ءتاڭىردىڭ پارمەنىنە, جازعانىنا سىن ايتىپ شالا ب ۇلىنەتىن پەندە دەگەن زاتىمىز بار. قۇداي كەشىرسىن, وسى جاعىمسىز ادەتىمىزگە سالا سويلەسەك, ول ومىردەن ەرتە, مەزگىلسىز كەتتى. سۋىق كور جاس تالعامايدى, كىمنىڭ بولسىن ءدام-تۇزى تاۋسىلسا قۇشاعىنا الا قويادى.
«كوك پەن جەردى نۇرىمەنەن جۋىپ كۇن,
جەڭىس كۇنى, جەڭىس كۇنى تۋىپپىن»,
دەپ ءوزى جىرلاعانداي, جەڭىس قارعاباەۆ 1945 جىلى 9 مامىردا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سوزاق اۋدانى قاراعۇر اۋىلى شاعا ەلدى مەكەنىندە ومىرگە كەلگەن. قىزىلوردا قالاسىنداعى ي.ۆ.گوگول اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىن 1967 جىلى «اعىلشىن, نەمىس تىلدەرىنىڭ مۇعالىمى» ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ كەلىپ, سوزاق اۋدانىندا مەكتەپتەردە نەمىس, اعىلشىن تىلدەرىنەن ساباق بەرەدى. 1973 جىلى 24 مامىردا 28 جاسىندا كولىك اپاتىنان قايتىس بولدى.
اقىننىڭ 1996 جىلى «اقيىق» اتتى كىتابى جارىق كورگەن. بۇدان كەيىن 2016 جىلى اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن ارىپتەس-زامانداس, كوزكورگەندەردىڭ, شاكىرتتەرىنىڭ ەستەلىكتەرى توپتاستىرىلعان «شىنار» اتتى كىتاپ باسىلىپ شىقتى. سوزاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى – شولاققورعان اۋىلىندا ج.قارعاباەۆ اتىندا كوشە بار.
اقىننىڭ جارى زاعيپا بۇگىندە الماتى قالاسىندا تۇرادى. ال سوڭىندا قالعان ەكى ۇلى مەن قىزى ءوسىپ-ءونىپ, ەلىمىزگە ابىرويمەن ەڭبەكتەرىن ءسىڭىرىپ ءجۇر.
جەڭىس اقىندى تەرەڭىرەك تانۋ ءۇشىن ونىڭ ولەڭدەرىن زەردەلەپ, كوزكورگەن زامانداس-ارىپتەستەرىنىڭ ەستەلىكتەرىنە وي جۇگىرتكەن ءجون.
كەزىندە يسرايل ساپارباي, ايان نىسانالين, دۋلات تۇرانتەگى, ەسكەرمەس جاقسىمبەتوۆ, بورعازىنىڭ وسكەنى, وتەش قىرعىزباەۆ, ءبايدىلدا ايداربەكوۆ جانە باسقا دا اقىن-جازۋشىلار جەڭىس قارعاباەۆ تۋرالى, ونىڭ شىعارماشىلىعى جونىندە جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ, اقىنعا زەرتتەۋ ماقالالارىن ارناعان-دى. ەندى سولاردىڭ بىرقاتارىنان ۇزىندىلەر كەلتىرە كەتەلىك.
«...قاسيەتتى سوزاق وڭىرىندە قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن شوق جۇلدىزدار شوعىرىن جەكە-جەكە ايتىپ, تالداپ, تارامداپ تاۋىسا المايسىڭ. سولاردىڭ ءبىرى – 28 جىل ءومىردى كورگەن اقىن جەڭىس قارعاباەۆ ەدى.
«كەشەگى قىزعالداق شاق كوپ تۇرمادى,
شىلدەنىڭ باۋراپ الدى وتتى ىرعاعى.
ەندى مەن سوناۋ شىڭنان ءانىمدى ايتام,
داۋىلىن كوكتەمەنىڭ سوقتىرعالى.
بۇل ءومىر سان قيلى بوپ اعا بەرگەن,
جيىرما بەس وسى ارادا باعا بەرگىن.
يىلسەم مورت سىنامىن بولاتتارداي,
بۇگىلسەم سىر ءبىلدىرىپ «بالا» دەگىن.
سۇرىنسەم, سۇيەمەڭدەر, قۇلاتىڭدار,
قينالسام ءتوزىم بەرىپ, شىداتىڭدار.
