شايان كوتەرىلىسى

قارسىلىقتىڭ العىشارتتارىنا توق­تالساق, بىرىنشىدەن, كەڭەس وكىمەتى كوپ­شىلىككە ءسوزى ءوتىمدى, بەدەلدى, ىقپالدى ەل جاقسىلارىن قىسىمعا الا باستادى. ولاردى ەل باسقارۋ ىسىنەن شەتتەتتى, ارتىنشا مال-مۇلكىن تارتىپ الا باستادى.

ەكىنشىدەن, كەڭەس بيلىگىنىڭ حالىققا سالاتىن بۇرىنعى ءتۇتىن سالىعى ازىق-ت ۇلىك سالعىرتىمەن الماستىرىلدى. ەندى شارۋالار وزىنە تالعاجاۋ ەتەر عانا ازىق قالدىرىپ, قالعانىنىڭ ءبارىن مىندەتتى تۇردە مەملەكەتكە وتكىزۋگە ءتيىس بولدى. بۇل شىن مانىندە شارۋالاردى توناۋ ەدى. شايان بولىسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاماەۆ پەن شىمكەنت ۋەز­دىك اتقارۋ كوميتەتى باسشىلارى ادي­ناەۆ, شابۋنين اراسىنداعى م ۇلىككە سالىق سالۋ, سالعىرت جيناۋ, جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردى سايلاۋ ماسەلەسىندەگى كەلىسپەۋشىلىكتەر اقىرى تاماەۆتىڭ حالىقتى جيناپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى باس كوتەرۋىنە سەبەپ بولدى.

شىمكەنت ۋاك (ۋەزدىك اتقارۋ كومي­تەتى) تورالقاسى حاتتاماسىنا قارا­عاندا شايان بولىسىندا وسى سياقتى كوتەرىلىستەر ءبىرىنشى مارتە بولعان. نارا­زىلىقتاردىڭ سەبەبى شايان بولىسى حالقىنىڭ ءوز وڭىرىنەن شىققان بەل­سەندى ازاماتتاردى سايلاۋىنا كە­دەرگى كەلتىرىلۋى ەدى. مىسالى باسشى ادي­ناەۆ ءوز تۋىستارىن بولىستىق اتقارۋ جۇمىستارىنا الىپ كەلگەن. شاياندا وسىنداي قىزمەتكە سايلانعان باشەنوۆتىڭ ونىمەن تۋىستىق قاتىناسى بولعان ەكەن.

اتالعان نارازىلىق شاراسىنان كەيىن شايان بولىسىنىڭ سول كەزدەگى بولكوم توراعاسى ءابدىرامان تاما ۇلى (تاماەۆ) حالىق نارازىلىعىن باستاۋشى رەتىندە ۇستالىپ, جازاعا تارتىلادى.

«شايان بولىسىنىڭ بايلارى مەن اتقا­مىنەرلەرى» دەپ ايىپتالىپ وتىرعان كىسىلەر مىنالار: بايلار سۇلتانوۆ, ايت­­حانوۆ, ءپىرنازار ايتىمبەتوۆ (رۋى باي­جىگىت, قوزىكە داتقانىڭ اتالاس تۋىسى), وتەباي مالقارباەۆ, باينازار كارىم­باەۆ, توقبەرگەن نۇسقاباەۆ. ارحيۆ دە­رەك­تەرىندە تۇرعىنداردىڭ بولىستىق ات­قارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسىن ءوز ەركىمەن جۇ­مىستان كەتىرىپ, ورنىنا قالبىر بولىستىڭ ۇرپاعى قاراباي الىمبەت ۇلىن ساي­لاپ العانى ايتىلادى. بىراق ول شايان ەلىن 40 جىل بويى بيلەگەن ايگىلى قالبىر, تۇر­عىمباي بولىستاردىڭ ۇر­پا­عى بول­عان­دىقتان, شىمكەنتتەگى ور­تا­لىق بيلىك ونىڭ كانديداتۋراسىن قا­بىلداماعان كورىنەدى.

