ول 2021 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ 29-ى كۇنى كەنەتتەن بولعان جۇرەك تالماسىنان ومىردەن وزدى. كوزدەن كەتسە دە كوڭىلدەن كەتپەگەن نەساعا تۋرالى ەستەلىكتەردى, جىلى پىكىرلەردى ارىپتەستەرى, ونىڭ قامقورلىعىن كورگەن جاس قالامگەرلەر, جالپى وقۋشى قاۋىمى ۇلكەن ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ, ۇزبەي ايتىپ ءجۇر.
نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى ادەبيەتكە ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن, قوعامدىق-الەۋمەتتىك ومىردەگى تەرەڭ تامىرلى قۇبىلىستاردى جەتە زەرتتەپ, ءجىتى زەردەلەپ, زامان مەن ادام اراسىنداعى كۇردەلى قارىم-قاتىناستى بيىك ەستەتيكالىق-فيلوسوفيالىق ولشەم تۇرعىسىنان باعالاپ, رومانتيكا مەن رەاليزمدى شەبەر قيۋلاستىرىپ, وقىرماننىڭ جان-دۇنيەسىن بايىتاتىن, ادەبي تاسىلدەردى جەتە مەڭگەرگەن قازىرگى زاماننىڭ قالامگەر-قايراتكەرى ەدى. جازۋشى ءوز كەيىپكەرلەرىن قالىڭ جۇرت اراسىنان ىزدەپ, جاڭا زاماننىڭ جاڭا سيپاتتى ادامدارىنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن وزىنشە ورنەكتەپ, وزىندىك كوزقاراسپەن قيسىنىن تاۋىپ كورسەتۋگە شەبەر-اق. سۋرەتكەردىڭ كەيىپكەرلەرى ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايدى, وبرازدارى دا, قىزمەتتەرى دە, مىنەزدەرى دە, كوزقاراستارى دا, ءىس-ارەكەتتەرى دە, تىنىس-تىرشىلىگى دە, تاعدىرلارى دا ءارالۋان جاندار.
ءبىر بايقاعانىمىز, اۆتور ءاربىر شىعارماسىنا قازىرگى زامان ۇردىسىنە ساي, ۋاقىت شىندىعىنا تازا سۋرەتكەر كوزىمەن قاراپ, كوركەم زەردەلەپ, ودان بەلگىلى وي ءتۇيىپ, ءبىر مەرزىم اياسىندا تۋىندايتىن الەۋمەتتىك استارىن ءدال بايقايتىن بۇگىنگى كۇننىڭ بىلگىر ساراپشىسىنا اينالدى. باستى ماسەلە شىعارمانىڭ كولەمىندە ەمەس, ونىڭ كوركەمدىك سالماعى مەن ءومىر, ءداۋىر شىندىعىن ۇتىمدى, تارتىمدى, اسەرلى بايانداۋىندا ەمەس پە؟
2009 جىلى «ان-ارىس» باسپاسىنان ەكى تومدىق («ايعىركىسى» مەن «مىنەز») تاڭدامالىسى جارىق كوردى. كوپشىلىك بۇرىن-سوڭدى ادەبيەتتە كەزدەسپەگەن تىڭ دەتالدار مەن سيۋجەتتەرگە مول رومان مەن اڭگىمەلەر, حيكايالارمەن ۇشىراسىپ, وقۋشىسىن ەرىكسىز باسقا ءبىر سىرلى الەمگە جەتەلەپ كەتە بەرەدى. قالامگەردىڭ قولتاڭبا ەرەكشەلىگى سول, كەز كەلگەن شىعارماسى قوعامدا بولىپ جاتقان كەسىر-كەساپاتتىڭ قۇبىلىستارىن كولدەنەڭ تارتىپ, وقىرماندى سودان ەسكەرتەدى.
