بالىق شارۋاشىلىعى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ نەگىزى رەتىندە ەكونوميكاداعى ماڭىزدى سالالاردىڭ ءبىرى.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ ۇلكەن الەۋەتى بار.
وسىعان بايلانىستى, ءبىز بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىنىڭ ينديكاتورلارىنا قول جەتكىزۋگە باعدارلانعانبىز. بالىق شارۋاشىلىعىنداعى نەگىزگى قىزمەت – بالىق اۋلاۋ جانە بالىق ءوسىرۋ. بۇگىنگى تاڭدا 1600-دەن استام سۋ ايدىنى 1200 سۋبەكتىگە بەكىتىلگەن, وندا 12 مىڭنان استام ادام بالىق اۋلاۋمەن اينالىسادى.
تابيعي سۋ قويمالارىندا جىل سايىن شامامەن 40-45 مىڭ توننا بالىق اۋلانادى جانە بۇل كورسەتكىش جىل سايىن وسۋدە.
نەگىزگى بالىق اۋلاۋ اتىراۋ, الماتى, شىعىس قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا جۇرگىزىلەدى. وندا ءىرى بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارى بار: كاسپي تەڭىزى, بالقاش, زايسان كولدەرى, ارال تەڭىزى جانە باسقالارى.
بالىقتى وندەۋمەن 72 كاسىپورىن اينالىسادى, ونىڭ 17-ءسى جوعارى تالاپتارعا ساي كەلەدى جانە بالىق ونىمدەرىن ەۋرووداق ەلدەرىنە ەكسپورتتاۋ قۇقىعىن الدى. قالعانى ىشكى نارىققا, جاقىن جانە الىس شەتەلدەرگە باعدارلانعان.
كەلەشەكتە تابيعي سۋ ايدىندارىنىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ساقتاۋ جانە ورنىقتى پايدالانۋمەن قاتار, بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ۇدەمەلى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن.
مۇندا ءبىز بالىق اۋلاۋدان بالىق وسىرۋگە بىرتىندەپ قايتا باعدارلاۋ بويىنشا الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنەمىز.
2030 جىلعا قاراي جىلىنا 270 مىڭ تونناعا دەيىن بالىق ءوسىرۋ جوسپارلانۋدا جانە وسى نەگىزدە بالىق ونىمدەرىن ىشكى تۇتىنۋدى جىلىنا 134 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ, سونداي-اق يمپورت كولەمىن 45 مىڭ توننادان 25 مىڭ تونناعا دەيىن ازايتۋ جوسپارلانۋدا.
اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ەنگىزىلىپ, كەڭەيتىلۋدە. ءبىرىنشى كەزەكتە - سۋبسيديالاۋ. قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى بايقالادى. ماسەلەن, 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانى 2 ەسەگە ارتىپ, 2022 جىلى 380-گە جەتتى. وسىرىلگەن بالىق كولەمى دە سوڭعى 5 جىلدا جىلىنا 3 مىڭ توننادان 15 مىڭ تونناعا دەيىن ءوستى.
جالپى العاندا, مىڭنان استام جاڭا شارۋا قوجالىقتارىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا. ولاردىڭ 47-ءسى ءىرى, ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى شامامەن 150 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
- سالاداعى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرىڭىزشى.
- سالانى تابىستى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى – بيزنەستى سۋبسيديالاۋ جانە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر تۇرىندە باستاپقى كەزەڭدە قولداۋ. بۇگىنگى تاڭدا بالىق ءوسىرۋدىڭ بىرقاتار باعىتىن سۋبسيديالاۋ كوزدەلگەن:
اتاپ ايتقاندا , بۇل سۋبسيديالار:
- بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تەحنيكا مەن جابدىقتاردى ساتىپ الۋعا ينۆەستيتسيالىق سالىمدار كەزىندە 25% وتەۋگە, ونىڭ ىشىندە 2022 جىلعى ماۋسىمدا توعان بالىق شارۋاشىلىعىنا, بالىقتى قايتا وڭدەۋگە جانە بالىقتارعا جەم-ءشوپ وندىرۋگە ارنالعان تەحنيكا مەن جابدىقتاردى ساتىپ الۋ كەزىندە قوسىمشا ەنگىزىلگەن سۋبسيديالار;
- بالىق تاعامدارىن ساتىپ الۋ كەزىندەگى شىعىنداردىڭ 30% وتەۋگە;
- بالىق ءوسىرۋ – بيولوگيالىق نەگىزدەمەلەرى, بالىق وتىرعىزۋ ماتەريالىن, دارىلىك پرەپاراتتاردى ساتىپ الۋ قۇنىنىڭ 50%-نا دەيىن وتەۋگە, بالىقتاردىڭ جوندەۋ-انالىق تابىندارىن ساتىپ الۋعا جانە ۇستاۋعا ارنالعان شىعىندار.
