مۇناي نارىعىنىڭ قۇبىلۋى

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قىتايداعى ەنەر­گەتيكالىق رەسۋرستاردى تۇتىنۋدىڭ قال­پىنا كەلە باستاۋىنا بايلانىستى ترەي­دەرلەردىڭ ءۇمىتى مۇناي نارىعىنداعى باعا ءوسىمىن جان­داندىرعان. اقش-تىڭ ستراتەگيا­لىق مۇ­ناي رەزەرۆىن تولىقتىرۋدى باستاۋ جاي­لى شەشىمى دە وڭ رەاكتسيا تۋدىرعان. مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلۋىنا قاراماستان قازاق­­ستان ءوز مۇنايىن ەكسپورتتاۋدى بەلسەندى جال­عاس­تىرادى. ءبىزدىڭ مۇنايدىڭ اتاۋى – CPC Blend. تاياۋدا مۇنايدىڭ وسى ءتۇرى ەۋرووداق ەل­­دەرىنە جىبەرىلەتىن ەڭ ءىرى شيكى مۇناي اتاندى.

S&P Global اقپاراتى بويىنشا ەۋروپا­داعى قايتا وڭدەۋشىلەر رەسەيلىك مۇنايدىڭ ورنىن قازاقستان, ازەربايجان, نورۆەگيا, اقش جانە گايانا ونىمدەرىمەن الماستىرا باستاعان. ايتا كەتەلىك, ەو رەسەي مۇنايىنا ەمبارگو جاريالاعاننان كەيىن 10 كۇننەن سوڭ Urals-تىڭ (رەسەي مۇنايى – رەد.) ەو-عا تەڭىز يمپورتى تاۋلىگىنە 1,5 ملن باررەلدەن 123 مىڭ باررەلگە ءبىر-اق تۇسكەن. قازاقستاندىق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قاراشا ايىنىڭ وزىندە ەو-داعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ كوبى قازاقستاندىق CPC Blend جانە KEBCO سۇرىپتارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتا باستاعان. قازىر ەۋروپا ەلدەرى اتالعان ەكى مۇناي سۇرىبىنىڭ تاۋلىگىنە 1,2 ملن باررەلىن يمپورتتاپ (بۇكىل تەڭىز يمپورتىنىڭ 13 پايىزى – رەد.) وتىر.

جاقىندا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردى گەرمانياعا دا مۇناي ەكسپورتتاۋعا دايىن ەكەنىمىزدى مالىمدەدى. بۇل تۋرالى ول بەرليندەگى ەۋرازيالىق كلۋب كونفەرەنتسياسىندا ايتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان گەرمانياعا جىلىنا 2-5 ملن توننا ارالىعىندا «قارا التىن» جىبەرۋى مۇمكىن. ونداي جاعدايدا ءبىزدىڭ مۇناي درۋجبا مۇناي قۇبىرى ارقىلى بۇعان دەيىن «روسنەفت» مۇناي-گاز كومپانياسىنا تيەسىلى بولىپ كەلگەن شۆەدت قالاسىنداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن قامتاماسىز ەتەدى.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اق­شو­لاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تازا كوممەرتسيالىق مامىلە بولعاندىقتان قازىر قازاقستاندىق كومپا­نيالار مەن جۇك جىبەرۋشىلەر كەلىسسوز­دى وزدەرى جۇرگىزىپ جاتىر. تەلەگرام­داعى NRG_monitor كانالىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, قازاقستاندىق كومپانيالار تون-2 مۇناي قۇبىرى ارقىلى رەسەي مۇنايىن ساتىپ الىپ, سونىڭ كومەگىمەن ىشكى نارىق قاجەتتىلىگىن وتەپ, ال وزىمىزدەگى بوس مۇناي كولەمىن ەكسپورتقا شىعارۋدى كوزدەپ وتىر. ء«تاۋىر سحەما, تەك باعاسىن كەلىسۋ كەرەك» دەيدى ساراپشى.

ايتا كەتەلىك, ءتۇيمازى – ومبى – ءنوۆو­سىبىر (تون-2) ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرى 1959 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن جانە ەكى مەملەكەت – رەسەي مەن قازاقستاننىڭ اۋماعىن كەسىپ وتەدى. جالپى ۇزىندىعى – 185,6 شاقىرىم. جاقىندا قازاقستان قۇبىردىڭ ءوز اۋماعىنداعى ۋچاسكەلەرىن تولىقتاي كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدى.