ماسەلەن, «ايعىركىسى» اڭگىمەسىنىڭ ءجونى بولەك, بۇرىن-سوڭدى جازىلماعان تاقىرىپ. جىلقى وبرازىندا بەرىلگەن قاراتوبەل «ايعىركىسى» قاسيەتتى, كيەلى ادام سيمۆولى دەپ ايتۋعا بولادى. شىعارمانىڭ لەيتموتيۆى – قازىرگى قيتۇرقى زاماننىڭ جەتەگىنە ىلەسىپ كەيبىر پەندەلەردىڭ ادامدىق كەيپىن جوعالتىپ الۋ الدىندا تۇرعانى. اۆتور ءوز كەيىپكەرلەرى – جالعاس پەن «ايعىركىسى» ارقىلى زاماننىڭ اششى زاپىرانىن, قازىرگى ءومىر شىندىعىن جايىپ سالادى. قاراتوبەل جىلقى وبرازىنا وقۋشى العاشقىدا سەنىمسىزدىكپەن, باز ءبىرى كۇدىكپەن قاراسا, بىرتە-بىرتە اڭگىمە جەلىسىنە ەنىپ, ونداعى سيۋجەت پەن دەتالدار تايتالاس, تارتىس وقيعالارمەن كۇردەلەنىپ جۇرەگىڭدى جاۋلاپ الادى. ازعىنداۋ مەن ماڭگۇرتتەنۋ الدىندا تۇرعان بولاشاق ۇرپاق تۋرالى وي تاستاپ, وقىرمانىن سۇمدىق ويلاندىرادى. شىعارمادا سەلكەۋلىك, سولعىندىق جوق. زامانا اۋقىمىنا, ۋاقىت مۇددەسىنە وراي تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ورتادا, قوعامدا ادامي قاسيەتتەر دە قۇبىلىپ, ادامنىڭ بەت-بەينەسى, وي-ءورىسى دە وزگەرىسكە ۇشىرايدى ەكەن. تاسىلقوي, جاڭاشىل اۆتوردىڭ بۇل شىعارماسى بۇرىنعى تۋىندىلارىنان ەرەكشە دۇنيە ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
بۇل ەكى كىتاپقا ەنگەن ءاربىر اڭگىمە شاعىن رومان جۇگىن كوتەرىپ تۇر. «شال», «كورباي», «قانقىزىل جالقىن», «دۋداراي», «مىنەز», «ارحيتەكتور», «قۇمعا قاشقان قۇيىن», «اتى جوق اڭگىمە», «تىلالشاق», «رەپيتيتسيا» اڭگىمەلەرى تاعىلىمى مول, كەسەك-كەسەك دۇنيەلەر. ىزگىلىك پەن زۇلىمدىقتىڭ اراسىندا عۇمىر كەشەتىن پەندەنى ءار قىرىنان – شىم-شىتىرىق وقيعا ورتاسىنداعى پەيىلى, مىنەزى, ءىس-ارەكەتتەرى شەبەر سۋرەتتەلگەن ويلى, استارلى, قاتپارلى تۋىندىلار. اربىرىندە شىندىق, اقيقات وتى مازداپ تۇر.
جازۋشىنىڭ «جالعىزىلىك» دەگەن اڭگىمەسىنىڭ باستى كەيىپكەرى – ءبارىن ۇمىتىپ, ءومىرىن تەك دۇنيە جيناۋعا, قوراسىنداعى مالىنىڭ سانىن وسىرۋگە ارناعان جان. الگىنىڭ جانىن قيناپ كوپشىلىك ەل-جۇرتتان جىراقتا – قۇلان ءتۇز دالادا جىل ون ەكى اي جالعىزدان-جالعىز تۇرىپ, تىرنەكتەپ جيناعان مالى, ەش راحاتىن كورمەگەن بايلىعى كىمگە كەرەك؟ نە ءۇشىن, كىم ءۇشىن تىرلىك ەتىپ ءجۇر؟ ءومىردىڭ بار راحاتى تەك مال, دۇنيە جيناۋ ما؟ قالىڭ ويعا قالاسىڭ…
ال «مىنەز» اڭگىمەسىن وقىپ وتىرىپ, مىنەزسىزدىك, ويلاپ وتىرساڭ, ادامعا – قاسىرەت دەيسىڭ. ادام بولعاننان كەيىن اركىمنىڭ ءوز ويى, ءوز پىكىرى, بايلامى, تۇيسىگى بولعانى ءجون. ەگەر ولاي بولماسا, ءوز ويى, پىكىرى جوق, اۋزىندا ءسوزى جوق ادام ايداۋدا جۇرگەن پەندەگە تەڭ. بىرەۋدىڭ اۋزىنا قاراپ, ايتقانىن ورىنداپ, «تاقسىر, ءلاپپاي!» دەپ جالپاقتاپ, جىگەرسىز تىرشىلىك ەتۋ – بەيشارالىق, مۇساپىرلىك.
