قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتى اسقاقتاۋ بولىپ كورىنۋى
وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەكونوميكانىڭ شارىقتاپ دامۋ جولىنا تۇسكەن سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا جانە نورۆەگيا ەلدەرى وسىنداي تاماشا ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىردى. سوندىقتان ولاردىڭ دامۋ جولىنداعى تاجىريبەسى بۇگىندە قازاقستاننىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. سينگاپۋردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جونىندەگى كەڭەسى ستراتەگيالىق باعدارلامانى ءناتيجەلى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا, ءوز ەلىن وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ قارجى جانە ساۋدا ورتالىعىنا اينالدىردى. ءسويتىپ, ەكونوميكاسىنىڭ ءورلەۋىنە, حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ تەز جاقسارۋىنا قول جەتكىزدى. ناتيجەسىندە سينگاپۋر مەملەكەتى «شىعىس ازيا جولبارىستارىنىڭ» ءبىرى دەگەن مارتەبەگە يە بولدى.مۇمكىن. ايتكەنمەن, ول ماقسات ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاعدايىندا قول جەتكىزۋگە ابدەن بولاتىن ءىس. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى ستراتەگيالىق باعدارلاما قاجەت. ونداي باعدارلاما قازاقستاندا بار.
گەوگرافيالىق قولايلى ورنالاسۋىنىڭ ارقاسىندا, سونداي-اق ۇكىمەتى الەمدىك دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى سالالاردا قاتاڭ مەملەكەتتىك جوسپارلار جاساپ, ونىڭ ىشىندە, اۋىر ونەركاسىپتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرگەن وڭتۇستىك كورەيانىڭ ەكونوميكاسى وتە جىلدام دامىدى. وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى جوعارى تەحنولوگيالىق ءونىم ءوندىرىسىن قۇرۋ ماقساتىندا يندۋستريالىق بەسجىلدىقتارعا بولىنگەن ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق باعدارلاما ارقىلى ۇلكەن جەتىستىككە جەتتى. سونىڭ ارقاسىندا 1990-جىلداردىڭ وزىندە ەڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى, ميكروەلەكترونيكانى, بيوتەحنولوگيانى جانە وپتيكانى دامىتۋ بويىنشا الەمدەگى كوشباسشى 30 ەلدىڭ قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الدى.
ال نورۆەگيادا مۇناي سالاسىن بارىنشا جەتىك دامىتۋ جولعا قويىلدى. ارنايى مۇناي كلاستەرلەرى قۇرىلىپ, الەمدەگى جەتەكشى كومپانيالارمەن سەرىكتەستىكتى ىلگەرىلەتتى. زاماناۋي تەحنولوگيالاردى تەز ترانسفەرتتەپ, وعان قوسا نورۆەگيالىق تاۋار ءوندىرۋشىلەر مەن جەرگىلىكتى قىزمەت كورسەتۋشىلەردى قولداۋ ارقىلى ەكونوميكانى جىلدام ءوسىرۋدىڭ جولىن تاپتى. وسىناۋ تاجىريبەلەرگە زەر سالا وتىرىپ, ءار ەلدىڭ وزىنە ءتان دامۋ جولى بولعانىن اڭعارامىز. سوعان ساي, ارقايسىسىنىڭ دا ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسى جەرگىلىكتى يگىلىكتەر مەن مۇمكىندىكتەرگە وراي جاسالعانىن كورەمىز. بىراق, ءبىر نارسە ايقىن. ولاردىڭ ءبارى دە ەكونوميكانى شارىقتاتىپ دامىتۋعا ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قول جەتكىزدى.
