ەاەو – جاھاندىق ماڭىزدى بىرلەستىك
كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ەكونوميست سەرىك احانوۆپەن وي بولىسكەن ەدىك.
– سەرىك احمەتجان ۇلى, قازىرگى تاڭدا قىزۋ تالقىلانىپ وتىرعان الەمدىك تاقىرىپتىڭ ءبىرى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ماسەلەسى. بۇل قادامنىڭ تالابى مەن تالپىنىسى, كۇنگەيى مەن كولەڭكەلى تۇسى تۋراسىندا ايتىپ بەرسەڭىز.
– قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ وسىدان 20 جىل بۇرىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسىن العاش رەت ۇسىنعان بولاتىن. ول بەلارۋستىڭ, قازاقستاننىڭ جانە رەسەيدىڭ «ءوزارا ەكونوميكالىق جاقىنداسۋى» قاجەتتىگىنە نەگىزدەلگەن-ءدى. 2014 جىلى 29 مامىردا استانادا جاڭا تاريحي ينتەگراتسيالىق بىرىگۋ شارتىنا قول قويىلدى.
الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس مەملەكەتارالىق ەكونوميكالىق-قارجى بايلانىستارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى نەگىزىندە ءتۇرلى ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ وڭىرلەرگە ءبولىنۋى ۇدەرىسىن جەدەلدەتتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەرىكتىلىك پەن تەڭ قۇقىلىق, ءوزارا تيىمدىلىك جانە پراگماتيكالىق ءمۇددەلەردى ەسەپكە الۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلەدى. ەڭ باستىسى – مۇندا تاۋەلسىزدىكتىڭ شەكتەۋسىز باسىمدىعى مەن ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ساياسي ەگەمەندىگى ساقتالادى. بۇل جەردە اڭگىمە كەڭەس وداعىنىڭ ميفتىك قايتىپ ورالمايتىنى تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل ءۇشىن كونە ينستيتۋتتىق بازا جوق, ونىڭ ۇستىنە ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك قالىپتاستى. مەنشىكتىڭ جاڭا جۇيەسى قۇرىلىپ, قوعامنىڭ وزگە الەۋمەتتىك قۇرىلىمى جاسالدى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگىزىنە ەكونوميكالىق پراگماتيزم, كەڭىنەن ءمالىم فورمۋلا – «اۋەلى – ەكونوميكا, سونان سوڭ ساياسات», ەۆوليۋتسيا جانە اشىقتىق فورمۋلاسى الىنعان. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ باستى مىندەتى ونىڭ ەۋرووداق پەن ازيا-تىنىق مۇحيت ءوڭىرى اراسىنداعى الەمنىڭ ءتۇيىندى ەكونوميكالىق ماكرووڭىرلەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس ەكەندىگىندە بولىپ وتىر. وعان قاتىسۋشىلار الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىنا كىرۋگە ءتيىس. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە, قاتىسۋشى ەلدەر شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە تىكەلەي ىقپال ەتۋگە ءتيىس. نەگىزگى باسىمدىقتارعا ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ بىرلەسكەن نۇكتەسىن ايقىنداۋ, اتاپ ايتقاندا, بانكتەردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدى قارجىلاندىرۋى جاتادى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشى قوزعالىسىنىڭ ەركىندىگى قامتاماسىز ەتىلەدى, ەكونوميكا سالالارىندا ۇيلەستىرىلگەن, كەلىسىلگەن نەمەسە بىرىڭعاي ساياسات جۇرگىزىلەدى. مۇنىڭ ءمانىسى – مۇشە مەملەكەتتەر زاڭدارىن قارجى سەكتورلارىندا قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ سايكەستەندىرىلگەن تەتىكتەرىن بەلگىلەۋگە باعىتتالعان كەزەڭ-كەزەڭمەن جۋىقتاتۋ دەگەن ءسوز.
قارجى سەكتورى ءۇشىن مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ناقتى جانە قارجى سەكتورلارىنىڭ تەڭدەستىرىلگەن, سونداي-اق, تۇراقتى دامۋىنا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان كەلىسىلگەن ماكروەكونوميكالىق ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ زور ماڭىزى بار.
– قارجى ساياساتىنا قاتىستى ءوزارا كەلىسىم مەن جوسپارلار رەتى تولىق قامتىلعان با؟
– ارينە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە قارجى نارىقتارىن كەلىسىلگەن رەتتەۋ كوزدەلدى. 2020 جىلعا قاراي ورتاق قارجى نارىعىن جاساۋ جانە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارجى نارىقتارىنا ءوزارا تەڭ دارەجەدە قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر. كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرىلەدى. مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىنىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارى بەرگەن ليتسەنزيالاردى باسقا ءبىر مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارىنداعى بانك, ساقتاندىرۋ جانە قور نارىقتارىندا ءوزارا تانۋ ءۇشىن جاعداي ايقىندالدى. ءۇش ەلدىڭ رەتتەۋشىلەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى تەتىكتەرى اقپارات الماسۋدى جانە كەلىسىلگەن ءىس-شارالار جۇرگىزۋدى, بانك جانە ساقتاندىرۋ سەكتورلارىن, باعالى قاعازدار نارىعىنداعى قىزمەتتى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەپ, ءوزارا اقىل-كەڭەستەر بەرۋدى كوزدەيدى.