سونداي-اق اكۆامادەنيەت سۋبەكتىلەرى ءۇشىن 70% مولشەرىندە ارنايى سالىق رەجيمى كوزدەلگەن.
تۇراقتى نەگىزدەردە ءبىز وڭىرلەردە وسى سالاداعى بيزنەستىڭ ءارتۇرلى وكىلدەرىمەن كەزدەسەمىز. ولار سالانىڭ دامۋىن تەجەيتىن وزەكتى ماسەلەردى كوتەرەدى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قولدانىستاعى شارالارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن اتاپ وتەدى جانە ولاردى شەشۋ بويىنشا جۇيەلى شارالار ۇسىنىلادى.
سوندىقتان مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قوسىمشا شارالارى پرەزيدەنتتىڭ الماتى جانە اتىراۋ وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس پىسىقتالادى.
- مەنىڭ تۇسىنۋىمشە, اكۆامادەنيەتتى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلادى. مۇندا قانداي نەگىزگى پروبلەمالار بار؟
- ءيا, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالارعا قاراماستان, شەشۋدى تالاپ ەتەتىن بىرقاتار ماسەلە بار. كەلەسى تارماقتاردى ءبولىپ كورسەتۋ كەرەك:
1. سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى ارتىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, سۋ از بولعاندىقتان, بۇگىنگى تاڭدا بالىق وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسىنا تاپ بولادى.
2. بالىق ءوسىرۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى بالىق اۋرۋلارىنىڭ ءارتۇرلى تۇرلەرىنىڭ پايدا بولۋ قاۋپى ارتادى. سوندىقتان ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. بىراق بۇگىندە بالىق اۋرۋلارىن زەرتتەۋ بويىنشا ماماندار (يحتيوپاتولوگتار) جوق.
3. بەكىرە جانە لوسوس بالىق تۇرلەرىن وسىرۋگە ارنالعان بالىق ازىعى مەن بالىق وتىرعىزۋ ماتەريالىنداعى يمپورتقا تاۋەلدىلىك. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قازاقستاندا جوعارى ساپالى بالىق ازىعىن وندىرەتىن كاسىپورىندار سالۋ ءۇشىن ينۆەستورلاردى, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
4. بالىق ءوسىرۋدىڭ ءتيىمدى بيوتەحنولوگيالارىن ترانسفەرتتەۋ كەزىندەگى ءالسىز عىلىمي سۇيەمەلدەۋ جانە بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى.
- ءسىز سالانى دامىتۋ پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعىن ارتتىرۋدى اتاپ ءوتتىڭىز. بالىق وسىرۋشىلەردىڭ سۋعا دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن قالاي شەشەسىزدەر؟
- وسىعان بايلانىستى اكۆامادەنيەت سۋبەكتىلەرىن تۇيىق سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قوندىرعىلارىن پايدالانۋعا جانە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە ىنتالاندىرۋ جونىندە شارالار قابىلداندى. ياعني, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى شەڭبەرىندە بالىق ءوسىرۋ باسسەيندەرىمەن, سۋدى تازارتۋ جۇيەلەرىمەن, سۋدى وتتەگىمەن قانىقتىرۋمەن جانە ت.ب. جابدىقتالعان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تۇيىق تسيكلى بار بالىق ءوسىرۋ كەشەنىن سالۋعا نەمەسە كەڭەيتۋگە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار بەرىلەدى.
