ازاتتىق جولىندا جاپا شەككەن اكە مەن بالا

2020 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن قۋعىن-سۇرگىنگە جاپپاي ۇشىراعانداردى تولىق اقتاۋ جونىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. رەسپۋبليكالىق جۇمىس توپتارى جانە وڭىرلىك كوميسسيالار مۇراعاتتاردا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. وسى باعىتتا پورتال جاسالدى. مۇراعات جيناقتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعا باستادى. «ۇلت جادى» اتتى ارنايى عىلىمي جۋرنالدىڭ العاشقى ساندارى دا جارىق كوردى...

قيىن جىلدارى الاش يدەياسىن جال­عاس­تىرۋدى ساياسي ەليتانىڭ وزىق وكىل­دەرى, تالاپتى, ءبىلىمدى, ۇلتشىل, ەلشىل جاس­تا­رى قولعا الدى. تۋعان حالقىنىڭ بوداندىقتاعى حال-جاعدايىن سەزىپ, ءبىلىپ وسكەن ورەلى جاس بۋىن وكىلدەرى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى قايراتكەرلەرىنىڭ يدەيالارىن قولداپ, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن, شىعارمالارىن حالىق اراسىندا كەڭى­نەن ناسيحاتتاۋعا ۇمتىلدى. الاش قوزعا­لىسىنىڭ يدەيالارىن جالعاستىرعان 17-25 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ ىشىنەن كەيىن كەڭەس وداعىنا بەلگىلى, كوپتەگەن تاريحي تۇلعالار – مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى, اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار شىققانى دا بەلگىلى.

سونىڭ ءبىرى – ورال قالاسىندا ۇلت-ازاتتىق يدەياسى ءۇشىن كۇرەسىپ, الاش يدەو­لوگياسىن جاستار اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا «قازاق ۇلتشىلدىق ۇيىمىن» قۇرىپ, كوشباسشىسى بولعانى ءۇشىن رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابى 10-11-تارماعى «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزگەن جاپون شپيونى» دەگەن اۋىر باپپەن سوتتالعان, ستالين ولگەننەن كەيىن عانا اقتالىپ, بارلىق سانالى عۇمىرىن وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا ارناعان, ءومىرى ونەگە, ءىسى ۇلگى بولعان «كسرو وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى», «قازكسر وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىلەرىنىڭ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى اتانعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تۇرسىنعالي عاتاۋوللا ۇلى قاتاۋوۆ.

مۇراعات ماتەريالدارىنا جۇگىنسەك, تۇرسىنعالي قاتاۋوۆ 1927 جىلى 14 ناۋ­رىزدا باتىس قازاقستان وبلىسى قارا­توبە اۋدانى سۋلىكول وكرۋگىنە قاراس­تى تولەن اۋىلىندا ءدىني ءبىلىم العان ساياسي ساۋاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەل­گەن. اكەسى عاتاۋوللا شەرۋەنوۆ تە الاش يدەيالارىمەن جاس كەزىنەن تانىس, ساياسي ساۋاتتى بولعان. ول كىسى دە «حا­لىق جاۋى» دەگەن جالامەن 10 جىل تۇرمە­دە وتىرادى. ۇلى تۇرسىنعاليدى اكەسى الاش رۋحىندا تاربيەلەيدى. سول سەبەپتى تۇرسىنعاليدىڭ ساياسي ساناسى ەرتە ويانىپ, ازاتتىق يدەيالارىنا قىزى­عۋشىلىعى ارتا تۇسەدى. الاش كوسەم­دە­رىنىڭ ولەڭدەرىن ناسيحاتتاعانى ءۇشىن العاش رەت 16 جاسىندا بەس ايعا سوتتالعان!

ماقالانى جازۋدا قولىمىزعا تۇسكەن باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيس­تيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى باتىس قازاقستان وبلىسى پوليتسياسى دەپارتامەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن العان سوت ۇكىمدەرى, نكۆد قاۋلىلارى, سونداي-اق, باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى تۇرسىنعالي قاتاۋوۆتىڭ كوممۋنيستىك پارتياعا وتەردەگى ءومىربايانى, باسىلىمعا جازعان ەستەلىكتەرى, ول تۋرالى جازىلعان ماقالا­لار پايدالانىلدى. قۇجاتتار نەگىزىنەن, ورىس تىلىندە بولعاندىقتان ولاردى وزگەرتۋسىز بەرگەندى ءجون كوردىك.