قازاقستاندا دا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مىسالى, 2030 جىلعا قاراي 50 كوشباسشى مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىنا الدىن الا قول جەتكىزىلدى. ول مەملەكەت باسشىسى ەل الدىنا قويعان باستى مىندەتتىڭ ءبىرى بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, وتكەن جىلى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسى رەيتينگىندە جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ جەڭىلدىگى بويىنشا رەيتينگىندە 50-ورىندى يەلەندىك. تاعى ءبىر قۋانارلىق جاعداي, وسى تۇرعىدا قازاقستان كەيبىر كورسەتكىشتەر بويىنشا الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا دا كىرىپ ۇلگەرگەن. بۇل ءسوزىمىزدى ناقتى دايەكتەرمەن شەگەلەپ جىبەرەيىك. ەلىمىز مەملەكەتتىك بورىش بويىنشا بىلتىر دەف جبي رەيتينگىندە 14-ورىنعا تابان تىرەدى. بۇل شەتەلدىك ينۆەستورلارعا جاقسى بەلگى بولىپ تابىلادى. تاعى ءبىر مىسال, بالالاردى ورتا بىلىممەن قامتۋ بويىنشا 29-ورىننان بوي كورسەتتىك.
ەل دامۋىنداعى مول تابىس تىپتەن دە كەزدەيسوق وقيعا ەمەس. بۇل جەتىستىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق ۇلكەن باعدارلامالار ىسكە قوسىلىپ, جەمىستى جۇزەگە اسىرىلدى. ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزگە باسىمدىق بەرىلىپ, قاجىرلى ەڭبەك تىنىمسىز جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە وسىنداي بيىك بەل-بەلەسكە كوتەرىلدىك.
قازىرگى ەلدىك ماقسات – الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنان تۇراقتى ورىن الۋ. وعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىن ءىسكە اسىرۋ ارقىلى قول جەتكىزەمىز. بۇگىندە الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ بويىنشا تۇجىرىمداما ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى. وندا 5 بىردەي ستراتەگيالىق باسىمدىق انىق كورىنىس تاپقان. ءبىرىنشى, ادام كاپيتالىن دامىتۋ, ەكىنشى, ينستيتۋتتىق ورتانى جەتىلدىرۋ, ءۇشىنشى عىلىمدى قاجەتسىنەتىن ەكونوميكا سالالارىن دامىتۋ, ءتورتىنشى عىلىمدى قاجەتسىنەتىن ەكونوميكانىڭ ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرىپ, قالىپتاستىرۋ بولسا, بەسىنشى, الەمدىك جانە وڭىرلىك ينتەگراتسيالاۋدى تەرەڭدەتۋ ارقىلى 2050 جىلعا قاراي قويىلعان ماقساتقا قول جەتكىزىلەدى. ءسويتىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ينستيتۋتتىق ورتانىڭ نەگىزى قالانادى.
الەمدىك تاجىريبەلەردى ساراپتاپ قاراساق, ەل دامۋىنىڭ تابىستىلىعى ەكونوميكالىق ورلەۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. تۇراقتى دامۋدى تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, ادامي دامۋ مەن ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىنىڭ تولىق قاۋىپسىزدىگى دە وتە ماڭىزدى. وعان قوسا, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن تابۋ شاراسى دا قالىپتى ورلەۋدىڭ باستى كەپىلدەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى ايقىندالىپ وتىر. اتالعان تۇجىرىمدامادا ءار قويىلعان ماقساتقا قول جەتكىزۋدى باعالايتىن نەگىزگى ينديكاتورلار انىقتالعان. وسى ورىندا ءبىر مىسال كەلتىرە كەتسەك. تۇجىرىمدامانىڭ ەكونوميكالىق دامۋ سالاسىندا ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىمدى حالىقتىڭ جان باسىنا شاققاندا 12 مىڭنان 60 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. بۇل ماقساتتىڭ ورىندالۋى ءۇشىن قازاقستان ىشكى جالپى ءونىمدى 2050 جىلعا دەيىن جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 4,3 پايىزعا ءوسىرىپ وتىرۋى كەرەك.