الدىما قويعان
ماقسات-مۇراتىم بار,
سوندىقتان مەنەن ءبارىن سۇراتىڭدار», دەگەن ولەڭ جولدارىنان بايقاعانىمىزداي وزىنە بيىك ماقسات, ءور تالاپ قويىپ جىگەرىن شىمىر جىرىمەن جاني تۇسەدى. وسى ءبىر ءۇش شۋماق ولەڭىندە اقىن ءوز ءومىرىن تاني تۇسكەندەي اسەر بەرەدى», دەپ جازعان ەدى كەزىندە اقىن يسرايل ساپارباي.
ج.قارعاباەۆ تۋرالى اقىن ايان نىسانالين «...قازىنالى قاراتاۋعا سوقپاي كەتپەيتىن كونە قازاق پوەزياسىنىڭ ماڭگى مۇرالارى كەمدە-كەم. ...تاكەن الىمقۇلوۆ, ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, تولەگەن توقبەرگەنوۆتەر دە وعان تەرەڭنەن تەبىرەنە قالام تارتتى... ...تۋعان توپىراقتىڭ تارتىلىس كۇشىن سەزگەندەر بۇرىن-سوڭدى بۇل ولكەدە از بولعان جوق. جەڭىس قارعاباەۆ تا سول شوق جۇلدىزداردىڭ ىشىنەن تابىلادى. عۇمىر شىركىن كەيدە سونشاما قىسقا بولا بەرەدى. ول تاعدىردىڭ پەشەنەگە جازۋىمەن وردا بۇزار وتىزعا دا جەتپەي كەزدەيسوق قايعىلى قازاعا ۇشىراپ دۇنيەدەن ءوتتى. قانشاما ارمان جەرگە جۇمباق كۇيىندە كەتتى... ...جىر پىراعىنا ۇزەڭگى سالعان جەڭىس ءوزى جان-تانىمەن سۇيگەن وتانىن جىرلادى. ونىڭ پوەزياسىندا اۋەز بەن اۋەن سىڭعىرلاپ تۇر. جەڭىس جىرلارىنان شۋدىڭ نار قامىسىن جىرتقان جولبارىستىڭ ىرىلىن, ىقىلاس قوبىزىنىڭ سارىنىن, قىرداعى اق سەلەۋدى تەربەلتكەن سۇگىر كۇيلەرىنىڭ سىرلى سازىن ەستىدىم. ول ءوز بەيمازا ءداۋىرىنىڭ قۇيما قۇلاعى, كورەگەن كوزىنە, بۇكىل سەزىمتال بولمىسىنا اينالدى», دەپ جازدى.
اقىن, مارقۇم ەسكەرمەس جاقسىمبەت ۇلى ءوز ەستەلىگىندە جەڭىس قارعاباەۆ تۋرالى: «جەڭكەڭ قيالشىل, ارمانشىل ەدى. سول ارمان بىزدەن بۇرىن اۋىلدان الىسقا قانات قاقتىردى. ...اعام قۇمىرسقاعا قياناتى جوق, تاۋىققا تىق دەۋدى قاراۋلىق كورەتىن ءبىر تۋما مىنەزدى ەدى. ...مەن كەيىن قازاق راديوسىندا ادەبيەت, مادەنيەت بولىمىندە رەداكتور بولدىم, جەڭكەڭنىڭ جىبەرگەن ءبىر توپ ولەڭدەرىن اقىن اعامىز مۇحتار شاحانوۆقا بەرگەن ەدىم, ول كىسى كوپ ۇزاتپاي «تەرىسكەيدەن تاماشا اقىن تاپتىم» دەپ ماقتانا ەفيرگە جىبەردى», دەپ سىر اقتارعان-دى.
سوزاقتىق اقىن, مارقۇم بورعازىنىڭ وسكەنى: «1968 جىلدىڭ ەرتە كوكتەمى بولۋى كەرەك پوشتاعا بارىپ, جاڭا گازەت-جۋرنالداردى الساق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە جەڭىستىڭ ۇمىتپاسام, «جاستىق», «شاعا وزەنىندەگى وي», «مىڭجىلقى» اتتى ءۇش بىردەي ولەڭى جاريالانىپتى. وبلىستاعى ءاربىر وتباسىنا, مەكەمەلەرگە تۇگەل تارايتىن گازەتكە شىققان ءوز ولەڭدەرى كوزىنە وتتاي ىستىق باسىلعان جەڭىستىڭ ىشكى قۋانىشى, نۇرلى كوزى مەن الابۇرتقان اققۇبا وڭىنەن كورىنىپ تۇراتىن.
«سىلقىم سەزىم جۇرەگىمدى ورتەگەن,
جاستىق مەنىڭ ابىرويىم
مارتەبەم.
جيىرما بەستى دۇبىرلەتىپ كەۋدەمدە,
سوندىقتان دا ەرتەڭ
ءۇشىن تەر توگەم...».