«تىلالشاق» اتتى اڭگىمەسى قازىرگى بيلىك يەلەرى قاسىندا ء«لاپپاي, تاقسىر!» دەپ جايىلىپ توسەك, جيىلىپ جاستىق بولۋمەن كۇن وتكىزىپ جۇرگەن جالتاق, جىگەرسىز جۇزدەگەن جاندارعا دەگەن اششى كەكەسىن, وتكىر سىن. جازۋشى بۇل شىعارماسى ارقىلى قازىرگى قوعامداعى جاعىمسىز ارەكەتتەردى تارتىمدى ءارى سەنىمدى بەينەلەيدى. ونىڭ باس كەيىپكەرى – قۇلبولدى ابىرويلى, اتاق-داڭقتى دوكەيلەردىڭ كيىمدەرىن كوتەرۋمەن, چەمودان-جۇكتەرىن تاسىپ, جاتقىزىپ, تۇرعىزۋمەن كۇنىن وتكىزەدى. اقىرىندا ايەلى بالالارىن ەرتىپ, مۇنى جالعىز تاستاپ كەتەدى. قۇلبولدى سياقتى سانداعان جاستار قازىر دە «بارىپ كەل, الىپ كەل, تاۋىپ كەلمەن» جۇرگەنى, بولاشاعىن زەردەلەي الماي التىن ۋاقىتىن بوس وتكىزىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
وسىدان 15 جىل بۇرىن «جامبىل» اتتى رەسپۋبليكالىق ادەبي-تانىمدىق جۋرنال اشىپ, ونىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن نەسىپبەك ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنىنە دەيىن ابىرويمەن اتقاردى ء(وزى كەتكەننەن كەيىن بەلگىسىز سەبەپتەردەن جۋرنال شىقپاي قالعانى وكىنىشتى). ەلىمىزدىڭ بەلدى قالامگەرلەرىمەن بايلانىس ورناتىپ, ولاردىڭ سياسى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن شىعارمالارىن جۋرنال بەتىنە جاريالاپ, وقىرماندارىن جاڭا, تىڭ, تارتىمدى تۋىندىلارمەن اركەز قۋانتىپ ءجۇردى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ تەك شەبەر قالامگەر ەكەنىن ءبىلدىرىپ قويماي, قولىنان كوپ ءىس كەلەتىنىن, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ دە زور ەكەنىن مويىنداتتى. ەلىمىزدىڭ جازۋشىلارى مەن وقۋشىلارى ن.ءداۋتاي ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ورىندى باعالادى, قۇرمەتتەپ, سىيلادى. تارازعا كەلگەن اقىن مەن جازۋشىلار ات باسىن بۇرىپ سوزىنە بەرىك, ىسىنە ادال نەساعاعا سالەم بەردى, ونىمەن ديدارلاسۋعا ىنتىق بولدى. سىرلاساتىن, سىيلاساتىن قالامگەرلەر اركەز از بولمادى.
اۋليەاتا وڭىرىندەگى قولىنا قالام ۇستاپ, «اقىن بولام» دەپ تالپىنىپ جۇرگەن جاستاردى جانىنا توپتاستىرىپ, ءاردايىم قولداپ, شىعارماشىلىعىنا جول اشىپ وتىردى, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا ولەڭدەرىنىڭ جاريالانۋىنا سەبەپكەر بولدى. تالانتتىلارىن تانىپ, رەسپۋبليكالىق جىر بايگە-بايقاۋلارىنا, ءمۇشايرالارىنا قاتىستىرىپ, قامقورلىعىنا الدى, ولاردىڭ العاشقى كىتاپتارىنا العىسوز جازىپ, باسپالاردان شىعۋىنا ىقىلاس كورسەتتى. سودان بولار, بولاشاعى زور تارازدىق جاس اقىندار ەرلان, حاميت, تابيعات, نۇرجان, دانيار, ارايلىم, نۇربولات قامقورلىعىن سەزىنىپ, وزدەرىنە جاقىن ۇستاز-اعا دەپ سىيلاپ, باۋىر تارتىپ, ەش ىركىلمەي پىكىر الىسىپ ءجۇردى. جەبەپ ءجۇرىپ ولاردىڭ ءبىرازىن جازۋشىلار وداعىنا مۇشە ەتتى, العاشقى كىتاپتارىن شىعارتتى. «ادەبيەت ادامدى تاربيەلەيدى» دەگەندەي تالاي تارازدىق جاستار قابىرعالى قالامگەر ن.ءداۋتاي ۇلى توڭىرەگىنە شوعىرلانىپ, ءتالىم-تاربيە جيناقتاپ, ادەبيەت ايدىنىنا باتىل «جەلقايىقتارىن» سالدى. ءيا, نەسىن ايتايىق, نەساعانىڭ جاس تالانتتارعا دەگەن نيەتى, قامقورلىعى ەرەكشە-ءتىن. سىرت كوزگە سۇستى, قاتال, توسىن ادام بولىپ سەزىلەتىن ول قاناتىنىڭ استىنا تالانتتى جاستاردى جيناپ, رۋحاني قولداي ءبىلدى, جازۋعا قۇشتارلىعىن وياتتى. «دارىندى جاستاردى كورگەن سايىن جارقىراعان جۇلدىزدى كورگەندەي بولام», دەۋشى ەدى جارىقتىق. ول دا ونىڭ كورەگەندىلىگى, جاستارعا دەگەن شىنايى كوڭىلى بولار, ءسىرا. راسىندا, ول جاستاردىڭ ارقا سۇيەر الاتاۋىنداي بيىك, قامقور بولعان قازىنالى قاراتاۋىنداي بولاتىن-دى. ول – كىسىنى تاني بىلەتىن, بىرەۋدىڭ بويىنداعى باردى باعالاي الاتىن.