1942-1943 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسى قاراتوبە اۋدانىنىڭ مەكتەبىندە (قازىرگى مۇحيت مەرالى ۇلى اتىنداعى جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبى) وقىپ جۇرگەندە مەكتەپ ىشىندە جانە اۋىل حالقى اراسىندا سول كەزدە «حالىق جاۋلارى» دەپ ايىپتاعان, اتتارىن اتاۋعا بولمايتىن الاش زيالىلارىنىڭ ولەڭدەرىن وقىپ, ناسيحاتتاعانى ءۇشىن نكۆد قىزمەتكەرلەرى 16 جاستاعى بوزبالا تۇرسىنعالي قاتاۋوۆتى تۇتقىنداپ, رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابى­نىڭ 10-11-تارماعى بويىنشا «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى» دەگەن ايىپپەن 10 جىلعا سوتتاماقشى بولادى, الايدا كامەلەتتىك جاسقا تولماۋىنا بايلانىستى 5 ايدان كەيىن قاماۋدان بوساتىلادى. «ستەپنوي» لاگەرىنىڭ ارنايى ءبولىم باسشىسى قول قويعان ارحيۆتەن الىنعان قۇجاتتا «پرەجنيايا سۋديموست ۆ 1943 گ. ك 5 مەسياتسامي» دەپ انىق كورسەتىلگەن. دەمەك, تۇرسىنعالي قاتاۋوۆ الاش يدەياسىن ناسيحاتتاعانى ءۇشىن كامەلەتتىك جاسقا تولماۋىنا بايلانىس­تى بوساتىلعان...

الاش يدەياسىنىڭ ۇلتتىق بىرىگۋ تۇجىرىمداماسى قازاقتىڭ ءبىلىمدى, ازاتتىقتى سۇيەتىن, جەكە ەل بولۋدى ارماندايتىن جاستارىنىڭ باسىن بىرىكتىرە باستايدى. تۇرسىنعالي قاتاۋوۆ 1947 جىلى ورال قالاسىنداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىندا (قازىرگى بقمۋ) وقىپ جۇرگەندە كوزدەرى اشىق, ساياسي ساناسى وياۋ ستۋدەنتتەردىڭ باسىن قوسىپ «قازاق ۇلتشىلدىق ۇيىمىن» قۇرادى. بۇل ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – وتارلىق ەزگىنىڭ قۇرساۋىندا تۇنشىققان قازاق حالقىن ازاتتىققا شاقىرۋ, جاپونيا سەكىلدى وركەنيەتى دامىعان ەلدەر ۇلگىسىن قابىلداۋ جولىندا قىزمەت ەتۋ بولاتىن. تۇرسىنعالي قازاق جاستارىن ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكە شاقىردى. وسى قيمىلى ءۇشىن ونى رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابىنىڭ 10-تارماعى, 1-ءبولىمى, 11-تارماعىمەن سوتتايدى. تۇرسىن­عالي قاتاۋوۆتىڭ قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىندا: «تۋرسىنگالي كاتاۋوۆ وبۆينيالسيا ۆ توم, چتو بۋدۋچي انتيسوۆەتسكوي ناستروەننىم, سرەدي ستۋدەنتوۆ ۋرالسكوگو پەداگوگيچەسكوگو ينس­تيتۋتا پروۆوديل انتيسوۆەتسكۋيۋ اگيتاتسيۋ, ناتسيوناليستيچەسكۋيۋ پروپوگاندۋ. وبۆينياەمىي كاتاۋوۆ تۋرسىنگالي بىل ارەستوۆان 30.05.1949 گ. ي پريۆلەچەن ك ۋگولوۆنوي وتۆەتستۆەننوستي پو ستاتە 58-10 چ. 1-يا, 58-11 ۋك رسفسر..كاتاۋوۆ تۋرسىنگالي بىل وسۋجدەن پريگوۆوروم سۋدەبنوي كوللەگي پو ۋگولوۆنىم دەلام زك وبلسۋدا وت 01.07.1949 گ. پو ست. 58-10 چ.1 ي 58-11 ۋك رسفسر ك 10 گودام ليشەنيا سۆوبودى. سودەرجالسيا ۆ ستەپنوم لاگەرە مۆد سسسر ي يز پود ستراجي بىل وسۆوبوجدەن 20 اپرەليا 1955 گودا» دەپ جازادى.

