كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ەكونوميستەرى «الەمدىك گەوساياسي داعدارىس جاعدايىندا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قايتا قۇرىلۋىنا» ارنالعان كونفەرەنتسيا بارىسىندا سىن-تەگەۋرىندەر مەن تاۋەكەلدەرگە يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارىمەن ءبولىستى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتىنە قاراستى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ نەگىزى 1952 جىلى اكادەميك ق.ساتباەۆ باسشىلىعىمەن قالانىپ, بيىل 70 جىلدىعىن اتاپ وتۋدە. ەكونوميست مامانداردىڭ زەرتتەۋلەرى وسى جىلداردا ەل دامۋىنا باعىتتالعان كوپتەگەن ءتيىمدى جوبالاردىڭ باستاۋىنا اينالعانى بەلگىلى. ينستيتۋت ديرەكتورى, اكادەميك ءازىمحان ساتىبالدين اتاپ وتكەندەي, ايماقتاردى, كىشى قالالاردىڭ دامۋ باعدارلاماسى, عىلىمعا تاۋەلدى ەكونوميكا, دەموگرافيا, مۇناي-گاز سالاسىنا قاتىستى ماماندار جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر مەن ۇسىنىستار, سوڭعى بەس-التى جىل كولەمىندە جۇزەگە اسقان گرانتتىق جوبالاردىڭ دەنى ەل دامۋىنا باعىتتالدى. تاماق جانە جەڭىل ونەركاسىبىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى قولدانبالى عىلىم باعىتىنداعى زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرا وتىرىپ, جەتەكشى ينستيتۋتتىڭ ماماندارى اۋىل-ايماقتاردى كوتەرۋ, جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ, مادەنيەت وشاقتارىن قايتا جانداندىرۋ ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرىپ كەلەدى.
«پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردى ءوزىمىز وندىرگەندە عانا داۋلەتتى ەلگە اينالامىز. بۇگىندە ەلىمىزدە 180 ملن گەكتار جايىلىم, 30 ملن گەكتار ەگىستىك جەرىمىز بار. ۇلان-عايىر دالانى حالىقتىڭ يگىلىگىنە پايدالانىپ, سولتۇستىك وڭىرلەردە قونىستاندىرۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن سەرپىلىس اكەلەتىن جۇيەلى جۇمىستار اياسىندا وسى ايماقتارعا قونىستانعان شارۋالارعا 2-3 گەكتاردان جەر ۇلەستىرىپ بەرىپ, يگەرۋىنە قولداۋ كورسەتۋ ءتيىمدى», دەيدى ءا.ساتىبالدين.
سوڭعى جەتى جىلدا ينستيتۋت ماماندارى ءتورت وردەن, التى مەدال يەلەنىپ, جاس ماماندارعا 9 پاتەر بەرىلگەن, ال ەكونوميكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ ەكى لاۋرەاتى دا وسى ينستيتۋتتىڭ بەدەلدى عالىمدارى. وسى ورايدا ءا.ساتىبالدين ەل دامۋىنىڭ بولاشاعىن بىلىكتى جاس كادرلارمەن بايلانىستىرىپ, الەۋمەتتىك جاعدايىنا كوڭىل ءبولۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
«باستاۋىندا س.بايىشەۆ, ع.شولانوۆ, س.تولىبەكوۆ, ت.اشىمباەۆ, ا.قوشانوۆ, و.بايمۇراتوۆ, پەتۋحوۆ سىندى عالىمدار تۇرعان ەكونوميكا ينستيتۋتى ەكى فورماتسياعا ەڭبەك ەتكەنى بەلگىلى. ەگەمەندىك جىلدارى جانە نارىققا ءوتۋ كەزەڭىندەگى ەكونوميكانىڭ تەوريالىق, ادىسنامالىق, پراكتيكالىق نەگىزدەرىن وسى ينستيتۋت ماماندارى جاسادى. عالىمداردىڭ ەل دامۋىنا باعىتتالعان ۇسىنىس, تۇجىرىمدامالارى باسشىلىق ورگاندارعا ۇنەمى جولدانىپ وتىردى. دەسەك تە, وسى كەزگە دەيىن ءوز تاۋار وندىرۋشىلەرىمىزگە كوڭىل بولمەي, ناتيجەسىندە شيكىزات ەلىنە اينالدىق», دەپ قىنجىلدى اكادەميك ءورازالى سابدەن.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ءوزىمىز وندىرمەي, وسپەيمىز. قازىرگى داعدارىس جاعدايىندا ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا, وندىرۋشىلەرىمىزدى قولداۋعا ءمان بەرۋ قاجەت. شاعىن كاسىپ – ەلگە ءناسىپ. اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن بەتبۇرىس جاساي وتىرىپ, كووپەراتسيالاردى دامىتۋ, جەردى بىرلەسىپ يگەرۋ قوردالانعان بىرقاتار ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتارى انىق.