كەيدە جۇمىس سوڭىنا قاراي جازۋشىنىڭ قىزمەت ورنىنا سوعىپ, ءبىر مەزگىل ادەبيەت جونىندە اڭگىمە قوزعاعانىمىزدا ول تەك قازاق جازۋشىلارى توڭىرەگىندە عانا ءسوز ورگىزبەي, الەمدىك دەڭگەيدەگى قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىن جىلىك-جىلىككە ءبولىپ تالداعانىن قىزىعا تىڭدايتىنبىز. «وسىنىڭ بارلىعىن قاي ۋاقىتتا وقيدى, قايدان ۋاقىت تابادى ەكەن؟» دەگەن تاڭعالىسىمىز سانامىزدا ويناپ, بويىمىزدى بيلەيتىن.
ادەبيەت الەمىن تەرەڭ مەڭگەرگەن نەساعا كەي ساتتەردە سوزدەن-ءسوز شىعارىپ: «مەندە باقىتتى بالالىق شاق بولعان جوق. تاعدىر تەپەرىشىن از كورمەدىم. اكەمنەن 5 جاسىمدا ايىرىلىپ, شيەتتەي بالا-شاعا جالعىز شەشەمىزدىڭ قولىنا قاراپ قالدىق. اۋىر ەڭبەكتىڭ بەينەتىن كورىپ, قاتتى قينالىپ جۇرگەن شەشەمدى اياپ, ورتا مەكتەپتى بىتىرمەي-اق كەڭشاردىڭ ءبىر شوپانىنا كومەكشى بولىپ جۇمىسقا جەگىلدىم. ءسويتىپ 7-8 جىل بويى قويدىڭ سوڭىندا ءجۇردىم. ول جىلدار مەن ءۇشىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبى بولدى. ۋاقىتىمدى بوس جىبەرمەۋگە تىرىستىم. جازدا قورداي تاۋىنىڭ باۋرايىندا, ءيىرسۋ ايماعىندا, قىستا اڭىراقايدىڭ قۇمدى بۇيراتتارى مەن ۇلان-عايىر جۋساندى دالاسىندا قوي باعىپ جۇرسەم دە ۇزبەي كىتاپ وقىدىم, تۇيسىگىمدى تەرەڭدەتىپ, بويىما وي جينادىم», دەۋشى ەدى سالالى ساۋساقتارىمەن قالپاق استىندا بۇيرالانىپ, قالىڭ وسكەن ۇزىن شاشىن ءبىر سىلكىپ قويىپ. پاستەۋ داۋسىمەن ەستەلىكتەرىن ايتىپ, يرەك-يرەك سالالى ساۋساقتارىنا كەزەكتى سيگارەتاسىن ء«ىلىپ» الىپ, كوك ءتۇتىنىن بۋداقتاتىپ وي قۇشاعىنا بەرىلەتىن.
بيىل, جەلتوقساندا نەساعا 75 جاسقا تولار ەدى. ول كۇنگە جەتە الماعانى وكىنىشتى. قولتاڭباسى قايتالانبايتىن, جازۋ شەبەرلىگى كەرەمەت قارىمدى قالامگەر نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ ارتىندا قالعان كوركەمدىك قۋاتى مول, شوقتىعى بيىك, عاجاپ ادەبي شىعارمالارى حالقىمەن بىرگە جاساي بەرمەك. ونىڭ كۋاسى – تاياۋدا جامبىلدىق جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ «اۆانگارد» كلۋبىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى ومىردەن وتكەن قالامگەر نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى, بەلگىلى اقىندار تىنىشباي راحىم, باۋىرجان ۇسەنوۆ, نارشا قاشاعانوۆ, سەرىك تومانوۆ, ارتىعالي ىبىراەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالىپ, ەسكە الۋ كەشى جوعارى دارەجەدە ءوتتى. قازاقتىڭ «عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى, جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» دەگەنى, ءسىرا, وسى بولۋ كەرەك...
ساعىندىق وردابەكوۆ,
جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
تاراز
