بۇل رەتكى جيىننىڭ ماقساتى – اۋىل سپورتىنىڭ پروبلەمالارى مەن وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, سونىمەن قاتار وزات تاجىريبەلەردى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنۋ ەكەن. «كوركەيسە اۋىل – كوركەيەمىز ءبارىمىز» دەگەندەي, قازاقتىڭ كىندىگى بايلانعان اۋىلدى اسقاقتاتپاي, ونىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن كوتەرمەي ۇلىستىڭ ىرگەسى بەكىمەيدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 26 قاراشا كۇنى استانادا وتكەن ۇلىقتاۋ راسىمىندە قازاقستان حالقىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى اۋىلدا تۇراتىنىن مالىمدەپ, ۇكىمەتكە اۋىلدى دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
مارتەبەلى جيىندى اشىپ, كەزەكتى باسقوسۋدىڭ ماقساتىن كوپشىلىككە تانىستىرعان مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ ءسوزىن پرەزيدەنت باستاماسىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ: «مەملەكەت باسشىسى كەزەكتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ۇلت دەنساۋلىعىن بەكەمدەۋ ماسەلەسى دە وتە وزەكتى. بارلىق جاس ساناتى اراسىندا بۇقارالىق سپورت تۇرلەرىن ناسيحاتتاي بەرۋ كەرەك. بالالار ءۇشىن سپورتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ بارىنشا قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ – پيراميداعا اينالۋى قاجەت. ونىڭ باسىنا چەمپيوندار شىقسا, ونىڭ نەگىزىندە ءبىز ساۋ ءارى سانالى ۇرپاقتى, مىقتى ۇلتتى قالىپتاستىرامىز» دەگەن ەدى. پرەزيدەنتتىڭ وسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا مينيسترلىك «دەنەشىنىقتىرۋ مەن بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ جونىندە 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار» ازىرلەپ, ول ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى. ءدال قازىر رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جوعارىداعى جوسپارعا سايكەس جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. بۇگىنگى جيىن وسى باستامالاردى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ ءۇشىن اۋىلدىق جەرلەردەگى سپورت نۇسقاۋشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق العاشقى كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىرىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا كوپكە تانىمال كاسىبي سپورتشىلار تۇگەلدەي دەرلىك اۋىلدان شىققان. وسى ءۇردىس بولاشاقتا ۇزىلمەي, جالعاسىن تاباتىنىنا سەنەمىز. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋىلدى جەرلەرىندە 4114 جاتتىقتىرۋشى جۇمىس ىستەيدى. بۇل مامانداردىڭ قول استىندا 300 مىڭنان استام ادام جاتتىعادى. بۇعان قوسا اۋىلداردا 3065 سپورت نۇسقاۋشىسى بار. بۇلاردىڭ ارقايسىسى ورتا ەسەپپەن 40 ادامنان سپورتقا تارتقاننىڭ وزىندە 100 مىڭنان اسا اۋىل تۇرعىنى دەنەشىنىقتىرۋمەن شۇعىلدانۋىنا مۇمكىندىك بار. بۇدان بىلاي اۋىل سپورتىنا قاتىستى ماسەلەگە ءاتۇستى قاراۋعا نەگىز جوق. اۋىل سپورتى مەملەكەتىمىز ءۇشىن ارقاشان ماڭىزدى», دەدى داۋرەن اسكەربەك ۇلى.
مينيستر مىرزا ايتقانداي, قازاقتىڭ اتىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەن سپورتشىلاردىڭ دەنى اۋىل بالالارى ەكەن. اتاپ ايتقاندا, ءالجان جارمۇحامەدوۆ, عۇسمان قوسانوۆ, ءامين تۇياقوۆ, ابىلسەيىت ايحانوۆ, ءابدىسالان نۇرماحانوۆ, جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, داۋلەت تۇرلىحانوۆ, ەرماحان يبرايىموۆ, بولات ءجۇمادىلوۆ, باقتيار ارتاەۆ, ەلدوس سمەتوۆ, تاعىسىن تاعىلار. ەندى مىنا دەرەككە نازار اۋدارساڭىز, 1992-2022 جىلدارى قازاق ەلىنىڭ 46 سپورتشىسى وليمپيادا جانە الەم چەمپيونى اتانسا, وسىلاردىڭ 24-ءى قاراپايىم اۋىل تۋمالارى بولسا, 13-ءى قالالىق ۇلاندار, ال قالعان 9-ى سىرتتان كەلگەن لەگيونەرلەر ەكەن (1-كەستە). وسى ءبىر دەرەكتىڭ وزىنەن-اق اۋىل بالاسىنىڭ الەۋەتىن اڭعارۋعا بولادى.
وسى ورايدا كونفەرەنتسيانىڭ نەگىزگى بايانداماسىن جاساعان مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت بويىنشا رەسپۋبليكالىق وقۋ-ادىستەمەلىك جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قىدىربەك رىسبەك ۇلىنىڭ پايىمىنا جۇگىنسەك: «اۋىل بالاسىنىڭ تاربيەسى باسقا, سالتى بولەك, ىشكەن تاماعى تازا, تابيعي, قۇنارلى. ەلىمىز سپورتىنىڭ سەنىمدى تىرەگى اۋىل ەكەنىنە ناقتى دالەل: استانا ەل ورداسى بولعانىنا 25 جىل تولدى. قازىر حالقى ميلليوننان اسقان بۇل قالادان وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر ءتول بالاسى ەرەسەكتەر اراسىندا الەم چەمپيونى نە جۇلدەگەرى بولعان جوق. ال سەكسەن مىڭ تۇرعىنى بار جاڭاقورعان اۋدانىنان كەيىنگى 10 جىلدا اۋىر اتلەتشى الماس وتەشوۆ پەن بالۋان داۋلەت نيازبەكوۆ سياقتى الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكى بىردەي كۇمىس جۇلدەگەرى شىقتى», دەدى.
* * *
اتام قازاق «قارعانى باپتاعانمەن قىران بولماس» دەگەندەي, بۇل جەردە اۋىل سپورتى ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ, سۋ جورعاداي تايپالىپ تۇر دەۋگە كەلمەيدى. الدا شەشىمىن تابۋعا ءتيىس ماسەلەلەر دە بارشىلىق ەكەن. دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت بويىنشا رەسپۋبليكالىق وقۋ-ادىستەمەلىك جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ وڭىرلەرگە جۇرگىزگەن ساراپتامالىق-تالداۋ قۇجاتتارىنا نازار اۋدارساق, اۋىلدىق جەرلەردەگى سپورتتىق مەكەمەلەردە 4114 باپكەر قىزمەت اتقارسا, رەسپۋبليكا بويىنشا بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىندە 257 749, سپورت كلۋبتارىندا 15 322, جاسوسپىرىمدەر كلۋبىندا 40 578 وقۋشى سپورتتىڭ سان الۋان تۇرلەرىمەن اينالىسادى ەكەن. بۇعان اۋىل تيپتەس ەلدى مەكەندەردەگى كاسىپتىك وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, جەرگىلىكتى سپورتتىق كلۋبتاردا دەنەشىنىقتىرۋمەن تۇراقتى اينالاتىن 32 812 ستۋدەنتتى قوسىپ قويىڭىز (2-كەستە). سونداي-اق رەسپۋبليكا بويىنشا اۋىلدىق جەرلەردە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 3065 سپورت نۇسقاۋشىسىنىڭ 1708-ىندە جوعارى, 629-ىندا ارناۋلى ورتا ءبىلىم بار. الاڭداتارلىق جاعداي 700-دەي نۇسقاۋشىدا مامان ديپلومى جوق.
كەلەسى ءبىر ماڭىزدى دۇنيە – نۇسقاۋشىلارعا ەڭبەكاقى تولەۋ ماسەلەسى. «جوعارىداعى 3065 سپورت نۇسقاۋشىسىنىڭ كوبىنىڭ ايلىق جالاقىسى شايلىعىنا زورعا جەتەدى. كوپشىلىگىنىڭ جۇمىس ىستەۋگە قۇلقى جوق. اۋىلدا جۇمىس بولماعاندىقتان امالسىز جۇرگەندەر», دەيدى دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت بويىنشا رەسپۋبليكالىق وقۋ-ادىستەمەلىك جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قىدىربەك رىسبەك ۇلى.
ونىڭ سىرتىندا نۇسقاۋشىلارعا ءار ولكەنىڭ بيۋدجەتىنە بايلانىستى تولەنەتىن جالاقى ارقيلى. مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىندا سپورت نۇسقاۋشىلارىنىڭ جۇمىستارى اۋداندىق سپورت بولىمدەرى ارقىلى مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە جۇزەگە اسادى ەكەن. جىل سايىن اقپان ايىندا كونكۋرس ۇيىمداستىرىلىپ, ناۋرىزدىڭ سوڭىنا قاراي جەڭىمپاز انىقتالعانعا دەيىن نۇسقاۋشىلار ايلىق الا الماي قينالادى. وسىنىڭ سالدارىنان كەيبىر جاقسى ماماندار باسقا جۇمىس ىزدەۋگە ءماجبۇر. نۇسقاۋشىلاردىڭ ايلىق ەڭبەكاقىسى جاڭاقورعان, شيەلى اۋداندارىندا 54-57 مىڭ تەڭگە بولسا, سىرداريا اۋدانىندا 35 مىڭ, قارماقشى اۋدانىندا 30 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. اتقارىلاتىن ءىس-شارا كوپ, بىراق جالاقى نۇسقاۋشىلاردىڭ ەڭبەگىنە تاتىمايدى. سونىمەن قاتار جاڭاقورعان, قارماقشى, جالاعاش, شيەلى اۋداندارىنداعى ءار نۇسقاۋشىعا 180 اۋىل ادامىن سپورتقا تارتۋ جۇكتەلسە, بۇل كورسەتكىش ارال اۋدانىندا 135, قازالى اۋدانىندا 190, سىرداريا اۋدانىندا 160 ادامدىق مەجەگە ساي جوسپارلانىپتى.
سويتە تۇرا الماتى, جەتىسۋ, جامبىل, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ سپورت نۇسقاۋشىلارىنىڭ ايلىق اقىلارى باپكەرلەر مەن ادىسكەرلەر ءتارىزدى ەشقانداي كونكۋرسسىز تۇراقتى بەرىلەدى. جالاقىسى شامامەن 70-130 مىڭ تەڭگە. ال اقتوبە وبلىسىندا نۇسقاۋشىلاردىڭ جالاقىسى اۋداندىق سپورت بولىمدەرى مەن سپورت مەكتەپتەرى ارقىلى تولەنەتىن ءتارتىپ بار.
جوعارىدا رەسپۋبليكا بويىنشا اۋىلدىق جەرلەردە 3065 سپورت نۇسقاۋشىسى قىزمەت ەتەتىنى تۋرالى ايتتىق. بۇل – وتە ۇلكەن الەۋمەتتىك كونتينگەنت. ءار نۇسقاۋشى ورتا ەسەپپەن 30 ادامدى سپورتقا تارتقاننىڭ وزىندە 100 مىڭ ادامدىڭ باسى قۇرالادى ەكەن. ء«بىز سپورت سالاسىنداعى مامانداردى عانا ايتىپ وتىرمىز. ءبىلىم سالاسى ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن نۇسقاۋشىلار دا بار. ولاردى ەستەن شىعارماعان ءجون», دەيدى بايانداماشى ق.رىسبەك ۇلى.
وسى جەردە ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر وتە ماڭىزدى دۇنيە: كەيبىر وڭىرلەردە نۇسقاۋشىلارعا جىلىنا 10-نان استام سپورتتىق ءىس-شارا ۇيىمداستىرۋ مىندەتتەلگەن. بىراق ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاراجات قاراستىرىلماعان. سونىڭ سالدارىنان نۇسقاۋشىلار بۇل ءىستى ماردىمسىز جالاقىسىنىڭ ەسەبىنەن اتقارۋعا ءماجبۇر. ءتىپتى اۋىل, اۋدان, وبلىسارالىق جارىستارعا شاكىرتتەر اپارۋ ءۇشىن نە دەمەۋشى ىزدەيدى, بولماسا ءوز قاراجاتىن جۇمسايدى. مۇنداي جاعداي سپورتتىڭ بۇقارالىق سيپات الۋىنا كەدەرگى كەلتىرەرى حاق.
«وسىنداي قيىندىقتارعا ءتوزىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن اۋىل نۇسقاۋشىلارىنا قايتا العىس ايتۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى, نۇسقاۋشىلاردىڭ جالاقىسىن رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ قاجەت. بۇل جەردە ەسكەرەتىن جاعداي, نۇسقاۋشىلار سپورت مەكتەبىنىڭ جاتتىقتىرۋشىلارى ءتارىزدى شاكىرتتەرىنىڭ جەتىستىگى ءۇشىن ۇستەمەاقى المايدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان بەكىتكەن نەمەسە كونكۋرستاعى قاراجات كولەمىنە ساي بولىنگەن ەڭبەكاقىنى قاناعات تۇتادى. ال ولاردىڭ جالاقىسى از بولعان سايىن جۇمىس ساپاسى دا تومەن بولادى», دەيدى باس بايانداماشى.
بۇل رەتكى جيىننان اڭعارعانىمىز, اۋىل نۇسقاۋشىلارىنا قاتىستى پروبلەما بارشىلىق. ءبىراز نۇسقاۋشىلار اۋىل اكىمدەرىنىڭ قاراماعىندا بولسا, ءبىرازى جەكەمەنشىك شارۋاشىلىق باسشىلارىنا باعىنادى. ياعني اكىمشىلىك باسقارىلۋ جاعىنان دا كەمشىلىك بار.
«بۇل كۇيگە بۇگىن ەمەس, كوپتەن كىردىك. الدى-ارتىن اڭداماعان بەتپەن كىردىك», دەپ ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانىنداي, جوعارىدا ايتىلعان كەلەڭسىزدىكتەر قالىپتاسقالى قاشان. ءتىپتى بۇعان دەيىن, كەڭەستىك كەزەڭدە دە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا اۋىل سپورتى مەن نۇسقاۋشىلارىنىڭ قىزمەتى جايىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەشقانداي تالقىلاۋ وتپەگەن ەكەن. جيىنعا قاتىسۋشىلار مەن بايانداماشىلار تاراپىنان بۇل كونفەرەنتسيا اسا قاجەت, دەر كەزىندە قولعا الىنعان شارا دەگەن پىكىرلەر كوپ ايتىلدى.
* * *
دەسە دە «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەگەندەي, جەكەلەگەن اۋىل-ايماقتاردا اتقارىلىپ جاتقان يگى ىستەر دە بارشىلىق كورىنەدى. مۇنى ءبىز سپورت كەشەنىنىڭ كىرەبەرىسىندە كەڭ زالعا قويىلعان كورمەدەن اڭعاردىق. كورمە تورىنە 17 وبلىس پەن كەيبىر جەكەلەگەن اۋدانداردا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى ساراپتامالىق كەستەلەر جايعاسىپتى. وسىنى كورىپ, كوپ دۇنيەنى كوڭىلگە تۇيدىك.
اتاپ ايتقاندا, جەتىسۋ وبلىسى, پانفيلوۆ اۋدانى, تۇرپان اۋىلىنا جالعاس التىنبەكوۆ اتتى كاسىپكەر جەكە قارجىسىنا سپورت كەشەنىن سالىپ بەرگەن ەكەن. وسى عيماراتتا قازىر كۇرەس تۇرلەرى, ۇستەل تەننيسى, فۋتبول جانە ۇلتتىق ات ويىندارى, ت.ب. بويىنشا 100-دەن استام ءجاسوسپىرىم جاتتىعىپ جاتسا, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىندا ورتا مەكتەپتەردىڭ سپورت زالدارىنان باسقا 12 دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت كەشەنى, 42 جازىق الاڭ حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتىر ەكەن. جەلتوقسان ايىندا تاعى دا 10 جازىق الاڭ پايدالانۋعا بەرىلىپ, 2025 جىلعا دەيىن اۋدانىنىڭ 26 اۋىلى جاڭا سپورت عيماراتتارىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن كورىنەدى.