تەرگەۋ ماتەريالدارىمەن تانىس­قاندا تۇرسىنعالي دا, ونىڭ اكەسى عاتاۋوللا دا رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابىنىڭ 10-تارماعى بويىنشا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ناسيحات جاسادى دەگەن ساياسي ايىپپەن سوتتالعاندارىن كورەمىز. ءبىر وتباسىنان ءبىر مەزەتتە – ەكى ۇلت قايراتكەرى شىققان.

عاتاۋوللا شەرۋەنوۆتىڭ رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابىنىڭ 10 جانە 11-تارماعىمەن سوتتالعان قىلمىستىق ءىسى ماتەريالدارىندا: «وبۆينيامىي شەرۋەنوۆ گاتاۋوللا بىل ارەستوۆان 17.06.1949 گ. ي پريۆلەچەن ك ۋگولوۆنوي وتۆەستۆەننوستي پو ستاتە 58-10, 58-11 ۋك رسفسر...وبۆينيالسيا ۆ توم, چتو بۋدۋچي ۆ پروشلوم مۋللوي سرەدي جيتەلەي زاپادنو-كازاحستانسكوي وبلاستي سيستەماتيچەسكي پروۆوديل انتيسوۆەتسكۋيۋ ناتسيوناليستيچەسكۋيۋ اگيتاتسيۋ. ۆ رەزۋلتاتە چەگو ياۆيلسيا ۆدوحنوۆيتەلەم انتيسوۆەتسكوي ناتسيوناليستيچەسكوي دەياتەلنوستي گرۋپپى ستۋدەنتوۆ ۋرالسكوگو ۋچيتەلسكوگو ينستيتۋتا, ۆو گلاۆە كوتورىي ستويال ەگو سىن كاتاۋوۆ تۋرسىنگالي». ارحيۆ قۇجاتتارى تۇرسىنعالي قاتاۋوۆتىڭ «قازاق ۇلتشىلدىق ۇيىمىن» قۇرعانى جانە كوشباسشىسى بولعانىنىڭ ناقتى ايعاعى.

ارحيۆتىك قۇجاتتارعا سۇيەنسەك, 1949 جىلى 1 شىلدە كۇنگى باتىس قازاقستان وبلىسى قىلمىستىق ىستەرى القاسىنىڭ ۇكىمى: «پريگوۆور يمەنەم سوۆەتسكيح سوتسياليستيچەسكيح سوزنىح رەسپۋبليك سۋد ناشەل: «كاتاۋوۆ تۋرسىنگالي بۋدۋچي يدەولوگيچەسكي ۆوسپيتان» انتيسوۆەتسكو-ناتسيوناليستيچەسكوم دۋحە ۆ تەچەنيە دۆۋح لەت دو ارەستا سرەدي ستۋدەنتوۆ ۋرالسكوگو ۋچيتەلسكوگو ينستيتۋتا سيستەماتيچەسكي پروۆوديل انتيسوۆەتسكۋيۋ-ناتسيوناليستيچەسكۋيۋ اگيتاتسيۋ, كلەتەۆال نا جيزن سسسر, رازجيگال ناتسيوناليستيچەسكۋيۋ روزن مەجدۋ كازاحامي ي رۋسسكيمي, ۆوسحۆاليال ۆراگوۆ نارودا ي پەل پەسني».

قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەرى كوللەگياسىنىڭ 1949 جىلعى 5 تامىز ۇيعارىمىندا: «سوتتالۋشى تۇرسىنعالي قاتاۋوۆ اكەسى عاتاۋوللا شەرۋەنوۆ ەكەۋى بىرنەشە جىل بويى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇنەمى ۇلتشىلدىق باعىتتا تەرىس ۇگىت جۇرگىزىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى (بۇل جەردە ستالين مەن ل.بەريانى ايتىپ وتىر) تۋرالى جامان سوزدەر ايتقان. ۇجىمشار تۇرمىسىن جامانداپ, حالىق جاۋلارى – «ۇلتشىل الاشورداشىلاردى» ماقتاپ, سولاردىڭ ولەڭدەرىن ايتىپ, ەڭبەكتەرىن ناسيحاتتاپ كەلگەن. قاتاۋوۆ ءوزىنىڭ ۇلتشىلدىق تەرىس رۋحتا تاربيەلەنۋدىڭ ناتيجەسىندە, ورال قالاسىنداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنىڭ وقۋشىلارى اراسىندا «قازاق ۇلتشىلدىق ۇيىمىن» قۇرىپ, گرۋپپالاسى ع.بوكەنوۆتى, تاعى باسقا دا كوپتەگەن ستۋدەنتتى سول ۇيىمعا تارتقان. ەكى جىل بويى, قاشان قاماۋعا الىنعانعا دەيىن ۇنەمى تەرىس ۇگىت جۇرگىزىپ, كسرو تۇرمىسىن, حالقىن جامانداپ, «ورىس-قازاق» دەپ ۇلتشىلدىق الاۋىزدىق تۋعىزباق بولعان, «الاشورداشىلاردىڭ» ولەڭدەرىن ماقتاپ ايتىپ جۇرگەن. ءسويتىپ, جاستاردى ءوز قاتارلارىنا كوپتەپ تارتقان», دەگەن ايىپتار تاعىلادى. ستاليندىك جۇيە, رەپرەسسيۆتىك ساياسات سالتانات قۇرعان ۋاقىتتا ۇلتشىلدىق ۇيىم قۇرۋ ەرلىككە پارا-پار ارەكەت بولاتىن. «ىقسان, عازيزوللا, تاۋكەش تورتەۋمىز بارىنە شىداپ, ەشقانداي قىلمىسىمىز جوق بولعاسىن, تەرگەۋ پروتوكولدارىنا ايىپتىمىز دەپ قول قويمادىق. بىراق ونىڭ بىردە-ءبىرى سوت بارىسىندا ەسكەرىلمەدى», دەپ كەيىن جازادى ءوز ەستەلىگىندە تۇرسىنعالي اعامىز. ازاتتىقتى اڭساپ, الاش قوزعالىسىن جالعاستىرىپ, الاش يدەيا­سىن ناسيحاتتاعانى ءۇشىن ع.بوكەنوۆ ەكەۋى 10 جىلعا سوتتالعان. ارينە, ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ قاتارى كوپ ەدى. الايدا قۋعىن-سۇرگىننەن قورىققاندارى, تەرگەۋ بارىسىندا تاباندىلىق كورسەتە الماي, ساتىپ كەتكەندەرى دە كەزدەستى. بىراق ع.بوكەنوۆ, ى.قۇتقوجين,ت.باكىشوۆتىڭ نكۆد تەرگەۋشىلەرىنەن قانشا ازاپ كورسە دە, ەشكىمدى ساتپاعاندارىن, ۇلت ىسىنە ادالدىقتارىن تانىتادى. ۇيىمنىڭ باسشىلارى ءوز يدەيالارىنا بەرىكتىگىن, جۇرەكتى ازاماتتار ەكەندىكتەرىن دالەلدەپ, زورلىق-زومبىلىققا, قورقىتۋعا توزەدى. بارىنە شىدايدى. بولاشاق ءۇشىن. قازاق ەلىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن.