مىنە, جەڭىس قارعاباەۆتىڭ پوەزياسى! بۇگىنگى كۇننىڭ عانا ەمەس, كەلەشەكتىڭ جىر سۇلەيلەرى تامسانىپ وقيتىن شۋماق!
جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلاي بىلگەن ەرەكشە تۇلعالى جاندار عانا ماڭگى باقي جادىڭدا ساقتالادى. مەن ءۇشىن جەڭىس دوسىم سونداي جان ەدى. ويتكەنى جەڭىس قارعاباەۆتىڭ تابيعاتى, ونىڭ ءوزىن كورمەسە دە ولەڭدەرىن وقىعان ادامنىڭ ساناسىنا قۇبىلىس رەتىندە مىقتاپ ورنايدى. ...ول نەبارى 28 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى... ...جۇرەكتە جەڭىس دوسقا دەگەن ساعىنىش قانا قالدى...» دەگەن ەستەلىگى اقىننىڭ بولمىسىن اشا تۇسەدى.
چەح حالقىنىڭ حالىق باتىرى, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنىڭ يەگەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋعا ابدەن لايىقتى تۇلعا بولسا دا, بۇل ماراپات بەرىلمەگەن, «كراسنايا زۆەزدا», «كرىليا رودينى» جانە باسقا دا باسىلىمداردا جارىق كورگەن كوپتەگەن ماقالا, اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان, ۇشقىش, گۆارديا لەيتەنانتى قۇرال رۇستەموۆكە ارناپ جازعان ج.قارعاباەۆتىڭ «اقيىق» داستانى «كومسومول-69» بايقاۋىندا باس جۇلدە العان. سول كەزدە داستان «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە باسىلعان-دى.
«كوك جۇزىندە سامعايتۇعىن قىراندار,
بولات قانات تالمايتۇعىن
قىراندار.
جۇرەگىمدى شابىت بۋسا ساڭقىلداپ,
مەن جىرلايتىن,
مەن شىرقايتىن ءبىر ءان بار,
ول ءان سەندەي قىران جايلى جىر ەدى,
ول دا سەندەي مىڭجىلقىنىڭ تۇلەگى,
ادام ەدى ول, ادامداردىڭ قىرانى,
بار ەدى وندا اقيىقتىڭ جۇرەگى», دەپ باستالاتىن داستان جۇرت ءىلتيپاتىنا بولەندى, وقىرمان جىلى قابىلدادى.
اقىننىڭ «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىنىڭ 1971 جىلعى شىلدە ايىنداعى سانىندا جاريالاعان «اناشىم – زاڭعار بيىگىم» اتتى ولەڭى كىمدى دە بولسا بەيجاي قالدىرمايدى. ءوز اناسىنا ارناعان ولەڭىندە اقىن:
«جۇرەك – ءسابي, ءباز بىرەۋ جىلاتادى,
جۇرەك – انا, تەربەيدى جۇباتادى.
دۇنيەدەگى ەڭ زاڭعار بايتەرەگىم,
سەنى ۋاقىت قاي كۇنى قۇلاتادى؟!
سول كۇندى كورمەسەم مەن,
كورمەسەم مەن,
بەرمەسەم مەن سۇم جالعان تىرناعىنا,
جۇرەگىمنىڭ تورىنە جەرلەمەس ەم,
اق ءسۇتىڭ مەن مەيىرىمىڭ كوزىمدى اشقان.
بۇل تىرلىگىم-ءوزىڭنىڭ نۇرىن شاشقان.
ءۇنسىز كەلەم... داريعا-اي, جىرلار ەدىم.
جۇرەگىمدە بولسايشى تەڭىز داستان!» – دەيدى.
وسى ولەڭدەگى «سول كۇندى كورمەسەم مەن, كورمەسەم مەن» دەگەن جول جۇرەگىڭدى شىمىرلاتپاي قويمايدى. اقىن ءوز ءومىرىنىڭ ۇكىمىن شىعارعانداي. ويتكەنى ول انا – بايتەرەگىنىڭ قۇلاعانىن كورمەدى, ءوزى اناسىنان ەرتەرەك ومىردەن ءوتتى. تاعدىر ما, تاعدىر!
جەڭىس قارعاباەۆ «تانىسپىن, تانىس ءار توبە, تەرەگىن قۇشتىم ورتەنە. تاستارىن باسۋ شاعانىڭ, جىگىتكە قانداي مارتەبە», دەپ ءوزى تەبىرەنە جىرعا قوسقان تۋعان اۋىلى شاعانىڭ تورقالى توپىراعىن جامىلىپ جاتىر.