قازاقستاننىڭ مۇناي ەكسپورتىنداعى تاعى ءبىر باسىم باعدارى – قىتاي مەن يران. ب.اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دامىتۋ اياسىندا ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا پورتتارىنا, ودان ءارى قحر مەن يرانعا ەكسپورتتاۋ كوزدەلەدى. سوعان وراي ىشكى ءوندىرىس قۋاتىن ارتتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىسالى, قاشاعان كەن ورنىنان شىققان 3 ملرد تەكشە مەترگە جۋىق شيكى گاز «جايىقمۇناي» گاز وڭدەۋ زاۋىتىندا وڭدەلەدى. 2023 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي روج­كوۆسكوە كەن ورنىنان شىققان شيكى گاز دا وسى گاز وڭدەۋ زاۋىتىنا كەلىپ تۇسۋگە ءتيىس. ال شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنداعى مۇناي وڭدەۋ قۋاتى 9 ملن تونناعا دەيىن كەڭەيەدى. بۇل رەتتە قىتايلىق «Petrochina» مۇناي-گاز كومپانياسىمەن بىرلەسىپ قۋاتتىلىقتى 12 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارى دا بار.

قازاقستان مۇنايىنىڭ 90 پايىزى كتك, ياعني كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقى­لى ەكسپورتتالاتىنى بەلگىلى. اتالعان قۇ­بىر رەسەي اۋماعىندا جانە ونىڭ جۇمىسى بيىلدىققا بىرنەشە رەت توقتاپ قالعان ەدى. سوعان قاراماستان امەريكالىق «Chevron» ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى كتك بو­يىنشا مۇناي ايداۋدان باس تارتپايتىنىن مالىمدەدى. ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى مايك ءۆيرتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مۇنايى ەۋروپا مەن ازيا تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ سانالادى. كتك ارقىلى قازاقستان جىلىنا 67 ملن توننا مۇناي تاسىمالداي الادى. بىراق سوڭعى كەزدە بۇل قۇبىردىڭ تاۋەكەلى كوبەيدى, سوعان ساي قازاقستان جەدەل تۇردە ترانسكاسپي باعىتىن جانداندىرۋعا كوشتى.

2023 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ باكۋ – تبيليسي – جەيحان (بتج) مۇناي قۇبىرى ارقىلى 1,5 ملن توننا (بىلتىر نەبارى 200 مىڭ توننا تاسىمالدانعان) قازاق مۇنايى ەكسپورتتالا باستايدى. اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىنىڭ كومەگىمەن مۇناي تاسىمالى كولەمىن جىلىنا 20 ملن تونناعا جەتكىزۋ دە جوسپاردا بار. بتج-دان بولەك, باكۋ – سۋپسا مۇناي قۇبىرى جانە باكۋ – باتۋمي تەمىرجولى دا باسىم باعدارلار بولىپ سانالادى.

2008-2016 جىلدارى ازەربايجان قازاقستاندىق «تەڭىز» كەن ورنىنان شى­عاتىن مۇنايدىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ءترانزي­تىن قامتاماسىز ەتتى. ءتىپتى ءبىر كەزدەرى بتج-مەن جىلىنا 2 ملن تونناعا دەيىن مۇناي تاسىلدى. الايدا 2017 جىلدان باستاپ «تەڭىزدەن» شىققان مۇنايدىڭ بارلىعى كتك-عا جىبەرىلە باستاعان ەدى.

جالپى, 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە 84-85 ملن توننا مۇناي ءوندى­رىلۋى مۇمكىن. بيىل قاشاعان كەن ورنىن­داعى جۇمىستىڭ جوسپاردان تىس توقتاپ قالۋىنا بايلانىستى ءوندىرىس كولەمى 85 ملن-نان اسپايدى. ال 2023 جىلى قازاقستان مۇناي ءوندىرىسى كولەمىن 90 ملن توننادان اسىرۋ­دى كوزدەپ وتىر. 2021 جىلى ەلىمىزدە 73,7 ملن توننا مۇناي وندىرىلگەن بولاتىن.