بۇدان باسقا, جەر ءۇستى سۋ كوزدەرىنەن كولەمدەر جەتكىلىكسىز بولعان كەزدە بالىق وسىرەتىن توعانداردى نەمەسە باسسەيندەردى قورەكتەندىرۋ ءۇشىن جەر استى سۋلارىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ جوسپارلانۋدا.
سونىمەن قاتار بيزنەس سۋبەكتىلەرى ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ شىعىندارىن وتەۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ماسەلەنى كوتەرۋدە, سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا ءبىز بۇل ماسەلەنى پىسىقتاپ جاتىرمىز.
- بيىل 6 جەلتوقساندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەكولوگيا ءمينيسترى «اكۆامادەنيەت تۋرالى» ارنايى زاڭ ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
- ءيا, «اكۆامادەنيەت تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى اعىمداعى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ۆاك-تا ماقۇلداندى. زاڭ جوباسى پارلامەنتكە 2023 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا.
«اكۆامادەنيەت تۋرالى» زاڭ ەكى نەگىزگى ماسەلەنى شەشەدى:
ءبىرىنشى. اكۆامادەنيەت سالاسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ.
ەكىنشى. بيزنەس ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋدى جانە سالاعا ينۆەستيتسيالار تارتۋدى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا قۇرالدارىن ەنگىزۋ.
ءبىز بىلەتىندەي, مەملەكەت باسشىسى وڭىرلەردەگى حالىقپەن كەزدەسۋ بارىسىندا بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارىپ, بىرقاتار ناقتى تاپسىرما بەردى.
- مىسالى, براكونەرلىكپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ. وسى باعىتتا قانداي شارالار قابىلدانۋدا؟
- شىنىندا دا, سۋ ايدىندارىندا براكونەرلىك بار جانە ونىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ مينيسترلىكتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.
بۇگىنگى تاڭدا ءبىز تىيىم سالىنعان قۇرالدارمەن بالىق اۋلاۋعا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ماسەلەن, اتالعان بۇزۋشىلىق ءۇشىن ايىپپۇلدى 20-دان 50 اەك-كە دەيىن ۇلعايتۋ, ال جازا قولدانىلعاننان كەيىن ءبىر جىل ىشىندە قايتالاپ بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن 15 تاۋلىككە اكىمشىلىك قاماق قاراستىرىلعان.
سونىمەن قاتار كولەڭكەلى اينالىممەن جۇيەلى كۇرەسۋ ماقساتىندا وسى جىلى بالىق ونىمدەرىن باقىلاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. ول اۋلانعان نەمەسە وسىرىلگەن بالىقتىڭ سۋ ايدىنىنان تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىعا دەيىنگى بارلىق جولىن قاداعالايدى.
بۇگىنگى تاڭدا جۇيە ازىرلەنۋدە. سونىمەن قاتار بالىق ونىمدەرىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ زاڭدىلىعىن راستايتىن قۇجاتتاردى قالىپتاستىرۋعا جانە بەرۋگە قاتىساتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جۇيەنى ازىرلەۋدى اياقتاۋ 2023 جىلى جوسپارلانىپ وتىر.
بۇدان باسقا, بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ اۋماقتىق ينسپەكتسيالارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ايتارىلىقتاي نىعايتىلدى. سونىمەن وتىمدىلىگى جوعارى اۆتوكولىك, سونداي-اق جاڭا ءجۇزۋ قۇرالدارى ساتىپ الىندى. وسىلايشا, جاڭارتۋ 37% قۇرادى. وسى باعىتتاعى جۇمىس جالعاسادى.