قازىرگى ۋاقىتتا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا, ەۋرازيالىق دامۋ بانكى جانە ەۋرازيالىق ىسكەرلىك كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. قر ۇلتتىق بانكى مەن رف ورتالىق بانكى اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل جولعا قويىلدى.
– قارجى تۋرالى ءسوز قوزعالسا, تىكەلەي تاۋەلسىزدىككە بارىپ ءتىرەلەتىنى انىق. اتالمىش ەكونوميكالىق وداق جاعدايىندا تەڭگەنىڭ تاعدىرى قالاي بولادى؟
– تەڭگەنىڭ دەربەستىگى مەن ۇلتتىق بانكتىڭ تاۋەلسىزدىگى ەلدىڭ ەگەمەندىگىنە بايلانىستى. ۇلتتان تىس تۇرعان رەتتەۋشى, ياعني ءۇش ەل ءۇشىن بانك قۇرۋ 2025 جىلعا ىسىرىلادى. مۇنداي ۇلتتان تىس تۇرعان ورگان قۇرۋ – وتە كۇردەلى ۇدەرىس. سوندىقتان بۇل دۇرىس شەشىم, مۇنى ەو-نىڭ تاجىريبەسى دە دالەلدەيدى, بۇل ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. مىسالى, ەۋرووداقتا بىرىڭعاي ەۋروپالىق ورتالىق بانك بار, ول ەۋرو شىعارادى, ونىڭ قوزعالىسىن رەتتەيدى, بىراق قارجى ۇيىمدارىنىڭ ءوزىن رەتتەمەيدى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىسۋشى ەلدەر اۋەلى اقشا-نەسيە ساياساتىن كەلىسىپ الۋ كەرەك, سودان سوڭ ينۆەستيتسيالىق, ءارى قاراي قازىنالىق ساياساتتى كەلىسۋى قاجەت. بۇل – ەڭ باستىسى, ەڭ اۋىرى – مۇنىڭ ءوزى پرۋدەنتسيالىق رەتتەۋ ساياساتىن كەلىسۋ جانە قارجى نارىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ قىزمەتىن قاداعالاۋ. ولاردىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋى ماڭىزدى.
تەڭگە جەتكىلىكتى دارەجەدە كۇشتى جانە تۇراقتى ۆاليۋتا, ول ەكونوميكانىڭ دامۋى كەزەڭدەرىن كورسەتەدى جانە جالپى العاندا قولما-قول اقشا اينالىمىنا جانە ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىمىزعا قىزمەت كورسەتەدى. سوندىقتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنىڭ ءوزارا سىرتقى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق وپەراتسيالارىنداعى ءرولىن ارتتىرۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار. بۇل ءۇشىن ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ ءوزارا ايىرباستالىمدىعىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
ءاربىر مۇشە مەملەكەتتىڭ اۋماقتارىندا باسەكەنى قورعاۋ جانە دامىتۋ ماقساتىندا قارجى نارىعىنداعى ەكونوميكالىق شوعىرلانۋدى ءتيىمدى باقىلاۋ قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. ەلدىڭ قارجى ورگاندارى الەمدىك ەكونوميكا مەن الەمدىك قارجى جۇيەسىنە ەتەنە ينتەگراتسيالانعان. ولار كوپ جىلداردان بەرى باسەكەلەسۋگە قابىلەتتىلىكتىڭ ارتۋىن ىنتالاندىراتىن حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا جۇمىس جاسايدى جانە شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىمەن شيەلەنىسكەن باسەكەلىك كۇرەسكە ءتۇسىپ وتىر.
كۇرەستىڭ شيەلەنىسە تۇسكەنىن ەلىمىزدە 38 بانكتىڭ بار ەكەنى, ولاردىڭ 17-ءسى شەتەلدىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس ىستەيتىنى, 14-ءى الەمنىڭ اسا ءىرى بانكتەرىنىڭ ەنشىلەس بانكتەرى ەكەنى دالەلدەيدى. سوندىقتان قارجى ۇيىمدارىندا قازىر ەڭ باستى ماسەلە – ءبىزدىڭ بانكتەرىمىزدىڭ, ساقتاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيالىق كومپانيالارىمىزدىڭ باسەكەلەسۋگە قابىلەتتىلىگى دەڭگەيىن كۇرت كوتەرۋ.
