تاۋەلسىزدىك دەيتىن ۇعىم جۇرت جادىندا جەلتوقسان وقيعاسىمەن قاتار اتالادى. ولاي بولۋى زاڭدى دا. قايعى ۋىن ىشكىزگەن قيامپۇرىس داۋىرگە قوش ايتقىزىپ, قاپاس كۇننىڭ قارا بۇلتىن ىدىراتقان ءھام ەركىن ومىرگە جول اشقان وسى ءبىر تاريحي سىلكىنىس ەدى. دەگەنمەن قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك تاقىرىبىنا ارنالعان تۋىندىلارىن تىزبەلەسەك, جاسامپاز وتان, جاڭا جەتىستىكتەر دەگەن سىڭايداعى جارقىن پاليتراعا تولى جۇمىستاردى كوپ كەزدەستىرەمىز. ءار جىلدارى ەگەمەندىكتىڭ مەرەيلى بەلەستەرىنە وراي وتكىزىلگەن سۋرەتشىلەر بايقاۋىندا توپ جارعان تۋىندىلاردىڭ دەنى دە ەلدىكتىڭ ەڭسەلى نىشاندارىن, جاڭا تابىستاردى جىرلاعان تۋىندىلار. ال ناقتى جەلتوقسان كوتەرىلىسىن بەدەرلەگەن دۇنيەلەر ءجۇز سۋرەتشىنىڭ بىرىندە عانا كەزدەسەدى. ءبىردى-ەكىلى شەبەرلەر كەنەپكە قاھارمان قايرات رىسقۇلبەكوۆتىڭ بەينەسىن سالۋمەن شەكتەلگەنى بولماسا, بۇل تاقىرىپقا تەرەڭدەپ بارا قويماعانىن بايقايمىز. ءجا, اڭگىمە ول تۋرالى ەمەس.
ءار تالپىنىس ءوز ۋاقىتىندا قۇندى. قازاقستاندىق سۋرەتشىلەردىڭ ىشىندە وقيعاعا ادىلەتتى باعا بەرە وتىرىپ, دەر شاعىندا ءوز كوزقاراسىن تانىتقان ەۆگەني سيدوركين ەدى. ول ءوزىنىڭ «جەلتوقسان» دەپ اتالعان كارتيناسىندا وتارشىل كۇشتىڭ وزبىرلىعىن وڭدىرماي سىناپ, ادىلەتسىز جۇيەنىڭ ارەكەتىن اشكەرەلەيدى. اۆتور ءبىز ايتىپ وتىرعان گرافيكالىق ەڭبەگى تۋرالى: «مەنىڭ بۇل تۋىندىنى بەينەلەمەۋىمە نەگىز جوق, مەن وسى ەلدىڭ ازاماتىمىن, سول سەبەپتى بۇل تاريحتى ەلەمەي ءوتۋىم ادىلەتسىزدىك بولار ەدى, مەيلى ول ارال ماسەلەسى بولسىن, مەيلى «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى بولسىن, زامان شىندىعىن بەينەلەۋگە تىرىستىم», دەپ تولعانادى.
تۋىندىدا ازاتتىق اڭساعان ازاماتتاردى سوققىعا جىققان وكتەم كۇشتىڭ ورەسكەل قاتەلىگى بىردەن كوزگە ۇرادى. سۋرەتشى نەگىزگى فونداعى قىپ-قىزىل ءتۇس ارقىلى جازىقسىز ەلدىڭ جان داۋىسىن ەلەمەي ەزگىگە سالعانداردىڭ باسسىزدىعىن سىنعا الادى. ونەرتانۋشى جارىلقاپ نۇرقانات: «سۋرەتشى ەڭبەگىنىڭ تومەنگى بولىگىنە نازار اۋدارار بولساق, ازاماتتىڭ جان ازابىنا ءتۇسىپ جاتقان ءساتى جۇرەكتى اۋىرتپاي قويمايدى. تۋىندى اۆتورى سول جاقتان جارىق بەرۋ ارقىلى قويۋ قىزىل تۇسكە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ بەت-الپەتىنە, ونىڭ ىشىندە باستى كەيىپكەر جۇزىنە سارى ءتۇس تۇسىرگەن. اۆتور وسى ەڭبەگىندە كەرەعار ءتۇستى قولدانا وتىرىپ, ونداعى قانتوگىستى ودان ءارى ايقىنداي ءتۇسۋ ءۇشىن سۋرەتتىڭ استىڭعى بولىگىنە قارا ءتۇستى كوپ بەرگەن», دەپ قىزىل ءتۇستى ويناتۋ ارقىلى – اشۋ مەن قاتىگەزدىكتىڭ, ايۋاندىقتىڭ دەڭگەيىن ايقىنداعانىن العا تارتادى.