نكۆد قىزمەتكەرلەرى ت.قاتاۋوۆتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىنەن, ۇلتشىلدىعىنان قورىققانى ءسوزسىز. سوندىقتان سوت بول­ماس­تان 5 كۇن بۇرىن تۇرسىنعالي قا­تاۋوۆ­تى «حالىق جاۋلارىنا» ارنالعان قاراعاندى لاگەرىنە (كارلاگ) قاراستى ەرەكشە كۇشەيتىلگەن «ستەپنوي» لاگەرىنە جىبەرۋ تۋرالى قاۋلى شىعارادى. ياعني سوت 1949 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە بولسا, قاۋلىدا 10 جىلعا سوتتاۋ تۋرالى شەشىم مەن 25 ماۋ­سىمدا الدىن الا شىعارىلىپ قويعان ەكەن. بۇل تۋرالى ارحيۆ قۇجاتتارىندا: «نكۆد و ناپراۆلەنيە وبۆينياموگو ۆ وسوبىي لاگەر» پوستانوۆلەنيە نكۆد. 1949 گ. 25 يۋن. ناشەل: «چتو كاتاۋوۆ تۋرسىنگاليەۆيچ ياۆلياياس ۆىحودتسەم يز سەمي مۋللى پرينيال ناتسيوناليستيچەسكيە ۋستانوۆكي سۆوەگو وتتسا, ۆ رەزۋلتاتە چەگو – ۋرالسكوم ۋچيتەلسكوم ينستيتۋتە ورگانيزوۆال كازاحسكۋيۋ ناتسيوناليستيچەسكۋيۋ گرۋپپۋ, كوتورۋيۋ تيانۋلي ستۋدەنتا بۋكەنوۆا ي سوۆمەستنو پروۆوديل انتيسوۆەتسكۋيۋ-ناتسيوناليستيچەسكۋيۋ اگي­­-
تاتسيۋ, ناپراۆلەننۋيۋ نا رازجيگانيە ناتسيونالنوي ۆراجدي مەجدۋ رۋسسكيمي ي كازاحامي, نا ۆوسحۆالەنيە ۆراگوۆ نارودا ي ديسكرەديتاتسيۋ رۋكوۆوديتەلەي پارتي سوۆەتسكوگو گوسۋدارستۆا, كلەۆەتۋ نا سوۆەتسكۋيۋ دەيستۆيتەلنوست ي ۆوسحۆالەنيە دورەۆوليۋتسيوننوي كوچەۆوي جيزني...ۋچيتىۆايا وسوبۋيۋ ۆاجنوست ي سوۆەرشەننيەم پرەستۋپلەنيەم كاتاۋوۆىم تۋرسىنگالي پوستانوۆيل: «پوسلە ۆىنەسەنيا وبۆينيتەلنوگو پريگوۆورا پو دەلۋ №1599 وبۆينياەموگو كاتاۋوۆا تۋرسىنگالي ناپراۆيت دليا وتبىتيا مەر ناكازانيا ۆ وسوبىي لاگەر مۆد سسسر».

«قازاق ۇلتشىلدىق ۇيىمى» مۇشەلەرى «كسرو كوسەمى ي.ستالين مەن ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى (نكۆد باستىعى) ل.بەريانىڭ قازاق حالقىن قىناداي قىرىپ جاتقان قانىشەرلىك ساياساتىن جانە قازاقتىڭ باعىنا بىتكەن الاش قايراتكەرلەرىن ولتىرتكەن جاۋىزدىعىن باتىل اشكەرەلەدى. الاش وردا ۇكىمەتىن, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ يدەيالارىن ۋاعىزدادى. كەڭەستىك جۇيە «حالىق جاۋلارى» دەپ جالا جاپقان الاش كوسەمدەرى ءاليحان بوكەيحان, حالەل جانە جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ, ت.ب. ەڭبەكتەرىن ناسيحاتتادى. الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ, قازاقتىڭ رۋحاني ۇستازدارى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, ماعجان جۇماباي ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ولەڭدەرىن وقىپ, باتىل جانە كەڭىنەن دارىپتەدى.

بۇل تۋرالى ارحيۆتەگى دەرەككە سۇيە­نە جازعان ءورىستىلدى باسىلىمىندا: «...احمەت بايتۋرسىنوۆ بىل ودنيم يز ياركيح فيگۋر دورەۆوليۋتسيوننىي كازاحسكوي ينتەللەنگەنتسي. ون – گلاشاتىي وسۆوبوجدەنيا كازاحسكوگو نارودا, وت كولونيالنوگو گنەتا, وت ۆەكوۆوگو سنا بەسپراۆيا ي تەمنوتى. ۆمەستە س اليحانوم بۋكەيحانوۆىم, ميرجاكيپوۆىم دۋلا­توۆىم, حالەلوم ي دجاحانشوي دوس­مۋحامەدوۆىمي ۆوزگلاۆيل دۆيجەنيە «الاش وردى», زا چتو ۆ 1937 گودۋ بىل رەپرەسسيروۆان. يح يمەنا بىلي ۆىچەركنۋتى يز يستوري, ا وبراششەنيە ك يح پرويزۆەدەنيام جەستوكو كارالوس. تاك, زا چتەنيە ستيحوۆ بايتۋرسىنوۆا بىل وسۋجدەن نا نەسكولكو لەت تيۋرمى كاراتوبينەتس شەرۋەنوۆ گاتاۋوللا, ا سپۋستيا دەسيات لەت 1949 گودۋ, زا چتەنيە ستيحوۆ احمەتا ۆ كرۋگۋ ستۋدەنتوۆ, بىلي ارەستوۆانى كاتاۋوۆ تۋرسىنگالي ي بۋكەنوۆ گازيزوللا – ستۋدەنتى ۋرالسكوگو پەدينستيتۋتا» دەگەن دەرەكتەر ايتىلادى.

