كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجان جامالوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋ جانە ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانۋ ينۆەستيتسيالىق كىرىستى ارتتىرۋ ساياساتىنا قايشى كەلەدى. ول قوردى ەكىگە – «رەزەرۆتىك قور» جانە «ۇلتتىق قور – بالالارعا» دەپ ءبولۋ كەرەك دەيدى. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت تە ۇلتتىق قور تاعدىرىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
«ۇلتتىق قوردىڭ ترانسفەرتىنە تاۋەلدىلىكتەن بىرتىندەپ قۇتىلۋىمىز قاجەت. ءبىر جىلدان كەيىن قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ جارتىسىن بالالاردىڭ ەسەپشوتىنا اۋدارا باستايمىز. سول كەزدە بارشا ازاماتتار ۇلتتىق قورداعى احۋالدى ءجىتى قاداعالاپ وتىراتىن بولادى. ء«اربىر ازامات – ۇلتتىق بايلىقتىڭ يەسى» دەگەن ءسوز جاي ۇران ەمەس. بۇل ناعىز حالىقتىق, قوعامدىق باقىلاۋدىڭ باستالعانىن بىلدىرەدى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە الداعى جەتى جىلدا ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى مىندەتتەپ وتىر. جاۋاپتى ءھام اۋىر مىندەت. قازىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 30 پايىزعا جۋىعى ۇلتتىق قوردىڭ كەپىلدى جانە ماقساتتى ترانسفەرتى ەسەبىنەن تولىعادى.
«بيىل مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعى ۇلتتىق قور ترانسفەرتىن (4,5 ترلن تەڭگە) ەسەپكە العاننىڭ وزىندە 6 ترلن تەڭگەدەن اسىپ كەتەدى. ۇلتتىق قور ترانسفەرتىنسىز بيۋدجەت تاپشىلىعى 11 ترلن تەڭگەگە جەتەر ەدى», دەپ جازادى تەلەگرامداعى NRG_monitor كانالى.
ماقساتتى ترانسفەرت تەك پرەزيدەنت رۇقساتىمەن الەۋمەتتىك ءىرى ماڭىزدى جوبالارعا جۇمسالادى. مىسالى, داعدارىسقا قارسى باعدارلامالار. ماقساتتى ترانسفەرت جىل سايىن بولىنبەيدى. 2018-2020 جىلدار ارالىعىندا الىنعان جوق, ال 2021 جىلى – 1,85 ترلن تەڭگە, 2022 جىلى 550 ملرد تەڭگە الىندى. كەپىلدى جانە ماقساتتى ترانسفەرت كولەمى جىل بارىسىندا وزگەرە بەرەدى. مىسالى, 2020 جىلى كەپىلدى ترانسفەرت كولەمى 2,7 ترلن تەڭگە دەپ بەكىتىلىپ, كەيىن 4,7 ترلن تەڭگەگە دەيىن كوبەيدى. 2021 جىلى ماقساتتى ترانسفەرت كولەمى 1 ترلن تەڭگە بولعان, كەيىن 1,85 ترلن تەڭگە الىندى. 2022 جىلى دا كەپىلدى ترانسفەرت سوماسى 2,4 ترلن تەڭگە بولىپ, كەيىن ول 4,03 ترلن تەڭگە دەپ تۇزەتىلدى.
ەكونوميست راحىم وشاقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, نورۆەگيانىڭ تاۋەلسىز قورى بۇكىل الەم بويىنشا 9 مىڭنان استام كومپانيانىڭ اكتسياسىنا يەلىك ەتەدى. جاھاننىڭ قور بيرجالارىندا ساۋدالاناتىن اكتسيالاردىڭ 1,3 پايىزى وسى نورۆەگ قورىنا تيەسىلى. جيناقتاعان قارجى كولەمى 1 ترلن دوللاردان اسادى. ءبىزدىڭ دە ءاۋ باستاعى ماقسات تاپ سونداي بولعان.
«سول كەزدە (2000 جىلى – رەد.) قابىلدانعان تۇجىرىمداماعا سايكەس 2020 جىلى ۇلتتىق قور كولەمى 180 ملرد دوللاردى قۇراۋى كەرەك ەدى. 2014 جىلدان بەرى قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆى 77-دەن 52 ملرد دوللارعا قىسقاردى. بۇل قور قاراجاتىن بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋعا بەلسەندى جۇمساۋمەن بايلانىستى. مينۋس 25 ملرد دوللار, بۇل – سالىقتاردىڭ تۇراقتى ءتۇسىمىن ەسەپكە العانداعى سوما. بىراق سالىقتان بولەك ينۆەستيتسيالىق كىرىس تە بولۋى كەرەك. ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن ۇلتتىق بانك باسقارادى. قوردىڭ بارلىق دەرلىك قاراجاتى شەتەل نارىقتارىندا ورنالاسقان. اكتيۆتەردىڭ 93 پايىزى ۆاليۋتالىق پورتفەلگە تيەسىلى. 2019 جىلعا دەيىن قور اكتيۆى كونسەرۆاتيۆتى باعىتتا ۇلەستىرىلدى, 2001-2018 جىلدارى اكتيۆتەردىڭ ورتاشا كىرىستىلىگى جىلدىق 3 پايىزدى قۇرادى. 2018 جىلى ءتىپتى تەرىس مانگە يە بولدى (-2,64 پايىز). 2019 جىلدان بەرى اكتيۆتەر باسقاشا ۇلەستىرىلدى – 60 پايىزى وبليگاتسيامەن, 40 پايىزى كىرىستىلىگى جوعارى اكتيۆتەرمەن. 2019, 2020 جىلدارى ينۆەستيتسيالىق كىرىس 7,4 جانە 7,6 پايىزعا جەتتى», دەيدى ساراپشى.
قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق قور قاراجاتى – ۇكىمەت ءۇشىن سۇراۋى جوق سۋ تەگىن اقشاعا اينالدى.
«ال دا جۇمساي بەر – قورىقپا» ۇستانىمى جۇمىس ىستەپ كەتتى. شىن مانىندە, ۇكىمەت ءتۇرلى جوبا, ۇلتتىق كومپانيالار مەن سالىق جيناۋ ارقىلى ەكونوميكانى ءوزى جانداندىرۋى كەرەك ەدى. الايدا ونداي شارۋانى ىستەي المادى. بيۋدجەت جوبالارىنىڭ قوجايىنى كوپ. ەگەر ۇكىمەت ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايداسىز جوبالارعا جۇمساماعاندا, قازىر قوردا 200 ملرد دوللاردان استام قاراجات بولۋشى ەدى. ەگەر مۇلدە ترانسفەرت جاساماعاندا 500 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ مۇمكىن بولدى. ۇكىمەت ءوز جۇمىسىن دۇرىس ىستەگەندە ۇلتتىق قورعا ءتىپتى مۇقتاج بولماس ەدىك. ەكسپو-نى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 2 ملرد دوللار كەتتى. قايتارىمسىز. ەش ناتيجەسى جوق قاپتاعان يندۋستريالىق جوبا قانشاما. قازاقستاندىق اۆتووندىرۋشىلەرگە, تۇركىستاندى سالۋعا, استانا مەن الماتىدا اقىلعا سىيىمسىز قۇرىلىستارعا اسا كوپ قاراجات بەرىلدى», دەيدى ول.
ەرەجەگە سايكەس, ەگەر ۇلتتىق قور اكتيۆى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) 30 پايىزىنا دەيىن قۇلدىراسا, وندا قور قاراجاتىن جۇمساۋعا بولمايدى.
«مامين ۇكىمەتى ۇلتتىق قوردى قۋدالاپ, 30 پايىزدىق شەكتەۋدى الىپ تاستاۋعا تىرىستى. 2021 جىلى قازاقستان ءىجو-ءسى 190 ملرد دوللار بولدى. ۇلتتىق بانك باسشىسى ماۋسىمنىڭ سوڭىندا قور اكتيۆى جىل باسىنان بەرى 3,4 ملرد دوللارعا تومەندەپ, 51,9 ملرد دوللاردى قۇراعانىن ايتتى. دەمەك ۇلتتىق قور كولەمى – ءىجو-ءنىڭ 27 پايىزىنان ءسال اسادى. ەندى اقشا شىعارۋعا بولمايدى. ۇلتتىق قور قاراجاتىن باسقارۋ كونتسەپتسياسىن وزگەرتۋ كەرەك. ۇكىمەت ۇلتتىق بانككە قىسىم جاساپ, اقشا شىعارىپ الا بەرۋدىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. ال ۇلتتىق بانكتىڭ ۇكىمەت پەن پرەزيدەنتتەن تاۋەلسىزدىك الۋى – ازىرگە ۋتوپيا. سوندىقتان ۇلتتىق قوردى ۇلتتىق بانك باسقارۋىنان شىعارعان ءجون. ۇلتتىق بانكتە ينۆەستيتسيالىق كورپوراتسيا بار, مىنە, سونى ءبولىپ السىن, ول ۇلتتىق قوردى, بجزق, امسق, ماسق, ءتىپتى روپ-تى («جاسىل دامۋ» اق – رەد.) دا باسقارسىن. ءيا, بيۋدجەتتى قارجىلاندىرۋعا بولادى, بىراق تەك نارىقتىق ستاۆكامەن. ۇكىمەت ءوز شىعىنىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋى كەرەك», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, كونتسەپتسيانى دا اۋىستىرماس بۇرىن الدىمەن ۇلتتىق قور قارجىلاندىرعان بارلىق جوباعا اۋديت جۇرگىزىلگەنى دۇرىس. قارجىگەردىڭ پايىمداۋىنشا, ءار دوللار بويىنشا مىنا سۇراقتار قويىلۋعا ءتيىس: كىم ۇسىندى جانە جوبانى كىم ماقۇلدادى؟ جوبانى قانداي كومپانيالار جۇزەگە اسىردى؟ كىم بەنەفيتسيار بولدى؟ بۇل قاراجات قازىر قايدا جانە اتالعان جوبالار ەل ءۇشىن تابىستى بولدى ما؟
2000 جىلى قۇرىلعان ۇلتتىق قوردىڭ رەسمي سايتى جوق. سوندىقتان ترانسفەرت, قاراجاتتىڭ قور نارىعىندا ورنالاستىرىلۋى, قارجىنىڭ قانداي جوبالارعا جۇمسالۋى جايلى اقپاراتتاردى ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. جۇمباق ەلدەگى جۇمباق قوردىڭ جايى وسىنداي.