ونەر ۇلتقا بولىنبەيتىنىن, ونىڭ ۇلى مۇراتى ادىلەت پەن تازالىققا, ىزگىلىككە ۇندەيتىنىن پاش ەتكەن تۋىندىگەر قيلى كەزەڭنىڭ قىسپاعىنان قايمىقپاي, اياۋسىز سوققىعا جىعىلعان ورىمدەي جاستاردىڭ تاعدىرىنا الاڭدايدى. جابىق تاقىرىپقا جان اۋىرتۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ دارمەنى جەتە بەرمەيتىن كەزەڭدە, ازاماتتىق ءۇنىن كەنەپ بەتىنە جايىپ سالعانداردىڭ ءبىرى سۋرەتشى ايدارحان سيحاەۆ بولاتىن. ونىڭ «كوتەرىلىس» دەپ اتالعان كارتيناسى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى كەرمەك ويدىڭ تامىرىن تاپ باستى. بۇل كارتينا تۋرالى جارىلقاپ نۇرقانات بىلاي دەيدى: «تۋىندى نەگىزى كونتراست تۇستەردەن قۇرالعان. اق جانە قارا ءتۇس. نازار اۋدارعان جانعا, وقيعا ورتاسىنداعى قاراشا حالىقتىڭ اشىق تۇسپەن ەرەكشەلەنگەنى بىردەن كوزگە تۇسەدى. اق ءتۇس – حالىق دانالىعى بويىنشا ادىلدىككە, جاقسىلىق ۇعىمدارىنا سايكەس كەلەدى. كارتينانىڭ جوعارى بولىگىندە پەرىشتەلەر بەينەلەنگەن. بۇل كوتەرىلىستە حالىقتىڭ ءوز ەلىندە ادىلدىك ورناۋىن, ودان باسقا وزگە ارام پيعىلدىڭ جوعىن ءدال وسى پەرىشتەلەر بەينەسى دالەلدەپ تۇرعانداي. سيحاەۆ حالىقتىڭ اق نيەتىن بەينەلەۋگە قۇلشىنعان. جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرى گورباچەۆتى انىق ءارى ايقىن بەينە ەتىپ كورسەتكەن. سيۋجەتكە ءۇڭىلىپ قاراماساق تا ونىڭ وقيعا ورنىنان قاشىپ بارا جاتقانى ايقىن».
تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ باسىندا جەلتوقسان كوتەرىلىسىن ارقاۋ ەتكەن كەڭ تىنىستى شىعارما باقىتحان مىرزاحمەتوۆتىڭ قىلقالامىنان ءورىلدى. قىزىل ءتۇس كومكەرگەن ەن دالادا تۇلپارعا ءمىنىپ شاۋىپ كەلە جاتقان جاس جىگىتتىڭ سۇلباسى قاسيەت پەن قاسىرەتتىڭ ارپالىسىن كورسەتەدى. قولدان ۇشقان دومبىرا ۇلتتىڭ مىنەزى, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالت-ءداستۇرى اياققا تاپتالىپ بارا جاتقانىن ايتىپ اھ ۇرادى. ازاتتىقتى اڭساۋ, ەركىندىككە ۇمتىلۋ, اسپانعا قاراپ اللادان مەدەت تىلەگەن ازاماتتىڭ بەينەسى ارقىلى كورىنىس تاۋىپ, اقادال حالىقتىڭ اق پەيىلىن, ارمانىن باستى كەيىپكەردىڭ ۇستىندەگى اق ءتۇستى كيىم ارقىلى كورسەتكىسى كەلەدى. قۇشتارلىق, سەنىم, ءۇمىت – ەكپىنى داۋىلداي ارعىماقتىڭ تۇياعىمەن بىرگە شىر اينالىپ, الدان تۋار اراي تاڭعا اسىعادى. سۋرەتشى اق جانە قىزىل ءتۇس ارقىلى ادىلدىك پەن وزبىرلىقتىڭ, جاقسى مەن جاماننىڭ, اق پەن قارانىڭ قايشىلىعىن بەينەلەيدى. سيدوركين مەن مىرزاحمەتوۆ شىعارماسىنداعى تۇستەردىڭ ۇقساستىعى ولاردىڭ وقيعاعا كوزقاراسى ءبىر ارنادا توعىسقانىن بايقاتادى. بەلگىلى سۋرەتشى سەرىكباي ءالجانوۆتىڭ, جاڭا تولقىننىڭ باسى – الماس نۇرعوجاەۆتىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە ارناعان جۇمىستارى دا ۋاقىت ءۇنىن ءادىل تارازىلاعان تۋىندىلار ساپىندا.