- ءاليا لازارەۆنا, ءسىز بۇرىن كاسپي تەڭىزىندەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ جالپى الەمدىك كولەمنىڭ شامامەن 90%-ى بولعانىن بىلەسىز. وكىنىشكە قاراي, ءارتۇرلى فاكتورلارعا بايلانىستى ولاردىڭ سانى ازايدى. وسىعان بايلانىستى 2010 جىلدان باستاپ ولاردى اۋلاۋعا تىيىم سالىندى. وسى رەليكتى بالىق تۇرلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ شارالارى تۋرالى جانە جالپى سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ بارا جاتقان بالىقتار مەن جانۋارلاردىڭ باسقا تۇرلەرىن ساقتاۋ جۇمىستارى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى؟
- بۇگىنگى تاڭدا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ قورىن ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ وتە وزەكتى ماسەلە, بىلايشا ايتقاندا, ءبىز ءۇشىن باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ول ءۇشىن ءبىز كەشەندى شارالار قابىلداپ جاتىرمىز. بۇل براكونەرلىكپەن كۇرەسۋ, جاساندى كوبەيۋ جانە ولاردىڭ تابيعي ۋىلدىرىق شاشۋىنا جاعداي جاساۋ. وسى جىلى كوكتەمگى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە «بەكىرە-2022» كەڭ اۋقىمدى بالىق قورعاۋ اكتسياسى ءوتتى. اكتسيا بارىسىندا 1200-دەن استام اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالدى, 54 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى, زاڭسىز اينالىمنان 21 توننا بالىق تاركىلەندى, ونىڭ ىشىندە 1,8 توننا بەكىرە, 755 كگ ۋىلدىرىق.
سونىمەن قاتار جىل سايىن جايىق وزەنىنە اتىراۋ قالاسىندا ورنالاسقان ەكى مەملەكەتتىك بەكىرە بالىق ءوسىرۋ زاۋىتى وسىرەتىن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 7 ملن دانا كامەلەتكە تولماعاندارى شىعارىلادى.
زاۋىتتاردىڭ وندىرىستىك بازاسى توزعان, بۇل ولاردى قايتا قۇرۋ مەن جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ءبىز ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىس ازىرلەپ جاتىرمىز, ونى 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ۇللتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بەكىرە بالىق ءوسىرۋ زاۋىتتارىنىڭ وندىرىستىك بازاسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە جاڭعىرتۋ جوبالىق قۋاتتىلىقتى جىلىنا 7-دەن 12-15 ملن داناعا دەيىن ۇلعايتۋدى جانە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ وزىندىك انالىق تابىنىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
سونداي-اق بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشۋىنا جاعداي جاساۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا جايىق جانە قيعاش وزەندەرىنىڭ ساعالارىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. 2018-2020 جىلدارى ۇزىندىعى 194 كم بالىق اۋلاۋ كانالدارىندا ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇرگىزىلدى. 2022 جىلى وسى ماقساتتارعا 3 ملرد تەڭگە ءبولىندى جانە قىركۇيەك ايىنان باستاپ 32 كم كانالداردا جۇمىس جۇرگىزىلدى.
سونىمەن قاتار بالىقتار مەن باسقا سۋ جانۋارلارىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن تۇرلەرىن ساقتاۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا. جىل سايىن رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق ماڭىزى بار سۋ ايدىندارىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. ولاردىڭ شەڭبەرىندە ولاردىڭ جاي-كۇيىنە مونيتورينگ جانە باعالاۋ جۇزەگە اسىرىلادى, ناتيجەلەرى بويىنشا ءتيىستى ۇسىنىمدار ازىرلەنەدى.
مىسالى, بيىلعى جىلى عىلىمنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا كۋتۋم بالىعى قىزىل كىتاپ تۇرىندەگى بالىق تۇرلەرىنىڭ تىزىمىنەن الىنىپ تاستالدى. بۇل كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى بالىق تۇرلەرىنىڭ تۇرلىك قۇرامىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل وڭىردە بالىق وڭدەۋدى ودان ءارى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
بۇدان باسقا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى شەڭبەرىندە قازىرگى ۋاقىتتا كاسپي يتبالىعىنىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ, ولاردىڭ مەكەندەۋ جانە كوبەيۋ اۋماقتارىن قورعاۋ ءۇىشن مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆات قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا جاراتىلىستانۋ-عىلىمي نەگىزدەمە ازىرلەنۋدە. ونى 2023 جىلدىڭ قاڭتارىندا الۋدى جانە ودان ءارى تەن ازىرلەۋگە كىرىسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
جالپى, بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بەلگىلەنگەن شارالار ەكونوميكانىڭ وسى سەكتورىنداعى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز دەپ ويلايمىن.