ۋاقىت وتەدى. ستالين ولگەن, حرۋششەۆ تە بيلىكتەن كەتكەن كەزدە, 1965 جى­لى كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا كىرەردەگى  جازعان ءومىربايانىندا تۇرسىن­عالي: «1949 جىلى مەملەكەتتىك ەمتيحاندى تاپسىرعالى تۇرعانىمدا, جەكە باسقا تابىنۋشىلىق ءورىس الىپ تۇرعان كەزدە, حالقىمىزدىڭ جاۋى بەريانىڭ اگەنتتەرى جازىقسىز جالا جاۋىپ, 58-بابىنىڭ 10-11-تارماقتارىمەن ايىپتاپ, 10 جىل­عا ەڭبەكپەن تۇزەۋ ساياسي لاگەرىنە جىبەر­دى. سول ۋاقىتتا مەن ەشقانداي قاتە­لى­گىم جوقتىعىن جانە بولاشاقتا بولماي­تىندىعىن جاۋاپ العان سايىن ايتىپ وتىردىم, الايدا ول سوزىمە ەشكىم قۇلاق اسقان جوق. قايتا قارۋ جۇمساپ, كارتسەرگە قاماپ, ۇيىقتاتپاۋ سياقتى ءادىس-تاسىلدەردى قولدانىپ, ەشقانداي نەگىزسىز وتىرىك ءىس جاساقتادى. اقىرى, 1955 جىلى 19 ساۋىردە كسرو جوعارعى سوتىنىڭ شەشىمىمەن «سوتتالعان» دەپ ەسەپتەلمەسىن» دەگەن قورىتىندىمەن اقتالىپ, بوساپ شىقتىم», دەپ قىسقاشا باياندايدى...

جۋىردا باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمى جانىنداعى ونوماستيكالىق كوميسسياسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى, «قازكسر وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىك مۇعا­لىمى», «قۇر­مەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى تۇرسىن­عالي قاتاۋوۆتىڭ 95 جاسقا تو­لۋىنا بايلا­نىستى ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقسا­تىندا ۇلت-ازات­تىق جو­لىن­داعى ەرلىگىن, وقۋ-اعارتۋ سالاسىن­داعى ەرەن ەڭبەگىن ەسكەرە وتىرىپ, ەسىمىن ءوزى سوڭعى جىلدارى باسشى بولىپ ابى­رويلى قىز­مەت اتقارعان قاراتوبە اۋدانى قوسكول ورتا مەكتەبىنە بەرۋدى ءبىراۋىزدان قولدادى...

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى, كاسىبي تاريحشى رەتىندە وبلىستىق كوميسسيانىڭ ۇسى­نىستارىن تولىق قولداي وتىرىپ, 16 جاسىنان باستاپ ازاتتىقتى اڭساپ, الاش كوسەمدەرىنىڭ ولەڭدەرىن وقىعانىنا بولا قۋدالاۋعا تۇسكەن, الاش يدەياسىن ناسيحاتتاعانى ءۇشىن قاسىرەت شەگىپ, ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن زورلىعىن كورگەن تۇلعا تۇرسىنعالي قاتاۋوۆقا مەكتەپتىڭ ەسى­مىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس رەسپۋبليكالىق ونوماس­تيكا كوميسسياسىندا قولداۋ تابا­دى دەپ سەنەمىز. كەڭەستىك جۇيە, توتا­ليتارلىق بيلىك ۇستەمدىك قۇرعان كەزدە جاستىق ءومىرىن كۇرەس جولىنا ارناعان حالىقشىل تۇلعالار زور قۇرمەتكە لايىق­تى. سەبەبى وسكەلەڭ ۇرپاق وتكەن اعا بۋىن ۇلگىسىنە قارايدى. سىن ساعاتتا ازاماتتىڭ ەرلىك ۇلگىسى – ار­قاشاندا وتانشىلدىق سەزىمنىڭ قاي­نار كوزى. 

زيابەك قابىلدينوۆ,

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى