرەۋىنە, سوتسياليستىك يدەيانىڭ ويسىراي جەڭىلۋىنە ۇلەس قوستى. مۇرات اۋەزوۆ پەن سابەتقازى اقاتاەۆ «نەمىس تولقىنى» راديوسىنا اقپارات بەرىپ وتىردى. جاستۇلپارلىقتار وزدەرىمەن بىرگە وقىعان كەڭەس وداعىنىڭ الدىڭعى قاتارلى زيالى قاۋىم وكىلدەرىن اراعايىندىققا شاقىردى. بالتىق تەڭىزى جاعالاۋى رەسپۋبليكالارى بەلسەندىلىك تانىتتى. مۇرات اۋەزوۆتىڭ دوسى, بولاشاق تاۋەلسىز ەستونيانىڭ پرەزيدەنتى مەري لەننارت-گەورگ جەلتوقساندىقتاردى اقتاپ, كەڭەس وكىمەتىن قارالاپ, الەمگە شىندىقتى ايتىپ, دۇرىس ساياسي پىكىر قالىپتاستىردى.
سول كۇندەردى مۇرات اۋەزوۆ بىلاي ەسكە الادى: «1986 جىلى جەلتوقساننىڭ 20-21 كۇندەرى رىمعالي نۇرعاليەۆ, تۇرسىن جۇرتباەۆ بار, 5 جازۋشى, ادەبيەتشى, ماسكەۋگە كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمىنا باردىق. ماسكەۋدە «قازاق ۇلتشىلدىعى» كەرنەپ, احۋال ءورشىپ تۇر. پلەنۋمنىڭ ەكىنشى كۇنىندە قازاقستان قالامگەرلەرى سويلەۋىمىز كەرەك ەدى. جانىمداعى جىگىتتەر «مۇرات, سەنىڭ ورىسشاڭ جۇيرىك قوي, سەن سويلەشى» دەدى. ولاردىڭ ماعان نەگە «جول بەرگەنىن» سەزىپ وتىرمىن. باسقا جاعدايدا ولار وزدەرىنىڭ بار ورىسشاسىمەن ەل الدىنا شىعا بەرەتىن ازاماتتار. مەن سول ارادا جەرلەستەرىمە «جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى ءوز كوزقاراسىمدى اشىق ايتامىن» دەدىم. مىنبەرگە شىقتىم. سويلەدىم. قازاقتىڭ ساناسىنىڭ, تاريحي ساناسىنىڭ وسكەندىگىن, وعان ادەبيەتتىڭ ۇلەسى كوپ بولعاندىعىن, كەشەگى الاڭعا شىققان جاستاردىڭ ادىلدىككە عانا سۇيەنگەنىن... تاعى دا سول سياقتى سيپاتتاردى بايان ەتتىم. سول جولى قانشاما جىل كوكىرەگىمىزدە شەمەن بولىپ, قاق بولىپ, بەرىش بولىپ قاتقان شەردى تولعايتىن كەز تۋىپ تۇرعانىن ءتۇيسىندىم. وعان دەيىن دە, ودان كەيىن دە تالاي جەردە, ەل الدىندا, ۇلكەندى-كىشىلى جيىن-جينالىستاردا ءسوز سويلەدىم. بىراق جۇرەك-جۇيكەممەن, جان-دۇنيەممەن اقتارىلا, ايرىقشا تەبىرەنە سويلەگەنىم سول جولى ەدى. زال وتە جىلى قابىلدادى. قول شاپالاقتاپ, دەمەدى. ءسوزىمدى ءتامامداپ, زالدى قاق جارىپ, ءوز ورنىما بارا جاتقانىمدا, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا وكىلدەرى وتىرعان جەردەن تۇرسىن ورىندىقتى قالقالاپ باس بارماعىن كورسەتتى. ...جاقىندا پراگاداعى «ازاتتىق» راديوسىنىڭ جىگىتتەرى حابارلاستى. ولارعا بۇگىندە شۆەتسيادا تۇراتىن تۇرىكمەن جازۋشىسى كەلىپ, 1986 جىلى مەنىڭ ماسكەۋدە سويلەگەن ءسوزىمدى تىڭداعانىن, سول جولعى ءسوزىم ولاردىڭ دا رۋحىن كوتەرگەنىن اڭگىمەلەپتى. ماعان سالەمدەمە رەتىندە بۇگىندە كوپكە ايگىلى «كوبرا» دەگەن رومانىن بەرىپ جىبەرىپتى. سولايشا, 1986 جىلعى جاستار تەك ءوز ەلىنىڭ ەمەس, وداقتاعى بىرقاتار حالىقتىڭ رۋحىن وياتىپ, جىگەرىن جانىعان ەدى...».