جالپى, ەلىمىز ەڭبەك ءونىمدىلىگىن 5 ەسەگە ارتتىرۋى قاجەت. ءسويتىپ, ەكونوميكامىزدىڭ مۇناي باعاسىنىڭ اۋىتقۋىنا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ ءلازىم. وعان قوسا ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, ىشكى جالپى ونىمدەگى مۇنايدان وزگە ەكسپورتتىڭ ۇلەسىن 32 پايىزدان 70 پايىزعا ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك تۋدىرعانىمىز ءجون بولادى. بۇلارمەن بىرگە, يننوۆاتسيالار سالاسىندا بەلسەندىلىكتى كوتەرىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن دەمەۋدى ەسەلەپ ارتتىرساق ۇتىلمايمىز. ناقتى ەسەپتەرگە جۇگىنسەك, ەكونوميكاسىن جان-جاقتى دامىتۋدا عىلىمدى قاجەتىنە جاراتىپ وتىرعان ەلدەردىڭ دەڭگەيىنە كوتەرىلۋ ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە ارنالعان ىشكى شىعىنداردى 15 ەسەگە اسىرىپ, بۇگىنگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ۇلەسىن 0,2 پايىزدان 3 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ قاجەت.
ەكونوميكانى نەگىزگى قوزعاۋشى كۇش شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەكەنى ءمالىم. بۇيىرتسا, 2050 جىلعا دەيىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسىن 50 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ول ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسالىپ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتىپ, ادام كاپيتالىن جەتىلدىرىپ, بيزنەستى دامىتۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلۋى ءتيىس. مۇنىمەن بىرگە, قازاقستان ەكونوميكاسى ينۆەستورلار ءۇشىن وتە تارتىمدى بولعانى ءجون. نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلاتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ ءىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 30 پايىزدى قۇراسا دۇرىس بولماقشى. ينۆەستيتسيالاردىڭ كوپتىگى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جيناقتىڭ جاقسى بولۋىنا ىقپال ەتەدى.
حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ كوتەرىلۋى ازاماتتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن ايتارلىقتاي جاقسارتادى. وسىنىڭ ءناتيجەسىندە ەلدەگى ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى 69-دان 84 جاسقا دەيىن ۇزارادى دەپ كۇتىلۋدە. ادام كاپيتالى ەكونوميكانى دامىتۋدا نەگىزگى قوزعالتقىش كۇش بولىپ تابىلاتىندىقتان, حالىقتىڭ جوعارى تابيعي ءوسىمىن قامتاماسىز ەتەتىن سالاماتتى دەموگرافيالىق شارا قولعا الىنادى. سەبەبى, بۇل يگى شارا قازاقستاننىڭ باسەكەلەستىكتەگى ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. بۇلارمەن بىرگە, ەلىمىز عىلىمي شىعارماشىلىق الەۋەتتى جانە كاسىبي ەڭبەك رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالاناتىن بولادى.
قازاقستان الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ءۇشىن ۇلكەن سەكىرىس جاساۋى كەرەك ەكەنى ايان. وعان حالقىمىزدىڭ قابىلەت-قارىمى مەن قاجىر-قايراتى تولىق جەتەدى. الدىمەن ءبىلىم مەن يننوۆاتسيالاردى بارىنشا دامىتۋعا جول اشىپ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرىپ, ساپاسىن جاقسارتۋ كەرەك. دەسەك دە, ءبىرىنشى ورىنعا مىقتى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى مەن ساپالى ءبىلىم بەرۋگە نەگىزدەلگەن ءومىر ءسۇرۋ قالپىن بارىنشا جاقسارتۋدى شىعارىپ, ءتۇرلى ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاپ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى مەيلىنشە مەڭگەرگەن ابزال.
ەلىمىزدىڭ العا قويعان باستى ماقساتىنا ەركىن جەتۋىنە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ دا دايەكتى سوزدەرى دالەل بولا الادى. ەكونوميكامىزدىڭ اعىمداعى دامۋ ارناسىنا زەر سالساق, بيىك ماقسات ورىندالارى حاق. مەملەكەت ونى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلدايدى. ايتكەنمەن, بۇل ۇلى ماقسات جالپىعا ورتاق يدەياعا اينالۋى شارت. سوندا عانا ونىڭ مول جەمىسىنە كەنەلەتىن بولامىز.