«بۇگىندە تۇتىنىپ وتىرعان تاۋاردىڭ 50-70 پايىزىن شەتەلدەن جەتكىزەمىز. ساۋدا-ساتتىقتىڭ 50 پايىزى رەسەيمەن بايلانىستى. سوندىقتان پرەزيدەنت جەتى جىلدىق مەرزىمدە ەكونوميكانىڭ ۇدەمەلى تۇجىرىمداماسىن ۇسىنۋى قاجەت, دەيدى ەكونوميست-عالىم. ەلىمىز ءۇشىن يران سياقتى ءوزى ءوندىرىپ, تۇتىناتىن ەلدەر تاجىريبەسى ءتيىمدى. بۇگىندە دامىعان مەملەكەتتەر نانو-بيو, اقپاراتتىق, عارىشتىق تەحنولوگيالار, گەندىك ينجەنەريانى يگەرىپ, قارجىسىن سوعان باعىتتاپ, جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتىر. قازاقستان دا وسى عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيا كوشىنەن قالماي, ءوندىرىسىن دامىتۋى قاجەت. ايتپەسە شيكىزات ەلى بولىپ قالا بەرەتىنى انىق. ساناعا سەرپىلىس جاساي وتىرىپ, جاستارعا ساپالى كاسىبي ءبىلىم بەرۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. كاسىبي ماماندىقپەن قاتار ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىنا باۋلۋ, تاريحىن وقىتۋ – جاھاندانۋ كەزەڭىندە قاپەردە ۇستايتىن باستى ماسەلە», دەدى و.سابدەن.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, ەكونوميكالىق يننوۆاتسيا ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ماعبات سپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەتتىڭ الدىندا اسا كۇردەلى مىندەتتەر تۇر.
«كەلەسى جىلدان باستاپ ەكونوميكانى دامىتۋعا بايلانىستى بۇعان دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن شارالار مەن شەشىمدەردى قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى الەمدىك داعدارىسقا بايلانىستى قازاقستان ەكى, مۇمكىن ودان دا ۇزاق مەرزىمگە سوزىلۋى مۇمكىن ەكونوميكالىق قيىندىقتار كەزەڭىنە تاپ كەلەدى. بۇگىندە الەمدە جاڭا ەكونوميكالىق ءتارتىپ, لوگيستيكا, بايلانىستار قالىپتاسۋدا. مۇنداي جاعدايدا ەۋروپا مەن ازيانىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان قازاقستاندى ءار مەملەكەت ءوز مۇددەسىنە بۇرعىسى كەلەدى. ال بىزگە بارىنەن بۇرىن ۇلتتىق مۇددە قىمبات. ۇلكەن جول ايرىعىندا تۇرعان ەل ءۇشىن شىدامدىلىق پەن ناقتى شەشىمدەر قاجەت. كەلەر جىلدىڭ قاڭتار ايىنان الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ باعاسى وسەدى. سوندىقتان ەل ۇكىمەتى ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى», دەدى م.سپانوۆ.
وسى ورايدا مەملەكەتتىڭ التىن قورىن ساۋاتتى قولدانۋ تاجىريبەسىمەن قاتار قارجىسىن ەكونوميكانىڭ دامۋىنا جۇمساپ وتىرعان مەنشىك يەلەرىنە قولداۋ كورسەتۋ, باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جۇرتشىلىقپەن قويان-قولتىق جۇمىسىن جانداندارۋ ماسەلەسىنە توقتالعان م.سپانوۆ بيۋدجەتى قوماقتى لرت سياقتى جوبالاردان باس تارتۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ەكونوميست عالىمنىڭ ايتۋىنشا, دونور ايماقتاردى, شاعىن قالالار مەن اۋىلداردى كوتەرۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى.
«شىعىس ازيا ەلدەرىندەگىدەي تيىمدىلىگىن كورسەتكەن كووپەراتسيالاردى دامىتىپ, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردى سالىقتان بوساتۋ قاجەت. بۇگىندە كەدەيشىلىك جاعىنان اۋىل-ايماقتار كورسەتكىشى جوعارى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا ەلىمىزدە كەدەيشىلىك 5 پايىزدى قۇراسا, دۇنيەجۇزىلىك بانك دەرەكتەرى بويىنشا – 13, ال ءىس جۇزىندە بۇل كورسەتكىش 30-50 پايىز شاماسىندا. سوندىقتان پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, اۋىلعا ۇلكەن بەتبۇرىس جاساۋ قاجەت. بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا كوپتەگەن ايماقتا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار ءتيىمسىز بولىپ قالدى. ورتالىق, شىعىس, سولتۇستىك ايماقتا مىڭداعان گەكتاردى يگەرۋگە كۇش جەتىسپەيدى. جەرى شاعىن بولعان سوڭ بۇل كاسىپ وڭتۇستىك ايماقتاردا شاما-شارقىنا قاراي ىسكە اسۋدا. ەندىگى كەزەكتە قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز جەرلەرىنە باقىلاۋىن كۇشەيتە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋگە, يگەرۋگە كۇش باعىتتاۋ ماڭىزدى. مۇنىڭ تيىمدىلىگى ازىق-ت ۇلىك ساياساتىنا جاڭا وزگەرىستەر اكەلەتىنى انىق. سونىمەن بىرگە باسقارۋ جۇيەسىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ, پارلامەنتتىڭ, مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ, تىپتەن پرەزيدەنتتىڭ ەلىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان رەفورمالارعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋدى قاجەت ەتەدى.
الماتى