مۇرات اۋەزوۆ باستاعان جاستۇلپارلىقتار قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن دە وزدەرىنىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن باسەڭدەتپەدى. الدارىنا جاڭا ماقسات قويىپ, ساياسي كۇرەستە شىندالعان تاجىريبەلەرىن مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قاتايتىپ, شاڭىراعىن بيىكتەتۋگە سارقا جۇمسادى.
«جاس تۇلپار» تاريحي ساباقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ جاڭارۋىنا نەگىز بولدى. ەلشىلدىك ەركىندىك مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەدى.
جاستۇلپارلىقتار مەملەكەتتىك قىزمەتكە دە بەلسەنە ارالاستى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى مۇرات اۋەزوۆ پارلامەنت دەپۋتاتى بولسا, بولاتحان تايجان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە باسشىلىق قىزمەت اتقاردى. مۇرات اۋەزوۆ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ەلشىسى رەتىندە قازاق-قىتاي قاتىناستارىنىڭ قالىپتاسىپ نىعايۋىنا, شەكارا ماسەلەسىن شەشۋگە كوپ كومەگىن تيگىزدى.
1996 جىلى ول ديپلوماتيالىق جۇمىستان ەلگە ورالىپ, ءبىر جىلداي مادەنيەتتى زەرتتەۋ ورتالىعىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەگەندە, جاستۇلپارلىقتار مۇراتى قايتا جانداندى. بىردەن «تامىر» ساياسي-مادەني كلۋبى قۇرىلىپ, قازاقستاننىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى جونىندەگى قىزۋ پىكىرسايىستار باستالدى. بىرتىندەپ «تامىر» كلۋبىنىڭ ارناسى كەڭەيىپ, ول «ازامات» پارتياسىنا اينالدى.
مۇرات اۋەزوۆ بۇگىندە ساياسي مىنبەردەن دە, قوعامداعى وزگەرىستەردەن دە تىس ەمەس. ونىڭ پاراساتى مەن ۇلتتىق نامىسى ءالi دە ءوز كۇشىندە. عالىم قالامگەر « ۇلى جىبەك جولى ۇستىندەگى سۇحبات» اتتى مادەني-رۋحاني جوبانى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى زيالى قاۋىمىنىڭ باسىن قوسىپ, ايماقتاعى كونە مادەني-رۋحاني بايلانىستاردى قالپىنا كەلتiرۋدiڭ جولىن ايانباي ىزدەپ ءجۇر.
جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ مۇرات اۋەزوۆتىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىن بىلايشا سيپاتتاپتى: «ول تۋرالى جازۋ - قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن, ءومىر سالتى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىن, ادەبيەتى مەن فيلوسوفياسىن, ساياساتى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارىن, ونىڭ حالىقارالىق ديپلوماتياسى مەن پارلامەنتتىك دەموكراتياسىنىڭ قالىپتاسۋى جايلى جازۋ دەگەن ءسوز. ال بۇل ايتىلعانداردىڭ ءار قايسىسى – ءبىر-ءبىر ەپوپەيا. دەمەك ونىڭ ءومىرى ءوز ەلىنىڭ تاعدىرىمەن ورتاق دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ول – دەپۋتات, ول – ديپلومات, ول – فيلوسوف, ول – مادەنيەتتانۋشى, ول – ەرۋديت, ول – ءتۋابىتتى اقسۇيەك, ول – بيىك تالعام مەن تانىم يەسى».
مۇرات اۋەزوۆ – جاسىنان الاش يدەياسىمەن سۋسىنداپ, اكە اماناتىن ورىنداعان, ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جان اياماي كۇرەسىپ كەلە جاتقان پاسسيونار دارا تۇلعا.
ءامىرجان الپەيىسوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