باسەكە دەڭگەيىنە كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسى مەن سانى تۇرعىسىنان تالداۋ جاساۋعا بولادى. بۇل – ءبىرىنشى كورسەتكىش. بىراق بۇل ىرگەلى كورسەتكىش, ارينە, قارجى ۇيىمدارىنىڭ قۋاتى, ولاردىڭ اكتيۆتەرى, كاپيتالى ءارى كولەمى. دۇنيەجۇزىلىك بانك 148 ەلدە زەرتتەۋ جۇرگىزدى. قارجى سەكتورىنىڭ دامۋى دەڭگەيى بويىنشا ەلىمىز 148-ءشى ورىندا تۇر. باسەكەلەسۋگە قابىلەتتىلىك تۇرعىسىنان زەرتتەلگەن 60 ەلدىڭ ىشىندە قازاقستان 49-شى ورىندا.
سالىستىرمالى تالداۋ قازاقستاننىڭ بانك اكتيۆتەرى بويىنشا ەۋرازيالىق قارجى كەڭىستىگىندەگى ۇلەسى 5,3 پايىزدى قۇرايدى, رەسەيدىڭ ۇلەسى – 92 پايىز, بەلارۋستىڭ ۇلەسى – 3 پايىز. ەگەر ورتا دەڭگەيدەگى بانكتىڭ مولشەرىن الاتىن بولساق, وندا بىزدە اكتيۆتەردىڭ ورتاشا مولشەرى شامامەن 11 ملرد. اقش دوللارى, ال رەسەيدە 67 ملرد. دوللارعا جۋىق. ەگەر ەڭ ۇلكەن بانكتىڭ كاپيتالىن الاتىن بولساق, وندا بىزدە شامامەن 16 ملرد. دوللاردان, رەسەيدە 550 ملرد. دوللاردان اسادى. سوندىقتان شەتەلدىك قارجى ۇيىمدارىمەن تەڭ دارەجەدە باسەكەلەسۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ بانك, ساقتاندىرۋ, ينۆەستيتسيالىق كاپيتالىمىزدىڭ شوعىرلانۋىن كۇرت كوبەيتۋىمىز قاجەت ەكەنى تۋرالى ماسەلە تۋىندايدى.
– وسىنداي كۇردەلى توعىسۋلار تۇرعىسىندا مىسال ەتەرلىك الەمدىك تاجىريبە بار ما, بولسا ودان قانداي ساباق الۋعا بولادى؟
– شەتەلدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانىنداي, ءتۇرلى اۋقىمداعى قارجى ۇيىمدارى دا باسەكەگە تۇسەدى, مۇنداعى ەڭ باستى نارسە – كورسەتىلەتىن قارجى قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسى. ال مۇنىڭ ءوزى مەنەدجمەنتتىڭ, ماماندار ءبىلىمىنىڭ, ولاردىڭ دايارلىعىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى.
كوپتەگەن جىلدار بويىنا بانكتەر ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى حالىقتىڭ جانە كاسىپورىنداردىڭ دەپوزيتتەرى ەسەبىنەن نەسيەلەندىرىپ كەلدى, ال ەكونوميكا قاجەتتىلىكتەرىنىڭ قالعان 50 پايىزىن سىرتقى قارىز الىسۋ ەسەبىنەن جاپتى. بىراق الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جىلدارى سىرتقى كرەديتتەردىڭ مۇمكىندىگى كۇرت قىسقاردى, ويتكەنى, ولار وتە قىمبات. وسىعان بايلانىستى حالىق جانە كاسىپورىندار دەپوزيتتەرىنىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرۋ ماڭىزدى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا, يندۋستريالاندىرۋعا جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا 1 تريلليون تەڭگە ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. مۇنىڭ بانكتەردى قورلاندىرۋ ءۇشىن جانە ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق وسۋىندەگى ءرولىن ارتتىرۋ ءۇشىن زور قاعيداتتىق ماڭىزى بار. مىسالى, حالىقتىڭ جيناق اقشاسىن ساقتاۋ مادەنيەتىن ارتتىرۋعا بولادى. بۇل بىزدە تومەن, باعامداۋ بويىنشا 13 پايىز شاماسىندا. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە 40 پايىزعا جۋىق.
قازاقستان دسۇ-عا كىرەدى. بىرىڭعاي قارجى نارىعىنىڭ قۇرىلۋىنا وراي قازاقستانعا شەتەلدىك بانكتىڭ قاتىسۋىمەن 17 بانكتىڭ ەنشىلەستەرى ەمەس, ولاردىڭ فيليالدارى كەلۋى مۇمكىن. ال ولارمەن باسەكەلەسۋ وتە قيىن, ويتكەنى, ولاردا ەنشىلەس بانكتەردىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە كوپ اكتيۆتەرى بار. سوندىقتان شەتەلدىك بانكتەردىڭ فيليالدارىن رەتتەۋ قازاقستاندىق بانكتەردى رەتتەۋ سياقتى بولۋعا ءتيىس. زاماناۋي جاعدايدا وتاندىق بانكتەردىڭ, ساقتاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيالىق كومپانيالاردىڭ باسەكەلەسۋگە قابىلەتتىلىگىن كۇرت ارتتىرۋ, ولاردىڭ وتاندىق ەكونوميكانى لايىقتى دارەجەدە نەسيەلەندىرە الۋى ءۇشىن ولاردى وتە قۋاتتى ءارى كۇشتى ەتۋىمىز كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