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن جاڭا بۋىن وسى كۇننىڭ وپ-وڭاي ورناي سالماعانىن بىلەدى. تۇتاس زامانداستارىمىزدىڭ اتىنان بۇلاي سەنىمدى سويلەۋ قانشالىقتى قيسىندى ەكەنىن بىلمەيمىن, ءبىر بىلەتىنىمىز ءوز ۇلتىنىڭ وتكەنىنە وگەي كوزبەن قاراي المايتىن ۇرپاقتى بۇل تاقىرىپ تولعاندىرماي قويمايدى. قيلى كەزەڭنىڭ قىسپاعىن ءوز كوزىمەن كورمەسە دە, جۇرەگىنەن وتكىزە جىرلاعان جاس سۋرەتشىلەردىڭ شىعارماشىلىعىندا تاۋەلسىزدىك-جەلتوقسان تاقىرىبى جاڭا قىرىنان كورىنىس تاپقان. زامان وزعان سايىن ونەر دە تۇرلەنەدى. ونەرگە ءوز ورنەگىن سالۋدى مۇرات تۇتقان شاتتىق باتاننىڭ ابستراكتسيالىق باعىتتا كەنەپكە تۇسكەن «كۇندى كۇتۋ» كارتيناسى جەلتوقسان تاقىرىبىنا ارنالىپتى. ء«بىز قالاي دەگەندە دە تامىردان اجىراماۋىمىز قاجەت» دەگەن سۋرەتشى وزىمىزدەگى قۇندىلىقتاردى قازىپ الىپ شىعىپ, قازىرگى كوزقاراسقا سايكەستەندىرىپ ايتا ءبىلۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
«1986 جىلدىڭ قارلى بورانىن كوزىمىزبەن كورگەن جوقپىز. الايدا جەلتوقسان جاڭعىرىعىن ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتكەن وقيعا رەتىندە قابىلدايمىز. بىزگە دەيىنگى بىرقاتار سۋرەتشىلەر تاقىرىپتى اشىپ كورسەتۋگە تىرىستى. ءبىز ءوز كەزەگىندە تاۋەلسىزدىككە سەرپىن بەرگەن سول ءبىر ءساتتىڭ ءۇنىن وزىمىزشە جەتكىزگىمىز كەلەدى. كەنەپ الدىندا ۇزاق ويعا شوماتىن كەزدەر بولادى. جان-جاققا جالتاقتاماي قۇندىلىقتى ءوز تامىرىڭنان, ءوز دىڭىڭنەن, تەگىڭنەن ىزدەيتىن تۇسقا كەلدىك. حالىقتىڭ وي تانىمىن, ءبىزدىڭ ءتۇپ سانامىزدى قىتىقتايتىن, جان دۇنيەمىزگە جاقىن دۇنيەلەردى بۇگىنگى سۇرانىسقا ساي ەتىپ بەرە الساق يگى», دەيدى شاتتىق باتان.
اۆتوردىڭ «كۇندى كۇتۋ» كارتيناسى جارىقتى ىزدەۋ, ساۋلەگە ۇمتىلۋ, وتكەننەن ساباق الۋ, تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن جانىمىزبەن ۇعىنۋ, جەلتوقسان قۇرباندارىنىڭ, جالپى ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسكەرلەردىڭ وي تانىمىن, ەڭبەگىن سانا تۇرعىسىنان باعالاۋ دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەتىندەي. ادام سۇلباسىنا سالىنعان يمپروۆيزاتسيالىق پيحتاگراممالاردىڭ ءار تارماعىندا ۇلتتىڭ قيلى تاعدىرى, تاۋەلسىزدىككە جەتەلەگەن شيىر جولداردىڭ تىزبەگى جاتقانداي.
قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ حاس شەبەرى مولداحمەت كەنباەۆ ەركىندىك رۋحىن اسقاقتاتا جىرلاعان «اساۋعا قۇرىق سالۋ» دەپ اتالعان ايگىلە كارتيناسىندا, تۇلپار تەكتەس ۇلتتىڭ بويىنداعى الاپات ورلىكتى ءوشىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ەسكەرتەدى. اراعا جىلدار سالىپ جەلتوقساندا بوستاندىق دەپ بۇلقىنعان قازاق جاستارىنىڭ ورلىگىن كورگەن شاقتا, كەنەپ بەتىندە ءوزى سومداعان اقبوزاتتىڭ ارمانى اقيقاتقا اينالۋعا از قالعانىن سەزىپ, حاس تالانت جانارىنا جاس المادى دەپ ايتا الماسسىز...
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن بەدەرلى جىلدار بەلەسىندە جەلتوقسان تاقىرىبىن پاش ەتكەن شىعارمالاردىڭ ساۋساقپەن سانارلىق ەكەنىن ونەر قايراتكەرلەرى دە مويىندايدى. بەلگىلى سۋرەتشى-عالىم بايتۇرسىن ومىربەكوۆ گازەتىمىزگە بەرگەن سۇحباتىندا: «جەلتوقسان وقيعاسىنا تىكەلەي تاقىرىپتىق شىعارما جاسالماعانى بەلگىلى دارەجەدەگى ساياسي احۋالدارعا دا بايلانىستى. ءبىزدىڭ سانامىزدا اتىپ, اسۋ, سوتتاۋ, رەپرەسسيا دەگەن ۇعىم شەگەدەي قاعىلىپ, ۇرەي قورقىنىش رەتىندە اتادان بالاعا ميراس بولىپ قالعان جوق پا؟ ەكىنشى سەبەپ, تاپسىرىستىڭ جوقتىعى. قازىرگى نارىقتىق قاتىناس سۋرەتشىنى ونداي تاقىرىپقا بارعىزبايدى. وعان بۇگىن ساتىلىپ كەتەتىن سۋرەت كەرەك. ايدارىنان جەل ەسىپ تۇرعان سۋرەتشىلەر بار شىعار, بىراق ولاردىڭ ازاماتتىق دەڭگەيى جەلتوقسانعا قالام تارتۋعا جەتپەيتىن بولار», دەپ ءوز پايىمىن ءبىلدىرىپ ەدى.
بىلتىر الماتىلىق جاس سۋرەتشى اسەل سابىرجانقىزى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ باتىرلارى تۇگەلباي تاشەنوۆ, جامبىل تايجۇماەۆ, قايرات رىسقۇلبەكوۆتىڭ پورترەتىن ءبىر مەزەتتە سالىپ كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. قارشاداي قىزدىڭ «مەنىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرلەرىم سۋرەتىن سالۋعا لايىق تۇلعالار. ولاردىڭ ەرلىكتەرى ناسيحاتتالۋى كەرەك» دەپ ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزى كوڭىلگە كوپ وي سالادى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا: «ازاتتىقتىڭ العاشقى قارلىعاشتارى – جەلتوقسان قاھارماندارىنىڭ ازاماتتىق ەرلىگى لايىقتى باعاسىن الىپ, جوسپارلى تۇردە ناسيحاتتالۋى كەرەك» دەگەن بولاتىن.
الەم تاريحىندا ورىن العان كەز كەلگەن وقيعانىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن سول تاقىرىپتا سالىنعان ءبىر عانا ونەر تۋىندىسى سويلەتۋى مۇمكىن. جەلتوقسان جايىن ارقاۋ ەتكەن شىعارمالاردىڭ وزەگىندە ۇلتتىڭ مىنەزى, تاريحى مەن تاعدىرى ءورىلىپ جاتىر. ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەن, قايرات, ەربول, ءلاززات سىندى قاھارمان ۇل-قىزداردىڭ كەنەپتەگى بەينەسى ەركىندىكتىڭ ەسكەرتكىشىندەي قاستەرلى. ولاي بولسا, ۇلتىنىڭ تاعدىرى مەن تاريحىنا تولعانا قارايتىن تۋىندىگەرلەر بۇل تاقىرىپقا تىم بولماسا ءبىر كارتيناسىن ارناۋدى ازاماتتىق ار-وجدانىم دەپ قابىلداسا, جەلتوقساندا مۇز قۇرسانعان قىز-جىگىتتەردىڭ ەرلىگىنە كورسەتىلگەن قۇرمەت بولار ەدى.
قىلقالامداعى جەلتوقسان جاڭعىرىعى...
الماتى