وسى تۇستا شىمكەنت ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى شۇعىل ءماجىلىس جاساپ, مىنانداي قاۋلى قابىلدايدى:

«1. ا) تاماەۆتىڭ باس كوتەرۋى شايان بولى­سىنداعى سالىق جيناۋ مەن بولىس­تىق بيۋدجەتىن جاساۋ بويىنشا جۇمىستى توقتاتىپ تاستادى;

ب) تاماەۆتىڭ ۋەزدىك سوۆەت بي­لىگىنە قارسى كوتەرىلىسى بايلارعا, اتقامىنەرلەرگە ارقا سۇيەگەن بانديتتىك سيپاتى بار كوتەرىلىس دەپ سانالسىن;

2. ماسەلەنى رەتتەۋ ءۇشىن قۇرىلعان كوميسسيا اۋىلداردىڭ ءوزارا قاقتىعىسىن بولدىرمادى, ءوز ۋاقىتىسىندا جوعارى سوۆەت ورگاندارىنا حابار بەردى, سون­دىقتان كوميسسيا ارەكەتى دۇرىس دەپ مويىندالسىن.

3. ىسكە اسىرىلعان امالدارعا, تاماەۆ پەن ونىڭ سەرىكتەرىنىڭ ۇستالعانىنا قاراماستان, حالىقتىڭ سوۆەت بيلىگى مەن پارتيا ۋاكىلدەرىنە قارسى شابۋىلى توقتاماي تۇر, سوندىقتان تاماەۆتىڭ جاقتاستارىنىڭ بارلىعى بانديت دەپ تانىلسىن».

كەڭەس بيلىگىنىڭ وسىدان كەيىن ەلدى سوڭىنان ەرتكەن بەلسەندى, بەدەلدى ازا­مات­­تاردى اياماي جازالاعانىن ارحيۆ قۇجاتتارىنان كورۋگە بولادى.

باس كوتەرگەندەردى «بايشىل», «قىل­مىسكەر» دەگەن جالامەن ۇستاپ, باسقا كورشى بولىستار تۇرعىندارىنىڭ تولقۋعا قوسىلىپ كەتپەۋىن قاتتى قاداعالايدى.

ىزىنشە كوميسسيا شايان بولىسىندا رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت قۇرىپ, ونىڭ قۇرامىن بەكىتەدى. رەۆكوم توراعالىعىنا ۇسەنوۆ, مۇشەلىككە نۇربەكوۆ, بايتوروۆ, باشەنوۆ, ساتىبالديەۆ, كۇنتۋوۆا (ايەلدەر كەڭەسىن باسقارعان), وتەتىلەۋوۆ بەكىتىلگەن.

جاعداي شيەلەنىسكەن وسى تۇستا حالىق وكىمەتكە سالعىرت تولەمەي, استىقتى وت­كىزبەي قارسىلىق كورسەتكەن. كوتەرى­لىسشىلەر بولىستىق اتقارۋ كەڭسەسىن بىر­نەشە رەت باسىپ الادى. وسىنداي شابۋىل­دار ۇدەگەندىكتەن شىمكەنتتەگى ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى ميليتسيا, اسكەر جىبەرىپ, كوتەرىلىس باسشىلارى – جاقىپبەك جول­داسبەك ۇلى, يگەمبەك قوجاتاي ۇلى, قاراباي الىمبەت ۇلى, ابدىرامان تا­ما­ ۇلى, امىربەك باۋبەك ۇلى, مومبەك جول­داسبەك ۇلى تۇتقىندالعان ەكەن.

بۇل التى كىسىدەن باسقا كوپتەگەن ازامات باي-قۇلاق رەتىندە نەمەسە باي, داتقانىڭ بالاسى بولعانى ءۇشىن جازىق­سىز قۇربان بولعانىن ايتادى ارحيۆ دەرەكتەرى. ولاردىڭ ءبىرازى 1929 جىلعى كامپەسكەلەۋ كەزىندە قۋعىنعا ۇشىراعان.

گۇلنار شارداربەكوۆا,

تۇركىستان وبلىسىنىڭ قوعامدىق-ساياسي تاريحى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ باسشىسى