جوعارىداعى ناتيجەلى ەڭبەكتەرى ءۇشىن «جاركەنت – العىر» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى جالعاس امانكەلدى ۇلى مەن جاڭاقورعان اۋداندىق سپورت ءبولىمىنىڭ باسشىسى ماحمۇد راحىمجانوۆ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «قۇرمەتتى سپورت قىزمەتكەرى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى.
كەلەسى ءبىر زور جەتىستىك, تۇركىستان وبلىسى شاردارا اۋدانى قول كۇرەس سپورتىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىپتى. بۇل اۋداننان سوڭعى 25 جىلدا 102 سپورتشى قول كۇرەسىنەن الەم چەمپيونى اتانعان. بۇل كەرەمەت جەتىستىك. ءبىر عانا سپورت تۇرىنەن الەمگە ايگىلى بولعان شاردارا تاجىريبەسىن نەگە ەل كولەمىندە ناسيحاتتاماسقا... بۇل ايتىلعاندار وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان جاقسى ىستەردىڭ شەت-جاعاسى عانا.
كونفەرەنتسيانى قورىتىندىلاعان مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ اۋىل نۇسقاۋشىلارى مەن جاتتىقتىرۋشىلاردى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەرگە ءاتۇستى قاراۋعا بولمايتىنى حاقىندا ەسكەرتىپ, باياندامالاردا قوزعالعان ماسەلەلەر نازارعا الىناتىنىن قاداپ ايتىپ, مينيسترلىك تاراپىنان ۇيىمداستىرىلعان «ۇزدىك اۋىل نۇسقاۋشىسى» كونكۋرسىندا ۇزدىك دەپ تانىلعان 15 مامانعا ارنايى سىيلىق تابىس ەتتى. سونىمەن قاتار ۆەدومستۆونىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن تۇركىستان وبلىسى شاردارا اۋداندىق سپورت كلۋبى ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى, سپورت نۇسقاۋشىسى ماعجان شاميەۆ ماراپاتتالسا, اقتوبە وبلىسى, بايعانين اۋدانى, قاراۋىلكەلدى اۋىلىنىڭ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنىڭ جۇزۋدەن اعا جاتتىقتىرۋشىسى, سپورت نۇسقاۋشىسى استام باعاندىقوۆقا العىس حات بەرىلدى.
جيىن سوڭىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ سپورت جانە دەنەشىنىقتىرۋ ىستەرى كوميتەتى وبلىس اكىمدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, اۋىلدىق جەرلەردەگى سپورت نۇسقاۋشىلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋمەن قاتار, ولاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋدى; سپورت نۇسقاۋشىلارىنىڭ بىلىكتىلىگىنە ءمان بەرىپ, ولاردىڭ تولىق ستاۆكامەن جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدى; اۋىلدىق جەرلەردەگى سپورت نۇسقاۋشىلارى جىلدىق كۇنتىزبەلىك سپورتتىق جوسپارعا سايكەس وتكىزىلەتىن شاراعا جەتكىلىكتى قاراجات ءبولىپ, ونىڭ جۇزەگە اسۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋدى; اۋىل جاستارىنا پاتريوتتىق ءتالىم-تاربيە بەرۋ ماقساتىندا تانىمال قايراتكەرلەرمەن, بەلگىلى ماماندارمەن, وليمپيادا جانە الەم چەمپيوندارىمەن تۇراقتى كەزدەسۋلەر وتكىزۋدى; اۋىلدىق جەرلەردە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ ءۇشىن تيپتىك ۇلگىدەگى دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەندەرىن سالۋدى; اۋىل جاستارىنا جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى سپورت زالدارىن ساباقتان تىس ۋاقىتتا پايدالانۋ ءۇشىن اۋداندىق دەنەشىنىقتىرۋ سپورت ءبولىمى مەن اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى اراسىندا مەموراندۋم جاسالىپ, بۇقارالىق سپورتپەن جۇيەلى تۇردە شۇعىلدانۋ ماسەلەسىن جولعا قويۋ جايلى قارار قابىلدانىپ, وسى ىستەردى مۇلتىكسىز جۇزەگە اسىرۋ جاۋاپتى تۇلعالارعا تاپسىرىلدى.
